\t
:v^..*A<
*t.«!
.ait
,{/(/cy^
Digitized by the Internet Archive
in 2009 with funding from
Research Library, The Getty Research Institute
http://www.archive.org/details/iviparsrompt1thru3bois
k)
fy^
^
I' m
^^J^^.
^.d^^
^i
hdAlM^M^MMJhlMM^^MMk
"^v^ \ I PAR^
ROMANAE VRBI^ TOPO GRAPHIAE
^^^&Antiq^uitatiim,Qiia focciflctef /<3c breviter defcriWntwr omcia
^^■/quae tampublice^nam pnvatiml videntur anim-adveriiDne dignaj
I ANO lACOBO BOI5iARDO
"Vefuntino autore. Tahula choroaraphica tottusjtalice: J^tguro' aliauot cUganter . mffretncifce: jfrtt/iceTheodoro d/Bryleod.^vc ''^^ ff^a. oiajvras recensedita .
A ^
A'
\* %■
-C^
^^^m^
|
-■ |
^t^^F |
|||
|
^ |
- |
». |
||
|
1 |
• ! . . -1 t4 1 |
1 i ■ / |
.»!■ . jl
. . ,'A ..^\-\\\
■•■v
r
■t'
SYMBOLVM
THEODORI DE BRY
LEODIENSIS.
r^ Ei quantuw aprimo mijeri mutamur AdamOi f Ver illi izternum rifit^ ^alma quies. f oAtnunc curahomtnesfacitirrequieta heatos, Huc ratioj huc omnis 'visjubtt in^enij. Scilicet 'vt corpMJque anrmajnque ^c&tera [erues, T^stihicum curis^erpstuata ventt. Taruafedin^entesformtca lahoris tmago, Exemplo hac nobis dat documentajuo. aAt mihiquando anim& dahitt^trcurare falutem,
J\(^n me deficient quas colit orbts opes. §luin ea Chrifttcolas nunc vnica ct^rafatiget,
§lua Scythicum reprimant excutiantque iugum. Tu Ueus 6 mentem meliorem ^fohrta noftris
l^eClorapro meritts ah grautora dahis. Vt crudele queant procul euitareflagellum , 'Teque redemptorem concelebrare ''Deurn.
IN EFFI-
IN EFFIGIEM lANI lACOBI BOIS-
SARDl VESVNTINI, PETRVS LEPIDVS METEN-
fis, Rcgiorum negotiorum fummus Procurator apud Medio-
matrices,yjrdunenfes,&TuIlianos»
r
Ojpes^quivagm infciemkmn Hortii expattarifyVt Minerua Doctof ingenium excoLuper artes ; Quem tu conjpicii heic breui takUa
Exprefum Bryii arte penicilli, lUe eU Sequanict ad Dubisfluent4 Boijftrtfogenitusparente vates, Pbwl/o & Cajlaltif Deii amatus.
U'e
Ille esl quifacHift) lo & colore Vrbes OEmtr'u,& fitm locortm, Pgrtii(,r^ilI-t,pbarosJacus,cauernits, Montes &JJniuosftatur!entes , Dtuerfi/que habitus manti erudita Defiripfityftatuafqiie.tmagmefque, Etprtftt monumenta cunctafitcii, Impenfifique labortbufijtie magnis, Publicam vtilitatem vt admuaret, Solers edtdit arttfex,typtfqtie A Euiterm operis Theodortci Itbro boc propofiut tibi intuenda.
Ttt de te mcrttis bene has refende Crates,vtftudtum vtriufique vultu Sereno excipias probefique. Vtrtus lUorum expettt vnicum hgc,nec vltra,
IN VETERIS AC NOVJE
VRBIS ROMANi^ TOPOGRA-
phiam,defcrip:am a lano lacobo Boif.
fardoVefuntino.
IDomitius Fainns Veronenfis.
^ 2E Ternamquifqtw cecinitte,Koma,futuram, U.xlt llle habutt Clario pecloraplena Deo. J<!on tamen hanc dixttpofuit qttam Romulus vrbem,
Qtt£ nimis angtiflisfimbus arUafuit, It quam tanpus edaxfubuertit-.t^amque caducd
lUapritisfuerat condtta materta. Jlanc intellexit,totum qtufparfaper orbtm
Boiffardi aternis viueret au^n librif,
IN EANDEM TOPO-
G R A P H I A M, Joannes Mylms Marpurgenfis,
MAgnificas meruit ftatuas,operofiique templa Pbcebcius A Eficulapttis, Bippolytum quodequis ex(ujfum,animmquehalantem Largn cruirisflumine
■Reftitttitprtftit docio medicamine vitt ,
Antmamque inenibris rcddidit ; T« labefaHat£ dum toto corpore Roma
Anniicadaiierobftttim Advttam reuocas aui non denttbus vnqtiam
AErtiginofi obnoxiam ; Quas dtgnas laudespro tali munere mna
Prodet futuris fdculif ? Sciltcet illa ttium nomenfuper £theris axem,
Hon immemor tut.feret. Qitaquepatet tellits vafto circunfonapoHto
Seri cancnt te Poftcrt. At tu non titttli decits afpiras,nec honorts
Ambii cadtici gloriam. Attamen inuttum tefamaaternafequetur
Omnesper orbis angulos. llluftres noclupronis tn tiirrtbus ignes
Luceredeftnentpriits, Oiiam tuaft vtrtus occultet nomine cajft
Silentij & nube obrtiat. Ofelix iterum,ofeHx Uauortia Roma ,
CuitalisAEfculapius Contigtt! efficit htc Imofi }gurgite tra^am
rittepottrimunere. Dum circtim aftrtferi voluetur macbina mtmdt,
Pingentqiie cahimfidera, Itomiile,cencedesftpr£ripit bic tibipalmam
Boiffardusatqueglonam. Moenta tu dederasfaltufuperanda volucn
Remo,laborequeminimo. -Romani tmpertjfines hic Solis ab ortu
CubtleadHeJperivebit.
POMPONIVS RICIVS NO-
LANVS, IN EANDEM.
OCciderat,longoquefitufeedataiacebat Roma,atque obfcuris condita erat tenebru. Banc ita tu reddis prifco.Botffardi, decori,
Maior vt anttquo reftttuatur honos. At ttbi nec defiunt merito ttiapramia-.namquevt Reftaiiras Roma nomimf^^oma tibi,
■ SYMBO-
V
1
^-
IN EFFIGIEM THEODO-
RI DE BRY LEODIEN SlS,
Pr^ftantiflimi»
Ianvs Iacobvs Boissardvs.
^^g' J^amhiceffigiem.benigneLeBor y ^^§ Spe^andam ttbt cjnam papyrusoffert , ^itfe l^heodortimaginem ejfe. Hutus ex Ehuronibus parentes Vtrtute ^probttatepercelebres I^eduxeregenus,Leodtoque.
lUe
Jlle eB Ddcijfeo lal^ore cuius Jtijpi ''PaUadis^annHente Phceho T^ot toreumata.pHblice "uidentur. Jlle eslCanmhales, nouumqHemundHm - Suhiedum.Ze^hyris N ottfque^lfride/fi
T)ociis cernere qui dedft.t^^^llis. .W^i^y v ,j._. <i^taHjoleaBryAx,Leoncha:tifqpie,
■■:t-~ ^mpas fT irnothet4,fqHe ^quatuor tlli . 'M '^X^fitranM-artifices ^nanumaqifira
'^'^[^ceiariiMt.^ffefrmiemplapinxit,,. %&;|J^ft§>,^ "^P
^g ' '^^Arehiphr.ott^hMhontis arpkiieci^ ?v^ '^^l^:-:^^ '" ' ' "l^
^^:-OpmjHmfi0Ms&lahoreciarum.:y- W-'^-Pi^:''^!r^*'' ^
^^ Qytutiore^W^gdtjCharesColofi. ":" ' .o-;^^;^|^pl^, '.r_ ^
^ Ehwui^]gf.f[a;jQSm,eminensque Oiympus '^ ^;^;fe\
ri fa^Mii^^^-htdiahjndiqueahfoiutmn. MmM-M-'^^:.
iot^t^&ja-^^ra tnutdens vetHjias ' i::^^^:0^ '
J^Qphisa^Jiriiit, (3^/ituJei?uita
L eti]espi^^etuis teoitt.en.ehris.
J\(^/ir-^jaculacornpafarcprifcis
; St audi:tpofierit/ts, h^hit iiiis>
^lups cpnferrequ^tf,pare(que cre.dat
qA fte ^ingemo. riUer hos Juprem o
■ -y Sinon em ineas ioco,tamen tu
^ ^\Quiiihorum/^Jjeodore,erisfecundH.
'rk '
■^sj-^-Xiy:^. -i-^A^
A D I L ■im^m.
Si
i-i
AD ILLVSTRISSIMVM
POTENTISSIMVMQVE PRIN-
CIPEM lOANNEM COMITEM PA-
latinum Rhcni , Ducem Bauariae , Comitemin Veldcns &Sponheim,(5cG.
lANVS lACOBVS BOISSARDVS VESVNTINVS.
A N t V M infi hahst efjicacU prulara ^irtm^ % erudttiOi njt m quocmGiuereperiatur ^fimper ^ ijhtq^ omnes homines habeat fuA dtgnttatis admi- ratores . Eos entmfiijptcimpti maximuque efferi- mti-s laudthtis itn qutbm exifiimamtis excellentes cjuafidami ^ fin^ularesperfiptcere animi dotes. ISIi' htlamahiltns eH 'virtutCj nthtlquodmagisalliciat homtnes ad dtltgendum. Quippecjuipropter^ir- tutem y probitatem 3^ do^rtnam eos cjuos nunquam vtdtmtts quodam modo dtltgtmtis, ^ eorum nomen laudtbtis ^ 'voluntate ad cceium 'ufi que extoRtmus. Quodfiea wtuteprAdttifint ^r, qui fiemmatum nobtli- tate igenere inataltbufqueclaris pr&fiantiores reltquis habentur, radios tantt fplendoris longe latequedupltcatos protendent ^^ magmficentiori^ biis tttulis dignttatem ornatiorem reddent. Hoc extra controuerftam eft, (Princeps illufirtfiime) tuam Celfitudinem in tota Germania celebrem ^ *venerandam haheri.NamprAtertdquodabantiquifitma T^alatinorumy ^ Bauari&famtltaortum ducasycx qua tot regestot imperatores EuropA nattfimt i id quoque accefitt , quodateneris annisfiudto bonarum litera^ rum tnfittuttisfis , ac njergente iam tnfinium&tate , non definis lurijpru- dentta ac htfioriarum cognttioni indefinenter incumbere 5 ^ qutcqutd temporis 'vacuum rejlat dRetpublic& gubernatione ,id omneficientt&re- rum pulchrarum impendere , fiudiofirum conatat promouere , ^ ipfis quodammodo 2\dufis tanquam ^poUo.pr&fidere. H&c caufa eftiCur apud omnes nonfilumtUA nationispopulos clartu audis jfiedinter exteros etiam
•k-k
tui
E P I S T O L A
tmnominuglcriaceleberrimaperJptcttur.qm^virtMtutUAnocorjtemnen'' dum ejfe debet prtzmium^tuA^ Celfitudtm maxtme con^uum.Propter ho- nejiamgloriamprAflantes ^tri^tamfipertortbtisj&culisiquam nojiro tem- pore,tantos labor&s dturnos no^urnosi^idomimilitiAij^fufieperunt : quod nunqptamfecijfentifiijfdemfintbtisglortamfi^am , qmbtis ^ttam,termina' tum irt extfiimaffent . QAnimus entmgeneroftis nefito quo modo^fiextoU litiVtadpoJierttatemproJpictat , quaficum excejjerite^vtta, tum dentque 'Vt^urtisfit. Et ^taitTullttisPhtltpp.j. St nthilanimtispr/zfentiretinpO" Jierum, ^fiquibtis regtombus 'vits. [patium circunfirtptum eft, etfidem O' mnes cogttnttonesterminaretjucminec tantisfie labortbtisfrangeret.,nectot curis ^tgtltisq^angeretur y^t famam protendat fiam : qua qutdem detra- 6ia3nthtleH quodtn hoctamextguo 'vttA currtculo^ tam breuiytzintis nos in labortbtis exerceamtis. Fama entm honejia vttA breuttatempofieritatis memorta confilatur \ quA effictt ^vt abfintesadfimtis, mortui 'vtuamtiSj ^ inoreomntum 'verfimur. ^robettaq^ttbtconfiltumeJfecupis,dumadtui generis celfitudtnemnthtlmagis perttnere tudtcas , quam fiudta bonarum fiienttarum:qmbtis teadmtrabtlemtottCermantAitmo GaUt& ^ Italta conjittuis , efficisque njtfiub tuo domtnatufloreant ItterA , artesque Itbera- Itores., Academtis ^fiholis in tuadtttone magnifice ere£iis\ ex qmbns quo- ttdte emergunt viri tnfignes do&rina ^rerum cogmttoncqt^tadguberna' cula retpubltCA njtdeantur tdoneij^ adpromotione commodorumpatrtA : propter quam nonfilum Trinceps magntis ,fid etiam ciuis bontts nuUum laboreminullamfoltcitudtnem refugere debet. Nam omnta quA a nobisge- runtur^non adnojira ^vttlitatemfid adpatriAfilutem referrtdebent.Ne^ mo eB tam tn^atnSi tam imptttSs tumq^ nuUttis humanitutis , quifiipatri& meritarefiumere veltt, non eammagis quamfitpfim dtltgat : Etficonten- tio quAdamy ^comparatiofiat, qutbus plurtmum trtbuendumfit officijy Prtncipes bontfint ^ fapientes,patria,^ parentes.quorumbeneficijsma' xtme obitgattfumtis . Cum igitur tantis 'vtrtuttbtis, tantis animidotibns commenderis , non mtraberis, tUufirtftme Prtncepsfitnter tot excellentes doBrtna ^ erudtttone 'viros^d qutbtis coleris , ego peregrtnns me ingeram^ locumq^affumamitn cuttis fiattone confittutti^s tuunomen comuni njolun^ tateideuottone, ^ ^penfi fiudto qutbus poffum laudtbtis eueham^ extol^ lam'.,operamq^ omnemoueam beneuoienttamtuam omnioffictopromoueri: tnquammetnfmuare alta ratione nonpotut commodms ^quam meorum laborum^^tgtitarumdedtcatione:ex quibtss oiim altquam apud tuam Ceifitudtnemgratiam retuii. Cum ante aiiquot annos RomA njttierem {yt
diuerfis
E) E D I C A T O R I A.
etitierjosdmerpc iuuanfj^ trahitfita quemcjue i;oluptas) coUegi quapotui dtltgentiainfcriptiones anttquorum marmorum ^ qUA paftm leguntur m ampttfirha ijrbe. In quarumperluflraitonecuplunmum UbortSjac tem- p"oristmpendtjfem,tnnotutScholafitcistam Gallis.quam Germanis ^qut in celeberrtmis Italt& Academiis Itterisoperam dabant, qutq^ad tnutfendam 'vrbem cateruattm Romamfe quotannis conferebant. Hos dum animad- uerteremoccupatos annotatione,^ defcrtptione eorum,quA utdebant ^ admirabatur,vt eorum adiuuarem fudta,traBatulum edtdt, quo ^nus- gutfq^ injiituipcfet ^doceri, qua rattone ^ methodopoffetfine tantadtf- fcultate ea dtfqutrere ^ perluftrare , qu& tn tam ampla 'vrbetampubltce, quampriuattmfi?e^anturnotatu dtgna.Eum ItbeRum lAtattisfamplacu- iffe,^cumplaufi exceptum ejje : iegtque cum deleHatione ^fruHu :Qjti ^ hodte cum multis 'vtris Itteratis probart 'videam, tUum tranfcrtbere, ^ tn lucememtttere ftatut : Neque occurrit cut hoc opufiulum conficrarem dtgnius ,quam tu& Celfitudtni,qu& antiquttatisftudtomtrtficefemperfit deleciata. Vtque tdfacerem,tmpulfirfutt njtrpr&ftantifitmns Fetrns Le- ftdtis, regtorum negottoru apud Alediomatrtcesfimmm Procurator , ^ amtcus mens tnttmti^. Is mthifpopondit hanc meam operam tu& Celfiitudt- ntnon tngratamfore : quamfupertortbtas annis clementem, ac beneuolam txperttiifum , tn meorum Poematum dedicattone. Topographiam igitur ■hanc Romanam cum efiem edtturtii,qu& defirtptionem nou& 'vrbis, qualii hodie 'videtur,continet,oper&prectumeffeduxttlltadtungereanttqu& ^vrbii deltneationem,qualis aPublto Vtcfore , ^ abHonufrto Tanutnofirtptii exaBtftmemandata efl : qu& ante aliquot annos tn lucem miffa erat Cle- Tfiente VII. Ponttficatum tenente. Vtrittsq^defirtptionii coUatione, w- debtt tua Celfitudo quantum hodterna Roma dtfferat ab anttqua,ex cuitn admirandis &dtfi,cijs ^flruciuris,nihilhodtefupereft,pr&ter exiguasreti- iqutas,^fragmetamuttlata.,exqutbtfsanttqu& 'vrbisfitendorem, magni- ficentiamq^, ^profufos Imperatorum Prtnctpumq^fumpttfs, optficum di- iiina tngenta ^ induftriamftupere^ admirartpofiumus. Qmcumq^ eam *Vrbemdtltgenter ^ accurate tuftrauertt , foterttc^indagatione notaUerit omnia qu& tn eafieruantur a 'vtris antiquitatumftudiofis, ammaduertet fatebiturq^nihit^fquam gentium ffe^ari , quod cumRomapofitt mertto confern.Atqui h&comnta magis commedart debent,quodpr&ctartttlt Pa- tricij ^ ctues,mhtthabeant domifi4&,quodno ttberattter peregrinis njiden-^ dumpermtttant,tanta humanitate,tanta comttate, 'vt etiam credere ^e- Untabeisidem heneficiumrsctpere,quodineosnjttrocoferunt.Quis obfecro
** z *vnquam
£ P I S T O L A
'vnquam literatta exclufm efi ah adtbm clartfimt iUit44 Patricij Romani, Fulutj Vrfint? cjuis "vnquam ab eofine aliqua beneficentia dtmtffnseRd Quu 'vnquam tnutfit Adanum T)eLphtnum^qutnab eodtfcefferttctsmfln- guiartfiuBu ^ deie£lattone? Omttto perfonoi tUas Ecclefiafltcas Cardtn nales, Arciyteptfiopos , ^ facerdotes tUuflrtores, qut propter dtmttatum^ qutbmfunguntur, ampittudtnem communtcare coiloquia nonfemperpof^ Junt cum Ijomtmbns prtuatis ^ peregrtnis. Tanta tamen tn ijs eHfaciii- taSi^ut nemtnem afiiis &dihm arcertpattanturfiddomefltcisfeuere iniun- qunti^vt amtce ^ comtter omnta commumcentpofcenttbmy eosq^ in ccena- cuia,hortosfecrettoraque conciauta admttt antipottfitmum bonarttm itte- tarumfiudtofoSi njt contempientur, admtrentur , ^notent quicquidfbe- £iatu dignum efi : nofoium marmora exquifita ^ prectofa, "vafaifiatuas, tabuias,numtpnata, ^fignagemmis exfcuiptafied ettam tpfas btbitothecas exa^ieperiuflrentMbros ex anttquapapyro , membrana^tntefitnts , corti- ctbmq^ confecios reuoiuantsacfefe cotempiatione tam exceiienttum rerum, fifiert pojfet,expieant ^fattent. Alemtni magntficentiftmum tilufirtfi- mumq^ tllum Anttfittem Ptum Rudoiphum Cardinaiern Carpenfim (qui quotempore RomA era^tn Q^utrtnait po^tdebat hortos amoenifitmosjomni' bttsque antiquis mar^nortbm referttfStmos)finguii?re humanitatis argu- mentum tn me contuiiffe. 'Dum emm eo 'ventffem cum aitquot fludtofisy^vt admirandam paiatififiruBuram, flatuasque, coiumnas,obeitfios,^ aras anttquas njtderem ineq.pr ffem tlta omniatam breut temporisfpattOi quod mtht concedebatur,defcrtbere{nondum entm tanto <vtro tnnotueramifocijs reitBu abdtdt me tnter viretorum vmbracuia, iatttans donec omneshor- toexiutffent. Ciaufis tandem horti ofliis 3 reitquum dtetquodfuperfuip im- pendttn deiineattone prtfcarum infcrtpttontim , ac totam no£iem tiiic exi- gensftib arborthm, cumprtmum tiluxtt, adopm cceptum redif : dumq^ iiltc h&rerem attentm tn defcrtpttone cutufdam marmoris, Cardtnalis fiiorum auitcorum numero ^ comttatu fltpatm hortum tngreffm efi. iiii cum ex remottore ioco mefuifftnt tntutti^jubfitterunt attontti: nefitentes qua ra- ttone omntbm tnjciis domefltcis eo trrepfiffem. Confefltm adme duo adcur- runt,qutfctfcttarentur quando f^ quo modo eo ventffem. Ego itcet non me- dtocrtformtdtneperceiierer,compofita tamen adfiductamfronte, mthtque nuUtm doifueicrimtnis confitm ,rogaut ^t tanttUum expe6iarent donec abfoiutffem defirtpttone aitcutm monumenti quod cceperam: qua adfinem perdu£ia » tanquam re benegefia ordtne expitcui meam hifiortam : 'vt rve- fperefupenoris diettn hortos effem exceptus cum altis peregrtnis , a qutbtis
pofiquam
DEDICATORIA.
^oflquampaulo longtmqtMmpar erat feceftjfem leBurm ^ defi(rnaturus quAdam anttquafcriptaMi me reli£io dtfeepjfent: cumquepaulopof eqre- dt conarer ,omnta clau[a me tnueniffe , coailumque tlltc perno6iaffe : Puod tamen abfque ^ollo ttndto miht acctdtjfe dtcebam , capto ^ occupato tn per- luflrattone tam excellenttum rerum , quAtn toto hortorum ambttu lattfi- rne conjjptciebantur : Jlit cum rtfu ad Domtnumregre^marrarunt qutc- ^utdmtht accidtjfet. Tantoque abfutt ^t durtm exctperer propter tdfa- Hum^ vt Cardtnalismetmtfertti<f,quodabfqueccenajubdtoperno^ajfemi iufttmtht tentaculumprAparartjne ntmta tnedtamea 'valetudo oWende- retur ^fummaq^ cum deleBattonereuoluttmeas chartulas , laudauttq,^tn~ duflrtammeam : ^ 'voluit 'vt deducerer tn ems palattum, quodamplift- mum habebattn Tjrbe plana^ad Campum IVLarttum. Fermtfitquoque 'vt omnta quAtUtc ejfent "vtderem , ^ pugtUartbt^ adidprAparatis quAcunq^ placerent exctperem. Ego pojiea 'vt gratus ^vtderer ergatam beneficum Trtnctpem^exemplar omntum qu& domtfii& mtht communtcata erant dt- Itgenter exaratum tlit obtult itbelio 'uno comprehenjum : Quem nonfolum htlartfronte exceptt fed donum dono compenfans,numtfmata anttqua mi- ht largtttts eH duo aurea,duodectm argentea ^tottdem ahenea-^ cumpar- ua Apolltnis Area fiatuaaitero brachto manca. Non abjimtlis humanttas mtht exhibtta eH a clartftmo ^otro M.arto Deiphtno. Adeum emm eadem hebdomada cum tertto dedt4xijfem fchoiafitcos aitqtiot Germanos ^ Gai- ios ( qut Patauto ^ Bonontafimui^venerant Romam ) njt etm Ades omni anttquttatum ornamento ceieberrtmas iujirarent : ttert^mq^ aiij aduen- tajfent,meamc^ operamfiagttarent amtcorum itterismtht commendatf^ il- iis meum offictum fine pudore noaudebam recufare , 'verebar tnterim qra- uis ejfe tanto vtro, ^ lilimfactittate abutt, Adeum igttur me fejiintis con- tuit.^ventamcj^ humtitter deprecatus^rogam ^t mththancimportunitatem condonaret :>coacio ^attficari meis conterraneis:tn quorum pr&fenttapeti- m 'vt ne mthtfuccenferet .quodtottes repettta reuerfione tiitus grautores oc- cupattones tnterrumperem. Vtr bonpts^ candtdnsmeamformtdtnem toco exctptenSi QutdaiSitnqutt,mtBotJfarde ? itane me durum ^ tnhumanum extfttmajit,qui ttbi offictum hac tn re recufarem , tn qtta benefictum mtht d te non extguum trtbuttur ? An es nefeius , tua opera Martj nomen extendi 'vfc^ad pojiremos Septentrionis termtnos,quod aitoqui coerceretur tntra Romanorummcsntumpomoerta) mfthofjttcstfit 'virt nobtles ^ Itteratt metnutferenti meacontempiarentur ^ admtrarentur ^domumd reuerfl quA apudme 'Vtdtjfent enarrarent. Fac , mt Botjfarde, ^vt 'ventant, neque
'^^ 3 quem-
E P 1 S T. D E D I C A t.
qftemama meuarcea^sforibus, que pott^tmum ^vtrum honumodeflum^^ (^ jiudtofum antiqmtatis agnoueris: Nemo^certeiefl qu^enon Itbentiftme exctptamjjumantpmeque^humanttertra^tatum dtmittam. HACpoft-' cjuamdixiffet j tntroduBu tn muj&um hofpittbiis, comiter videndos eX" bibutt Jlateresantt^uos,^ infimtum numtfmatum exojutfitif^tmorum nti- MerumfirdonychaSjtaffftdeSj ^ gemmas ftngulari toreumatefculptas. Q- fiendtt pr&terea nobis ingentem ctppum marmoretmiy ^toltm 3 'Vt infcri-* ptio prodebat , termintts erat vtne& Tratant Imperatoris extra 'urbem, Hunc vtfiio locorefiitueret GenttUis Delphtnus Marijpaterftngentipre-* cio vineam redtmere conatus eft ^neque apoffefforevenditionemextorque- repotuit. M.arittspoft patris mortemeodemfiudioflagransfundum du-* •pltcipecunta coemit, ^ cippum in antiojuum locum tranfiulit. H&c ideo (crtbo,Prtnceps tUufirt/^tme, vt oftendam quantum humanitate ^facili'^ tate Romantfuperentnoflratesfdum hoffttespere^inos exctptunt. Quis efttamin Gallta.,quam in Germania qut tgnotoforesfu&domtts apertoi effe patiatur , veltUt 'vtdenda pr&bere ea eju& ornamentapofsidet ? Nemo fane : ntftfint attqui viri doHt^qui erudtttonefaciltores redditifint , ^ er- gaperegrinos manfiteti , quibus tamennonfine fiiperciltof^ morofitate fefe communicant,nifidignos hoc officioprinstudtcent. Et dum de hoffttum dignitate dedivnatur tnquirere , indtgneafiexpetlunteos , quorum fiudto ^ cur&fatisfacere effet confuttitts. HAcRomanorum bentgnttaseffecttj^vt auA de 'vrbis Topographta,dum itttc ejjem,tranfiripfi,nunc ommbtfs anti^ quitatisfiudtofisfub tuo nominecommunicem: ratta tuam Cetfitudinem qratoanimo excepturam conattis meos : pturimos^ hoctnfittutumproba^ turoSs quod cumfruBu ^ deteBatione tegipoterit. Si Detts mthi dtes 'vitA longtorisproroget , abfituam traHatumjquitamfereadfinemperduBtss efi : in quofiatua^ Deorumanttquorum propono cum fingutorum etogiis: quibtis efi adiunBa ampttfitma omnium geneatogia , imaginesq^facerdo^ tum ^ facrificiorum , habtttisc^ 'virorum ^mutterum:quAomniaexta'^ hutis ^ marmortbtis antiquis excepi: ^ optis abfotutumtUA Cetfitudi- ni conficrabo.Quam 'vt diuttfitmefatuam ^incotumem Deus optimpismaximHsfiruet,precor,
PETRVS
PETRVS LEPIDVS METENSIS*
REGIORVM NEGOTIORVM SVMMVS
Procurator apud Mediomatrices > Tullien{cs>
&Virdunenfes:
IN PRIMVM LIBRVM ROMANARVM AN-
TIQJITATVM AIANOIACOBO BOISSARDO
Vefuntino collcd:arum,quafque TheodoHis de Bry Leodienfis
artificiofiirimis cdidi^t typis.
AdLe6iorem.
Mnis noftracuradebetinhoc vcrfarifempcr flpoirumus, vt boni aliquid faciamus,vt Reipublic^ flmus vtiles,&proxi- mo frugiferi. Non enim nobisipfis nati fumus,fedpatrix,& amicis.Laudc prxcipua dignos exifl;imo,qui fuam opera im- pendunt,q uantum ab ijs fieri potefl,&rcferunt ad vtihtatem multorum; fefeq;itagerunt,vtpofl:obitumaliquodteflimo- niumpofteritatirelmquant^quoprobaripoffitillosfocietati humana:,& commodo publico ftuduifre. Nihil enim efl tam
tetrum,nihiltamafpcrnandum,nihilhomineindignius,fiue iuuentutemautvirilitatemattigerit,fiueeiusadfeniumvcr- gata:tas,quamotiofam&curisvacuamvitamducens. Quid potcft in rebus humanis pr2clarius,quid laudabilius , qua de multis bene mereri , & apud omnes propter virtutcm optime audire ? Qu;e cum vera flnt, habebitproculdubio poftc^ xitasquodgratiasagatTheodorodeBryLcodienfi : qui totum anteaitxvitarcurfumita impendit,vt femper hunc fcopum fibi ante oculos proponerct , rem literariam fuis ftudiis promouere , & publica commodainfinitis opcribus augere; coniungens vtilitati iucun- dam deledationem. In quibus omnibus nefcio vtrum magis admirari debeamus, artem^ ingenium,vel diligentiam. Nihil enim ab eo fadlii eft,in quo non elucefcat accurata qux- dam induftria , & ingeniofainuentio : qua non folum animos legentium pafcit , fed etiam oculos fpedantium obledat. Nemo efl qui non legerit Indicarum nauigationum Stadii^ Bcnzoni,Lerii, & alioru, quas hic nofter Theodorus cleganti narratione Latina non tan- tum emiflt in lucem , fcd fingula fubiecit oculis delineata typis artificiofiflimis , omne rc- rumgcftarumferiempulchrodegerensordine,tabulisqueaheneisingeniofifIimefculptis cxpnmespopulorumbarbarorumgeftus,habitus,acritus-,nonfineeorum admirationCj qui eius hiftorias & emblemata contemplantur,&exadius confiderant. Cumq; noigno- ret oportere eruditum femper aliquid ex fe promere ,quod alios deleiflet &iuuet ; in hac re nihil vnquam ab eo pra:termifrum cft,quod ad viri boni pertineret officium. Inter infi- nita autem qu^ publicauit opera commendatione digna,hoc Vno maxime laudandus cft, quod iam fere feptuagenarius , ea 2tate , qua propter fenium homines adlaboriofiorcs a- ftionesminimefuntidonei,illetamenpriftin2infiftensfolerti:c,neinfrugiferotorpcfcat otio.totosdiesimpenditfculpturx&typographrco operi: licct diutina podagra debili- tatus fit,manusque & digitosnodofa chiragrahabeatcontrados^pingittamenafTIdue, deIineatquequidlibettantaperfe6lione,vtexa£liusnihiIatrigenanoiuuenepofIIteffici. Huius rei luculentum teftimonium prsbet hic primus Antiquarum infcrlptionil tomus ; quoRomanamarmora (quxnobisabantiquitaterelidafunt)cumfuisfIgnis&imat^ini* bus expreifa folus ccelauit.Cum enim lanus lacobus BoifTardus familiaris &amicus meus fopcrioribus annis bonam vitxpartem impenderitperegrinationibusindiuerfasrego- nesfufceptisvthnguasmorc squepopulorumcdifccret,&ftudiobonarumdifcipIinarum
erudirec
«rudifcranimumjCumRomxefletjCollcgitomncsinfcripribn^SjquaJininavfbcfpcftiii^ tur,tantaarte &: fclicitate , vt qui eius collediones viderit , exiftimabit nihil ab eo prqtcr- iniirume(re,quodaddele(ftationemlegcntium,&adreiliteraria:promotionemfaccrevi- deatur: prxftitiflequc in hoc negotio tantum fortafTe quantum ante illum alius quislibct. Nam prxtcrlitcrarum cognitioncm,& exercitium diligens in Icgendis prifcis infcnptio- nibus(in qua re multos parcs habcre poteft,aut fi ita vclis,l"uperiores,minime enim ambi- tiofus bomo eft , laudrquealicn^neutiquam inuidet , fibiquenon plus arrogat , quamtu, benigneLc(flor,ilIitribucs,poftquam eiuslabores&fcdulitatcm bono iudicio trutina- ucris) At in hoc>opinor,plurimis antcferendus, quod pidlurs gnarus ^omnia qux tam pu- blice quam priuatim in vrbc feruantur,fummo artificio delineauit & perfecit; inflgncquc hoc opus inpublicum emittit opcra Theodori de Bry ; cuius Apellxa induftria toti Chri- lliano orbi iam pridcm efl notiflima. Quod fi Deus vtrique in aliquot annos adhuc vitami producat(funt enim coxtanei) tantushicthefauruscommunicabiturintegcrantiquita tum ftudiofig : qui ab aatorc longis laboribus &foJicitudiDC congeftus cft , & a Thcodoro dcBrytypismandatus. Expediuilfet fortaiie('vtdefiderioomniumfatisfaccrcntautor& fculptor)omniafimulinluccmedcrerledhabedafuitratrotemporis,^&fumptaum,quos iniiscxcudcndisfacitTheodorusdeBry.NoenimpotuitfierijOmniafimulfculpcrctam. brcuifpatio:nequeimpcnfx,quxfaciendxerant,idpcrmifcrunt. Nofti,Lc(Sorcandidc, nihilfimulcifeinaentum&perfeclum. Non potuit autorexprototypisiconibusexem- plartaincitoexciperc,ncqueartifex,qux ad eum miiracrant,tamceleriterexfculperc. Qu,irc vt omnibus profpe<Sum eifet , vifum eft Theodoro de Bry totum opus in quatuor tomosdiuidcre,vtcompendiofiusremageret,&fumptibuscofuleret,tamfuisquamcoc- mentium : & precio tolerabili partem opcris obtineret is qui totum nolet emere. Hoc dumforasprodibit,dabitvterqueopcram,vtbrcuire}iqua adiiciantur. Tuhocprimoli- bro frueris , & te eo oble(5Vabis. Prxftat vno opcrc cdito,eoque cgregio fibi parare lamam, quam minus accurate multa prxcipirarc in pubhcum. No poteltin eo fuccus efle diutur- nus,quod nimis celeriter eft maturitatem confccutum. Reliquorum cxpe^tatio cum fce- norcpaulopoftcompenfabitur.Laborantcnimaffiduo&Boiflardus&BryiuSjVtcitiflime trcsreliquiabioluanturtomi:Nuncadditurantiquxvrbistypus,cumfuisinfulis&rcgio- nibus;qualemP. Vi(Slor,& HonufriusPanuinusfcriptisclegantermandauerunt. EtilH coniungiturvrbishodiernxTopographia: rcs fanc digna quxad poftcritatcm mande- tur. Gnauacnimvtriusqucmanusnobisah'quidexomnipartcpolitum&pcrfe(n:umpra- mittit. Indefcfla namque eorum fcdulitas nihil obliuifcctur , nihil intcntatum relinqucr, doncc totum opus ad finem perducatur. Quod fi has primitias animaduertant tibiplacc- re,&cumfru(5tuexcipi,adie£lurifuntabfolutiflimaDeorumantiquorumgcnealogiam, cum fingulorum imaginibus & fimulachris prifcis,quxRomxapud Pontifices, Cardina- lcs , &Principcs viros feruantur : additis elegiis ad vnurnquamquc ftatuam , nc tu Le(ftot candide,aliquiddcfidcres, quod ad intcrpretationcm & dilucidationcm pertinet corum, qux pi(3-ura rcprxfcntantur. Hisquc fubiungentur facrificiorum ritus , altaria , & inftru> mcnta facrorum, veftitusquc faccrdotum & pcrfonarum tam publicorum quam priuato-- rumhominum.Magnaquidcmfunthxc,quxtibipromittuntur:eatamcn,Deovolcnte, fuo prxftabuntur temporc : vtpote qux fint ab autorc BoifTardo iam ferc ad iinem perdu- fta.Reliquum committctur fidei Theodori de Bry.Quod fi tibi placuerit,&autoris fcu!- ptorisque voluntatem ftudiumquc probaueris,vtcrque fibi abundeputabitefTefatisfa- <5tum.Hocenimtantumfibiproponunt,vtgratiambonorummcreantur:exquaIocu- plcscraolumentumhonorcmqucpcrcipicnt. Honosnamqucahtartes:& omncs inccndimur ad ftudia rcrum pulchrarum fc- qucntcgloria. Valc,
TOPO-
>
o
a
<
<
f^'/cica
Mendl"5
MlhsriA
T
^
TOPOGRAPHIA RO-
MANAE VRBIS' QVA S V C-
CINCTE DESCRIBVNTVR OxMNIA,
que in vrbe funt notatu magis digna:&: qua^dierum quatuor
fpatio commode videri & luftrari polTunt a
peregrinis & hofpitibus*
lano lacoho Boijfardo Vefuntino autore.
O M A N iE vrbis topographlam ac fitunl docflifiime tracSlauerunt plurimi , vt Fla- uius BlondusjPomponius Letus,Marha- nus,Morus,&ahi^qui hac fcriptionis ma- teriamilluftrandamfumpferunt.Horum tamen (cripta, vt omnibus qui Roma ve- niunt,nonfl:atimoccurruntvcnaha,ita quoque prohxiore narratione iis quibus diuturna mora non conceditur,haud femper fatisfaciunt.Cum in vrbe habitarem, frequentes Bononia, Patauio, Papia, Senis, Terufio:,& ex ahis Itah^ Academiis eo fe conferebant fcholafti- ciGaIh,Germanique:,&ahirerum antiquarumfludiofi. His cumperamicos(cum quibus ohm famihariter conuixeram) 'coepifTem innotefcere , a me expofcebant hoc officium , vt ilhs dux per vrbem fierem , vt meo auxilio & monitione poffent perluflrarebreuitereaqusenotatumagis digna effent. Cum- que plurimos animaduertercm laboriofacura in pugillaribus excipere , quce a me audiebant , quseque fingulari deled:atione fpe(5tabant,vteorumadiuuaremmemoriam,reIeuaremquea- liquo compendio tam t^ediofum laborcm , confcripfi breuem libeUum^quem tres dietas vocauircuius inftitutionepoterat vnusquifque triduo perluflrare quae potioraerantin tam ani- pla vrbe. Sed quia temporis anguflise multos cogebantpluri-
A ma
i, TOPOGRAPHIA
ma preterirCj & diuclli ab iis inuito, qu^ maiorcm animaducr- fionem requirebat, auxi poftea meum libellum, adiedis rebus infinitis, qux potifsimum fcruabantur in domibuspriuatis , & concIauibusGardinalium,nobiliumq5,&reliquorumciuium: librumqj diftribuiin Dies quatuor;quo comodius,&: fine prae- cipitatafeftinationchofpitcspofrentcur^^acdefiderioruoratis- facere.Hunc tradtatii nefcio quo fato mihi feruauit Deus, dum mec bibliothec^ fcci iadturam : Reliqueram enim illum cum aliquot aliis libris apud fratre meum Richartum , a quo poftea illum reccpi,cum ahis infcriptionibus ItaH^ Stiri^&: Carinthi^, quas Deo volente(fi vitamihi tamdiu prorogetur) infera tertio Volumini,quod prasparo quanta pofTum diligctia,coa(5lisin v- num fragmetis,& reliquiis mearum lucubrationum , quse mi- hi fuperfuerunt ex bellorum ciuilium cladibus. At inhoclibcl- lo breuiter comprehendo quicquid notatu dignum pubhcc priuatimque fefe offertvbiquc, propofito quafi ante oculos vrbis tam cclebris typo ,quo etiam qui abfcntes flint, neque Romam veniunt, pofTunt dclc(5tari. Non eft tamen quod hic Lecftorexpecftctperfedtamrerumomniumnarrationem/quae dodtifsimo cuique , & qui id cxprofeffo velit aggrcdi , ncgo- tium non mediocre poffet facefrcre. Satis erit , opinor , fi craf^ fe delineem,&: attingam obiter ea omnia , quse publice fefe ofFcrunt : iam in foris , platcis , sedibus facris , 6c quae fine dif- ficultatepoffunt videri in nobilium palatiisj&domibuspri- uatorum ciuium: quifuamoperamcomitcrpr^eftanthofpiti- bus&aduenis,quosliteratosagnorunt,autantiquitatisftudio- fbs, iudicioque valentes: Idco enim fetantosfumptusfccifle afTeruntjin exquirendis&coemcndis marmoribus&ftatuis, qu^ tam in vrbe quam per totam Italiam ab antiquitatc relida funtjjVt commodo ac deledationinon tantum fuo , fed publi- co pofsint infcruire : id fibi fumm^ laudi ducentes, fi percgrini & aducnascacum volupratc& vtilitatccontemplcntur&di- hgentcrfingulaconfidcrent. Fructum, certe,locupletifsimum viri boni percipiunt ex poffefsione rcrum pukhrarum , fi dum cas aliis fine fiao difpcndio & ia(5tura proponiit , bonorum gra- tiamhoc officio promereantur.
lis qui per HctruriamveniuntRomam,aditusinvrbcm
pate
VRBISROM^. j
patct per Vaticani portam , quse Caftello {andi Angeli cft contermina. Quarc non abs re mihi facere videbor , fi hoc Caftellum proponam viatori , tanquam carceres,vnde fuum curfum aufpicabitur : Atqueinde per Vaticanum & laniculum pergendo,qu2ECunque occurrent , quoqj fuerint ordine difpo- fita,breuiter adnotet. Fietque vt quatridui ad fummum (patio voti compos cii^c poflit viator,& fuilaboris dulcem mercedem reportare.Quod vbi fadum fuerit,rudibus his hneamentis co- Ioresquiaddant,& ad perfedionem opusinchoatumquire- ducant acccrfet eos,qui hanc Topographiamfcriptisabfblu- tis percurrerunt. Quorum du(ftu & inftitutione poterit vnus- quifquepmnem ftudij fui fcopum attingere. Aggrediemur igi- tur ab iis , quae portse proxima funt : poftea vrbem ingrcili fmr gulafuo ordine perfequemur.
1 0T0G%^APH1AE VRBIS R 0-
mAdtespnmtiS.
■pLanicies ea ampla,qu£e Tyberi , & Vaticahs collibus (qui S. •*- Crucis dicuntur)acStrozziorum vinea cIauditur,Pincii, vel vt alii malunt Quindtii Cecinati Senatoris Romani fuerunt;^'^^'^'*^-^ Hodie , A prata locus dicitur : Eo fe frequentiOime Romana " luuentus conferre fbhtaeft, deambulationis obIed:ationisque gratia : Voluptati cnim prae csetcris omnibuslocushic tribu- tus eft.
Porta AElia,quam Caftclh vocantjingreffus in vrbem patct: Prope quam extolhtfefeingensillamoles Adrianilmpcratoris; ^^oieiA. quam cxtra Vaticana vrbem cxtruxerat , vt in eo fepcliretur : & in cadcm Antoninorum cincrcs rccondcrcntur. Fuerat enim diuerfismarmoribus,ftatuis,& columnis prcciofiffimis illu- ftrisjfcd haec omnia fublata funt a Pontificibus Romanis , & tcmplo S.Pctri Vaticani adplicata. Cumque molcs illafuisor- namcntis efTet fpoIiata,vt cft ampla, fohda,& exlatericio com- pada operc tam firmo, vt machinis omnibus bcllicis poffct re- liftercvifacftarciftrucndaeaccommodatiflima. Occupataeft primo a quodam Crefcentio Romano fa(5tiofo & feditiofo ho- mine,aquo ArxCrefccntiididacft : PoftealocumhuncPonti- cafteJium lices occuparuntj & vocarunt Caftellum S.AngcIi , quod vt fa- ^- Angdi.
A 2 ma
X
4 TOPOGRAPHIA
rrta rcfert, angelus exerto gladio vifus e(t vr bem eo loco dcfen- dcre:ideo noftro tempore ingensftatuaAngeli marmoreain (ummitatemolisrepofitaeftjVtnomenarcicofirmaretur. Hoc Caftellum munitiflimis propugnaculis auxit & ornauit Ale- xander v 1 1. Borgia. Ab hac arce deambulacra fecreta fornica- to operc protcnduntur vfquc ad Palatium Pontificum , quod incoIIeVaticanoftru(5tum eft, vocantque Curritorium : per quod Pontifices vrgente ncceflitate dum obfidcrentur,occuI- te fe pofTcnt fubducere, & tuta fuga ex Palatio in hanc arccm fe recipere.
Praetcriedificii munitioncm turres amplas &omni tormen-
torum bellicorum genere probe inftrudtas, canaculaq, dc cu-
bicula diucrfis ornamentis illuftria , pauca in hoc loco viden-
turantiquitatisfigna,qu2eomniafuntin Vaticanumtranslata.
Ad ingreffum tamcn port2ePaIIadisingenscaputgaleatum&
criftatum eredum cft pc(5tore tenus. Eft ibidem Adriani Impe-
ratoris caputarmato pcdtorc: eiufdemque Imperatorisintc-
gro ftatua marmorca , fed opere recenti , quod tamen antiquo
nonvideturccdere. In cubiculo fuperiore locellis concinna-
tisf Arcadas GaUi;, Nifchios vocant Itali ) quinque capita viro-
rum illuftrium antiqua confpiciuntur: Reliqua ad antiquita-
tem non pertinent.
ms AE. PonsAEliusdicituris,quiCaftclIoS.Angelivicinuscft,fa-
ims. ^yj ^j-, AElio Adriano propc regionem Vaticanam : oer quem
infuum fepulchrumtranfitusefl^etfacihor,ad funera corum,
qui in tam magnifica mole fepclirentur , procuranda. Hodie
Pons Caftelli vocatur,per quem ex vrbe in Burgum via proten-
ditur ad Palatium fummorum Pontificum. Antehunc pontem
ftatuse Petri & Pauli Apoftolorum marmorcse funt crcdtae.
Fons tri. Pons triumphalisdiccbatur , cuius ruinsemcdio Tybcri fub
FJ^fifi'"^ AElio confpiciuntur e rcgioneXenodochiiS.Spiritus:isquo-
"*• que Vaticanus olim nuncupatus eft : quod per eura ad portam
Vaticanam effet transgrefTus. Fuitolim triumphis facer : Impe-
ratores enim de exteris prouinciis & nationibus triumphan-
tesjhoc ponte pompas fblemnes in Capitolium agcbant.
^Hrgum. Burgum vocant eam vrbis partem , quse a Caftello S. Angcli
recftaducitadpalatiumPontificum. In hoclocoante Alexan-
dri
VRBISROMi^. j
dri I I.tcmpora filua fuit , fiue lucus Vaticanus^qui erat infignis fepulchrali Pyramide Scipionis Africani: quasfublataeftcum luco , cum ea pars vrbis sedificaretur.Eius ornamentorum par- tes exiguae fuperfunt adhuc: confpiciunturque in ea parte tem- pU Vaticani,quam Paradifum vocantinempe nux ingens pinea cx 2Ere, & duo pauones eiufdem metaUi deaurati.
PalatiaBurgifuntahquota^dificiisilluftnbusatquediuer- fisornamentiscIarifiima.-QuodafiurgitpropeS.Catharinam, p^ii^ttium Cardinalis fuit Dandini.In eo praeter ea qu^ fumptus & magni- DMdmi. ficentiam viri fatis oftendunt, qusedam monftrantur ftatuiean- tiquae : vtcaput elegans Agrippinse matris Neronis pedore ve- ftito : Hadriani Imp.&: Antinoi Bithini iuuenis formofiftimi, quem Hadrianus in deliciis habebat , M. Aurelii, & Sabinar cu- iufdam mulieris capita cumpedloribusibidem oftenduntur: & eiufdem Hadriani fimulachrum mutilum fed elegans^quod brachiis (Sccruribus truncum eft.
Amp\x6c fumptuofas illae asdes quae fuperius videnturad puUtium dextram,pertmebantadRobertumStrozzam : in quibus prse- ^^^otS^c terinfinita ornamenta notatu digna , oftenditur armamenta- riumfpIendidifiimum,omnigenerearnioriiexornatum,tam noftratium ( quibus hoc tempore Principes vtuntur, 6c in qui- busfingularc fculptorum & aurifabrorum ars &induftriavi- detur) quam exterarum nationum^maxime Indorum & Ame- ^^"^"' ricorum : vt funt clauae & gladii lapidei & Iignei,quibus etiam chalybs fcinditur 5 diuerfa veftimenta,pilei,ca(lides, penzonia, perifccIides,&baIthei,cIipeiq3,expIumisartificiofiftimecom- pofita omnia,tantaque indull:riaeIaborata , vt fine admiratio- nenemoeafatiscontemplaripotisfit. Et hsec feruabat Cardi- nalis homo illuftris,& ingenii generofi , propter artis excellen- tiam magis quam ad vfum: cum eodemin loco bibliotheca fit,inftructiffima libris antiquis & voluminibus Iiterarum hie- roglyphicarum diues: In eodem concIaui,praEterinfinita ex auro &c gemmis ornamenta,gIadiorumque capulos precii ma- ximi,duo nobis demonftrati funt Alcriones fiue aues Paradifi;, quas Apodes nominamus. Harumcorporafunttenuiaquafi exxyloveIbombice:plumis oblongis verficoloribus^&quse coloremlridiscoeleftisreferunt,6c mutant dum auiculsecor-
A 3 pus
Campe^ giorunt.
5 TOP OGR APHIA pus inuertitur,nunc aurumjnunc purpuram,viriclemque fma- ragcium,&Saphyricyaneumrepr£erentantesformam, vel eam gemmam quam opalam vocamus : Hisfimilcs me quoqjcon- ^exilTc memini Pifauri,in conclaui Ducis Vrbinatis,in quo fer- uabatur Cauopi ftatua ex gemma Turquefca , quam in AEgy- ptio fepulchro inuentam afferebant^in euifcerato corpore hu- mano , balfamo preciofiffimisque aromatibus condito , Mu- miam vocant Medici.Ibidem fceptra ex agathite, fardonice , & ahis gemmis feruanturjpreciique fingularis moniha : nam eius luculentabibhotheca videtur Vrbini.
faktium Jn Burgo funt &aha Palatia vt Campegioru , ad dextram,
6 ex oppofito Parifinum : vtrumque pidluris &tabuhs eiabo- ratiifimispreclarorum artificum^ftatuisquc pulcherrimis egrc- gic inftrudlum.
Domm In domo Petri de Radicibus in eodem Burgo videtur Bac-
rSJI chus integer nudus , & pampino redimitus : qui in Satyrum ^"'' molh {k(c refledlit amplexu,quique dextra tenet vafculum. 1 bi- dem funt etiam tres Mufas longis inftitis amidtse : quarum vna hbrum tenet,altera muficum inftrumentum, tertia laruam, tresfuntftatuselaudatiffimaE.Videturineademdomocaputfe- nis,quod dicunt effe CarohMagni;fed quodlongcdiffimile eft illi Caroli Magni effigici,qu(j in Prsetorio demonftratur No- rimbergae: quam afferunt cfte expreffamad viuum prout fuit illc magnanimus Impcrator. Apud hunc eundem oftenduntur fragmenta ftatuarum Cupidinis,Hercuhs,&Flor^5 fed admo- dum mutila. TMtium Palatium Caefianu finiftram plateae partem occupat pro- pe portam S.Honufrii : Eius area anteriorplena eft diuerfis in- fcriptionibus :, 6c marmoribus varns, ftatuisque antiquis : Pri- mum locum tenent tres infignes imagines,prima eft Hippoly- ta; Amazonis,que longa vefte eft ami(5Va,fed brachiis mutilata ; Hanc Michael Angelus Banarotus Florentinus noftrif^culipi- (flor , fculptor , & Architechtus cxcellentiffimus , mirifice lau- dat , vtp6te in quafummum videatur artificium , &proportio perfedtiffima. Secunda ftatua nuda eft, eftque viri, creditur A- pollinis. TertiaeftSabinemuIierisbrachiisquoquemanca:Et hsEC artificio non cedit Amazoni fuperiori.
Huic
Card.C<i fti.
VRBlSROMyE. f
Huic areae fiuc corti adiacent amoenidimi 5c {patiofiflimi horti , qui in quatuor areas latiffimas diftindi funt , ac fingulac fontcspr^bentlimpidos,quibusflatu£efuperimpofit^runt. In (fj/i areae prim^e meditullio eft Bacchus fuper bafi antiqua,ad cuius c-rrf. pcdcs iacet canis. In fecunda area eft vas ingens aheneum di- uerfis fculptum foliis acanthi : fuper quod erecftus eft Faunus, quivtremhumerisfuftinettanquam cxeo verfaturus aquam. In tertia parte eft Neptunus nudus , fed ex aliqua parte mutila- tus ; repofitus eft in bafi antiqua. Qu^artum locum pofiidet A- pollonudus tencns barbiton.
Ad dextram funt alia fimulachra non minus arte fculptu- rae,quam precio marmorisfpedtabiha: vteftAgrippinaCjfili^ M. Agrippa:,& luli^ Augufti Cef filiae.Hec veftita eft,& brachiis caret : prope quam videturmonumentummarmoreum exca- uatum,PiIas eiufmodi vocant Romani , diuerfis figuris illuftre. Non procul inde eft Pallas galcataj & vefteamida vfque ad pe- des.Uhc eft Hermaphroditus nudus^qui inuolutum palliolo femur habet : cui adiacet pes ingentis colofti. Ad dextram hu- iuseft fons, in quem fluunt aqua^ex conchylio marmoreo : fu- perquodeftpueruluscontinensvrnamfuperhumeroimpofi- tam,tanquam efPufurus ex ea. In medio horto eft ingens larua porphyritica , que patente bucca recipit aquas pluuiales. Sub porticu videntur diucrfa fragmenta antiquitatis ; inter quae eft gladiatoris cuiufdam corpus: & pueri dormientis: Circum- quaque crecfti funt viginti duo Termini antiqui & marmorei ' Faunus,IuppiterHammon,Pompeiusmagnus,Demofthenes: 6c Philofophus antiquus , qui creditur efle Speufippus Platonis cxfororenepos.
Illic credum eft ardificium elegans tamen iiouum , fupef cuius feneftris trcs funt trunci ftatuarum,incognitorumhomi- num ; Extrinfecus eft venus feminuda fed mutila.
Exoppofito port^Iongaporrigitur viapermedium hor- ti,quemmduaspartesdiuidit;adcuius finem extremum ere^ (ftaeftingensRoma,triumphans de Daciavi6ta:infidetthro^ no,gaIcata&:veftita,manuquecontinetcoronamlaurcam:irt bafis frontifpicio iacet Dacia moerens , laeua manu triftem fuU ciens facicm ; vtrumquc bafis latus ornant trophsea armorum
barba-
^ TOPOGRAPHIA
barbaricorum. Advtramq^parteeredti funtduoRegescaptlui femicolofTei ex Batthio Capide, Numidico veftitu Alaxis ami- dti caligis. Reliquae partes huiushorti diuerfashabentinrcri- ptionesj&antiquafigna: quse fpedlantibus fingularem prse- bent deledationem.Qua patet afcenfiis ad antiquarium:,ad v- tramque vi^partem videntur duas Parcarum fiatu^ altilfimae veftit^,{edcapitebrachiisquecarent. Eodemin locoduacftint SphyngesexNumidico Capidefiibnigro, repofitseinbafibus marmoreisalbis.hivnabafifculptumeft, 1 nnocv-e svnt. Inaltera verOjN Ec servntambages.
Paulo altius attollitur ^dificium rotundum teftudinatum,
Antiqua- quod Antiquatium vocat , a diuerfis fignis & imaginibus mar-
rium. nioreis^qu^ in eo continentur.Superprima huius sedificii fi:on- te colofieus louis vultus Porphyriticus eft repofitus. cui ad dextram cft caput Othonis: Ad finiftram eft ?oppcx eius vxo- ris.Infiimmitate fi:onti(picii quinquefiintftatu^, PaIIadis,Ce- rer/s , Vi(Stovix , Copise & Dianse. Ante antiquarium multa vi- dcnturantiquitatisfragmentahumifine ordinc lacentia. In- trinfecusaddextramftatim occurritQuictisvelSomni, velvt aIiquivoluntAEfcuIapiifimuIacrum,manu continens papa- uer. Ad Iseuam eft alta ftatua Sabinse muheris ami(5ta,fluente ad talos inftita. Super porta eft Palladis caput armato pe(5tore, & capite ted:o caflide criftata. llli ad dextra repofi tu m eft Herculis colofteumcaput, adfiniftramlouis,eiufdem feremagnitudi-
satjm. nis. Sub Hercule fimulacrum eft Satyri cui afl^det iuuenis in- flans fiftulam feptempIicem.Nuiquam gentium videtur ftatua
scopa. claboratius fatfta vcl venuftior : Scopae dicitur opus. Sub louis capitecolofleocaput quoque ingens eftPyrrhiregis Epirota- rum,gaIeatum,criftatum,&armato pedlore. Sub quo eftLcda nudo corporc vna manu continens veftem , altera malum : Illi adftatCupido, qui cygnum brachio blande complecftitur v-
uda. troque.Hecftatua Led^ficut&Satyri verfatiIesfunt,&abfoIu- tifsimioperis.
Prope funtfimuIacraPortieCatonis,Iouis,Ganymedis, Dianae,Neptuni. Et antiquifsimum fignum AEgyptium quod diciturcaput Afaroih matris Ofiridis:vclvt aliivoluntOpis, fiue Cybeles matris Deorum.
Antc
VRBISROMi*. 9
Ante portam duq funt (latuas vtrinque repofit2e;ad Iseuam
cft Arictis Phryxi excandidiflimo marmore : in cuius bafi (cri-
ptum Icgitur s e c v r a s i m p l i c i t a s. Jlli ad dextram oppo-
fitus efl Lco ex Thebaico fiue grauito , in cuius bafi eft, i h n o-
XlAtORTlTVDO.
Haud procul inde videtur Heliogabalus Imp. integcr fto* latus. in cuius antiqua bafi fculpti funt affabre (achficitium ri- tus&habitus.
Parteelatiorieftrmperatoris imago triumphalis,&:qua- driiugocurruvedla.
ibidem eft Simiaex AEthiopico marmore , qualis olim adorabaturin AEgypto,adcuius latus duo funt vtrinqjCro- codili ex Marmaridum lapide.
Ad parietem eft tabulagrandis adplicata; cui infculpta eft imagovirinudi: cui adftat pucr contincns guttum : balnca- torum funt imagincs.
IncoenacuIofemicircuIarijBacchifacicsampIiftimavide- dcturaffixamuro,qua: cx rubrolapide (culptacftin formam laruas.SupraquemeftNeprunusquadriiugocurruvc<5lus:^iI- li vicina Pomona capell^innixa.ln hemicyclo hoc diucrfe (pe- (ftantur infcriptiones antiqusc,tropha:a,& vrnae.
Paulo remotiusjvbi Leonem & Arietem effe diximus , cft Pluto erccftus feminudus.
Progreflis paulo vltcrius occurrit porta alteriushorti ante quam funt duo Leones marmorei fubrubri. Supcr porta ere- dtacftPomonaveftita.
Ateregione Antiquarii apparct porta fecrctiorishortuli, in quo diuerfa funt antiquitatisfragmentapropterartificium aftatuariusadmodumcommendata. Deniquctotushichor- tusinplurcs diftributus partcs,itafignis,ftatuis,infcriptioni- busqi &rcliquis ornamentis diftindus cft, vt fi nihil alibi tota Roma videretur,habercttamcn hic locus caufam ,curpercgri- ni profeclionem fufciperen t Romam,vt hasc cum fruvflu & fin- gulari perluftrarentdclecftationc.
In palatio eft Cardinahs Mufa^um , artificiofis tabuHs vn- m«/s«»i dique excultum &:ornatum.cuiuspauimentum vermiculato ^'"''''"''- minutiflimo opere ftratu eft afarotii ex latericiis variegatis. Ad
B eius
fo TOPOGRAPHIA
eius fcneftras (edes eft ereda telTellata arte- cum tribus loccllis elaboratirtimis. in fuprema parte Scipionis Africani caputeft pofitum. fuper locellis illis tribus tria funt vafa ex alabaftro O- rientalidiaphanoropusfingularispreciij&planeadmiradum. (uper columnis huius ornamenti collocata funt diuerforum Impcratorum & virorum illuftrium capita. Ad ingredum port^ Catoniseftfimulacrum.inicvideturM.AntoniiTriumuirica- putjulii C2Efaris,Scptimii Seueri,& Syllse. Ibide alio loco funt capitaCl. Neronis, luIiseMammeac, M.Aureiii, Antonii Cara- callac,Macrini,Hadriani , &c fuperalia fencftracololTcusCon- ftantini Magni vultus. Inter columnas repofiti funt libri varii, 6c volumina tam antiqua,quam recentia: qux omnia vcnufto funt ordine illuftrata , & te(5ta velis fiue cortinis fericis : Locus autem ille amplus,qui interiacet coenaculo 6c cubicuio Cardi- nahs , tres habct portas ; in quaru fummitate loculi fiuc nifchii marmorei funt quibus ftatuae Iouis,Cupidinis & Bacchi conti- nentur.In medio loco primae faciei huius asdificii erecfta eft fta- tuamuhebris,quaete(5taeftfyndonctcnuiftimo,ira vt totum Gorpus tranfpareat : exeodemmarmore facftafuntomnia: o- pus eft fingulare : quaiia funt fere reliquaomnia, que apud hiic Cardinalem feruantur. A pofteriore parte videtur grandis ta- bula odangularis exmarmore vario(Mifchiumvocant)quas cindta eft vndequaque afFabrc tabulato vermiculatoln loculo fuperiore , eft caput coloiTeum mulieris Sabinae : 6c c regione Vcncris. AdalterumparictcmeftCleopatrsecaput.lnconcIaui Cardinahs vas fpedlatur amplum ex alabaftro orientali anti- quo Scdiaphano : ad cuius vtrumque latus duo funt marmo- rca capita.lbidcm quoque eft caput Fauftinac pedtorctcnus an- concUue tiquum&claboratiftimum. Inconclauialiofccretioremulta C4rdm4. feruantur cxcellentia ftatuarumantiquarumfragmetaexsere, '"'' marmore,auro,argento,gemmis,6c fictili lapidc,vafa ex alaba- ftro,agathite,porphyro,ophite,pario marmore viridi, plurima dcorum & diuerforum animalium fimulacra enea paruula,lu- cern^&Iampadesaheneae,&co(5tiles,numifmata infinita o- mnisgeneris metalli tam Gra^ca quam Latina&barbarorum principum : Sardonyches,Lazuli,Cyani,Berilli,Topazii, Ame- thiftijChryfbhtijmalachit^, hyacinihi, & ciufrnodi gemm^, in
quibus
riw,
V R B I S R O M yE. II
quibus precium magis adfculpturam quamadmatcriamrc- fcrritiebet.Quicquidillicproponitur{pedandum,miramtan- ti viri curam , ingenium , iUmptus & magnihcentiam teftatur. In eodemconclaui capita mirandi artificii vidcnturScipionis iSIa(ic£ejM.Bruii,Hadrianilmp. ftatuapueruliquianferisgutur geminis adllnngit manibus ; & Cupidinis dormientis iii le- (flulo.
Palatium Pontificum in cmincntiore Vaticani loco rtru- p-fi^tium (5lumcft;inquodrelictaLateranorumBafilicapropteramo£ni- ^"^ tatcm (hfc receperunt Pontifices. Huiusamplitudo tanta eft, vt oppidipotiusiuftammagnitudinemsequet,quamdomus.Hu- ius llrudura magnificentiilima, brnamenta exquifita tanta funt & talia , quanta & qualia fummorum Pontificum efle io' lentdcbenrque. in quorum enarrarioncnelongiusimmorc- mur , quod indies eledlo nouo Pontificc augeantur , minuan- turque,aut immutentur , defcribemus tantum ea quaead anti- <juitatemtaciunt,quacquepertinentadhunctra(5latum.
Pra!tcreaigiturqua:inhocpalatiovidenturexccllere, ng- ccfrearbitrordiligcnterannotare&contcmpIariracellumXy- fti , quod altiftimum latiftimumque templum asquat amplitu- dine.in hoc (blct fieri noui Pontificis cIe(5lio, cogregatis in hiic locumCardinalibusomnibus ,dcEcc\tfixKom^nx pixfc^tiSi in fedc vacante & intcrregno, fentctii^ &c fufFragia ab vnoquo- quc excipiunturj & referuntur in pubIicum;Conclauc Ecclefi^ vocaturh^ccongregatiorolemnis&facrofan(5la. In huiusfa- celli fiue potius vafti coenaculi parietc, qui attollitur pone fum- mumaltarcvidetur picfturailla admirandaMichaelis Angcli Bonaioti,qua extremum Chrifti iudicium cxprelTum cft, tanta arte , tanta venuftate , vtnihil elaboratius > nihil perfc(5tius:, aut - abfolutiustoto mundovideripollit. Totaconcameratio fupe- riorinfignitaefthiftoriisfacris,pi(5torisciufdemopere.Huicvi- cinum eft (interpofito tame ampliftimo c(xnacuIo) Paulinum sofeiiuin faccllum,fuperiorc decuplo anguftius,fcd ornamentis sequale: ^'"'''"**' namvtrinque parictcs ornatifuntconuerfionePauh,&mar- t>TioPetri Apoftoloril. Michaelisquoq- Angehlaudatiftimum opus eft.
In hoc palatio funt horti » qui proptcr collium Vaticano-
B 2 rum
IX* TOPOGRAPHIA
„,^^ rumamanitatcm,BcIucdere nominantur. Inipfopalatiocft
Beiutdt' hortulus, pcriflylio circumquaquc claufus : cuius areamcdia
{J5atio(a&lajCcdrinis&myrteis lepibus cin(5laell:,malis
Mcdicis , Punicis, Lauris,& aliis eiufmodi arboribus cxquifitis
plena.-ineiusmcditulliodusevidcnturcoloircefluuioriiiacen-
Tjhirii. tium ftatuaerquariaaltera cftTybcris.-nititur enim Lupe ladlanti
xiim. pucrulosRcmum&Romulum. AltcracftNili,cuirubie(5lacft
Sphynx, &: circumquaq, colludcntes pucruli fumma artc fcul-
pti feptemdccim : In huius bafi (culpti funt Hippopotami 6c
crocodili,ferxNilofamiIiares&propriae. Hocfimulacrumre-
pcrtum eft non procul a templo S.Stephani di Caco.
y^^^ Inter has ftatuas pofitus cft fons elegans : cuius bafis eft
triangularis antiqua^& diueriis fculpturis artificiofiflimc abfo-
lutisornata.
In deambulacro fiue periftylio,quod in toto hoc areae cir- i4r#4.cuituprotcnditur , videntur Laruarum marmorearum facies monfirofas&colofTcacjfedartificiofingularielaboratsejnumc- ro trcdccim.
Sub his rcpofitoria funt parieti adplicata marmorea , qux
Nifchios vocamus: In iisferuanturftatua^ marmorecepcrfeilit
4«ri»w. fimioperis. Apofterioriparte Tyberinifimulacrieft Antinous
ex puriilimo candidifsimoquc orientali marmore perpoli-
tus,artificio inimitabilijfed quali crcdibile eft, Hadrianum Im-
pcratorcm voluiffe corpus cxprimiiuucnis illius Bytluni for-
mofifsimi, qucm in dcliciis habebat : & cui poft mortem tem-
pla,facerdotes,diuinosquehonoresdccrcuit;imo&:vrbcmin
AEgyptocondidit Antinoamabeiusnomincvocatam.
^^^ Ad dcxtram eftftatua fluminis Arniiacentis(vtfluuii o-
mnespinguntur)& panno fcmoribusfupcrindu(^oinnititur
vrn^,ex qua fcaturiunt aqu^,qu^ defluunt in amplum reccpta-
culum marmoreum,quodfuftinctur duabus teftudinibus.
cieop4- Ad finiftram eft Cleopatra iacens , manu dextra in caput
"'*• rcflexa : qux itidem repofita cil: fuper receptaculo fcaturicntis
aquas.
renm Infecildo loculo fiucNifcliio Vcnus cftErycina,tanquam
trjdna. cxbalneoprodicns , qux a<iiacentcm habet vrnam :nuda eft,
&:dcxtrapubcm tegit, finiftra continct induiium mollitcrad
pcdesdefiuens. Aho
VRBISROMi£; t3
Alio locLito eil: (ecunda Venus iucundc colludens cum Cu- ircnKa- pidine j ha^c quoque nuda eft:,&:linteum continet : in eius bafi ''''■
fculptum eft VENERI FELICI SACRVM SALVSTIAHEL- P IS D D.
Partc inferiore liuius ftatu^ efl: Bacchus brachiis trunca- tus.EtaddextraniHerculesbrachiis&cruribusmutilatisdiunc^^'^"'^" JVIichaelAngeIusrummelaudat,tanquamomniumqu^Rom(j ^" ""''* videnturabfblutifsimum.inciusbafifcriptumeftAnoAAONioc NEcTopoc A0HNAIOC EnoiEi. ad kuam mulicr eft vcftita qu^ ca- pite & brachiis caret. Nec procul inde eftMercurius,trunco ar- mwk-
1 • • • *■ tius.
boris innixus.
Ibidemcfl:arcamarmoreaantiqua,in cuius frontifpicio fculpta ert Mcleagn venatio opere mirifieo : quse reperta eft in vinca Vaticana Pontificia.
Quarto loculo videturCommodi ftatuanuda, Herculis commt. habitu & forma , qui brachio pufionem fuftinet , cuius impru- *^"*' dentia deiectis e feneftra pugillaribus in quibus defcripra erat nominaeorum,quosh-nperator deftinaueratcsedi/interquos erat Martia eius concubina , & Ecledlus Pra^torio praefed^us. ii confilio habito praeuerterunt periculum , 6c Commodum in- .terfecerunt.ls (e vocari iufi] t Herculem Romanum: & fub Her- culis habitu multis in locis fibi iuflit erigi ftatuas , & cudi nu- mifinata.
Quinto Nifchio eft Apollo Pythiusj qui trunco arboris ni- ^po^ofj^ titur , circa quem fefe implicat fquamofus coluber gyro multi- plicirnudus cft ApoIIo^circa humerum & brachium leuumim- plicatumgerit palliolum. dependenteatergopharetra; arcus quem tenctcontufione ruptus eft.
Sexto loco eft Laocoon miraculofi artificii cum duobus tmton. fihis , quos gemini dracones implicant , & flexuofis volumini- busintricant:Hoc opus eftomnium qusetoto orbevidontur abfolutiflimum, tcftePliniojquifacflumefteafreritab Agefan- dro, Polydoro , & Athenodoro fculptoribus Rhodiis fua astatc celeberrimis , & (cruari in Palatio Titi Vefpafiani. Inuenta eft hxc ftatua fuper Carinis,prope receptacula aquarum,qux vul- go dicuntur a Sette Sale. Hanc Michael Angelus dicit efte mi- raculum artis fingulare: in quo diuinum arrificum debcamus
B } fufpi»
,4 T O P O C R A P H I A
fufj^iccreingcniumjpotiusquamad imitationem nos accin-
gere.
In adiacente coenaculo/ub teftudinato reccptaculo eft a- cieep4. lia Cleopatrse Ibtua quafi morientis , tanta arte (culpta 6c per- X '^* fedta^vt permediasveftcstenuiilimasjquasexmarmorefadlas funtprcciofiflimo, videaturcorporis forma numeris omnibus abfolutifsima. ubrum Eodeminloco Labrum eftamplifsimum exmarmore Pa-
ranum. ^-^ yiridi variegato,& ex maiore parte diaphano:Milchium vo- eant, quod in eo mixti fmt malachitx, fardonychcs, agathitcs, crifl:allus,chalcedonicus, amethyftus, cyanus , 6c aliasgemmsc. Nufquam gcntium videtur fpeciofius : preciumeius aeftimari non poteft : EfFoftum & inuentumdicitur in Titi Vefpafiani Thermis : dignum vas in quo tantus Imperator lauaretur.
Exhoccoenaculoingrefluspatetindeambulacra marmo-
rea : in quibus exquifitx artis imagines funt difpofit^e : inter
Mepcu. quas eft Mercurius venufta «5^iuuenili forma,nudus,peta(atus,
9^/f. caduccatus,& talaria pedibus gerens:eft & ibidem Cy bele tur-
rito vertice,cui adftat LeO;, & Atis adnixus pinui,ex cuius ramo
dcpendetfiftuIa,&cymbaIum.Sunt&aliafragmcntaantiqui-
tatis&capitailluftriumvirorum. Exhoclocopatetafpecflusin
ToHsru. fontem rufticum fubiacentem amoenifsimis fcaturiginibus:
^'"^' cuiusedificiumincruftatumeftmarmoribusvariis,diuerfisto-
phis,conchyIiis,&:ahismarinisglareis,qua£monftraPcIagi,pi-
fccsque,6c Deos cequoreos artificiofifsime rcpra:fentant. Verbis
cxprimi nonpotefi quantaloci pulchritudo,quantumfingu-
lorumquaeibi videnturprecium,&: quantam admirationem
fpe(ftantibus moueant.
Ante deambulacra dequibus didlum eft fuperius facel-
lum cft illuftrc pid:uris Michaelis Angeli :in quoexprefsi funt
vulftus multorum Principum;vt Pauli 1 11. P. M. Caroli V. imp.
&aHorum. {
AdftationemHeluetiorum,qui excub^ntantecubicu-
curia. lun^ PontificiSjmarmorea videturftatua vnius Curiacii : cuius
"«*• perfedtioplurimisextolliturlaudibusaiculptoribus. Hocpa-
latium cxtrui coeptiieft a Nicolao 1 1 1. P. M. & paulatim ab aiiis
pontificibusau(ft:um:Poftremoa.Iuljo I l.&LeoneX. adperfe-
dioncm dedudum cft. Tcm-
VRBISROM^. 15
Tcmplum S.Petriin Varicano Ponrificum Palatio conti- Tmpium guum eft.cuius fabrica rumpru,magnificeria, marmoribus , & ^'^""' opcre longc vincir omnia tcmpla, quae toto tcrrarum orbe vi- denrur.maxime ftrudura noua^qu^ nondum eft abfbluta.quae portquamadperfed;ionemdedu(5ta crit, vincet proculdubio dccanratiffimum illud Ephefinum tcmplum , quod Eraftratus crcmauitjvr ex eo facnlegio fibi fama aliquam , ac nomen per- petuum apud pofterirarem conciraret.
Inveteriremplofunteredtasvigintiquatuorcolumnseal- cohmt}^ tifiimacjquse fulciunt vtrinque fumptuofum illud templi sedifi- ^•"^"''»«- cium. HarummarmorvariegarumcftcoIoribusviuacibus& admirandis:nihiIvfquagentiumfpe<StaturexccIIentius: Tem- plum S. Marci apud Venetos incruftatum eft infignibus mar- moribus,quaecunque poruerunt inueniri in omnibus antiquis Gr2ecia;OeorumdeIubris;pIurimaqueiIIicfpcd:anrur, tamin pauimento,quam in parieribus circunquaque admiratione di^ gna,fed fi cum his V^aticani columnis conferantur, longe iudi- cabunrurpulchritudine,varierare,ac prccio cederc, Abftra(5lac fuerunr ex Hadriani Imp. mole. Nihil ingeniofus ille Impera- tor,dum viueret , fccit jin quo fingulare non apparcretdiuinae mentis fpecimen. Tantis animi corporisq^ cultusfuit dotibus, vt nihil ignorafTe di(5tus fit , quod ad hominem fiue pubhcum (iuc priuatum pertinerer. Tam perfe(5tus in omni arte , tam ex-
pohtusomni eruditione,vtiIIum meriti Traianusin fihum ad- optaueriti& fiiccefTorem Imperii dixerit.
CoIumna:iII^ingentes,torriles, & foliaris circuncin(5las H;Vro% syris,qu2efuftinentrepofitoriumcorporisChrifti,ficut(3caliar "*!'""*
- 1 /- -1 r t } 1 /- I -TT columnx.
noabiimiles,qu£elunrlubrecepraculoludariiVeronic^(quod vultum fan(5i:um nominant)& alias quinquc in facello facro,<!k vna quae adhuc fola ere(5ta cft in medio nouse fabric^e .• H^ om- ncs expalatio Salomonis ex Hierofolymis adue(5le Romam di- cunrur^opcra Titi Vcfpafiani poft deui(5tos iudseos, & cuerfam eorum vrbem. Omnia enimornamenta templi,(5cRegi^do- musa Romanis fublata funt,&: in Italiam tranflata. Ex hoc pa- latio quedam videntur column^e Vcncrijs in chori fuperioris poftrcma partc : quas faclae funt ex Alabaftro diaphano.
In ea tempH Vaticani fpaciofifiima arca, qux Paradifi no- r^rddifit.
mine
\
1« T O P O G R A P fi I A
minevuIgonuncupatur^reliquiefuntfepuIchriScipionis Afri- cani,quod in valle Vaticana Itrudtum fueratjnempe meta,fiue molesjautpyramis : exquanihil hodiefupereftjpr^terillamin- gentemnucempineam , & duo pauones asrei deaurati, quae m hoc paradifo repofita videntur ingredientibus ad dex- tram. hicuius oppofito pariete pidtura efl loti artificiofa tefTel- latoartificio:,quamRomaniplurimumlaudant:Sedficonfide- rentur ea omnia quibus fornices templi S. Marci apud Venetos incruftati funt , tam Gr^canico operc antiquo , quam recenti, lotiMo. videbunt {pec5latores Romanam loti Mofaicam ( fic cnim ap-' ^*'^"' pellant hoc opus vermiculatum/multo cfte inferiorcm , &ar- tificio minori compacftam.
Ibidem videturaedificium marmoreum, quod tedumeft vnolapideporphyriticovaftifiimo.SepuIchrum eftediciturO- ii.fipuu. thonisII.Romlmp. NufquamintotaltaliavideturPorphyrus tantas magnitudinjs : fi tamen excipias tecStum S.Mariae rotun- dqquodeftRauenna2,quodquefuitohmmonumetumTheO- doriciregis Oftrogotthorum.
Prolixum eilet nimis fingulatim omnia recitarc quccutt- quc videntur notatu dignain hoc templo, tam irt noua, quam in veteri fabrica : raaximc que funt in Pontificum palatio ; in quo nullum ornamentum poteft defiderari, ex omnibusiis, quae ab antiquitate peruenerunt ad noftra fecula : nequc ex iis, qux recentioribus temporibus comminifci potuit humana mens,& perfe(5t:iftimorum artificum vigilans induftria, tam fculptorum quam pidorum. 6c pr^tercetera,maxime com- mendatur pidura illa quae videtur in deambulacris: qua ex- preftus eft Conftantini conflidtuscum Maxentio ad pontem Miluium : & aha plurima monumenta qu^ Rom^ reliquit Ra^ phael fandlius vrbinas pidlorfua ^tate laudatiftimus. de quo fcripfit Poeta Italus : T I M V I T q^o sospite vinci re-
RVM MAGNA PARENS ET W O R I E N T E M OR I. llCCt llOC
clogium nonnulli ad Michaelcm Angelum Bonarotum trans-
ferremalint. Viticana Dc Bibliothccis Vaticanis maiore , & minorc {ecretiorc,
w lo.iie- ^^^ ^^ quod multis vtar vcrbis : Si quid antiquum ,fi quid ra-
runijfi quid exquifitum toto feruatur orbc,heic videri poftunt,
quse
CA.
V.R B I S R O M ^. ^iy
qu£E funt excellentiiTima. Mirande funt Bibliotheca: Florentini ^^*'^<^^^*
• if-T • ooAi n r. r ■ BtbltothC'
Ducis,quaE ad SLaurentium oc S.Marcum Itructae lunt: miran- «. da eft illa PrJncipis Vrbinatis , (5c aliasper totam Italiam feledtiC fimiE/cd omnes in vnum colIat2E,vix referent,aut sequabunt v- nam Witicanam : Quam qui luftrauerit diligentius , in ea nihil defiderabit:,quod ad admirationem,curam,aut ftudium viri li- terati facere pollit. Tam multi funt in ea libri ex membranis, linteis, corticibus, dc antiqua papyro f nam quam hodie papy- rum vulgus vocat,charta ertj vt AEgyptiorum illam Ptolomsei bibliothccam fuperarehecprobabitur. Hancbibliothecafta- . biliuitNicoIaus V. P.M&SymmachuspIurimumauxit.
hiplatea mediaquelatifhmaexpanditurantepontificias cdes 5cS.Petri deIubrum,obeIi{cus ille integer ex lapide ophite cuius altitudo ell pedu i7o.prcter bafimrqua: continct 37. Obe- ohnfm jifcusininferiorepartelatus eflped. 12. infuperiore veroodo. ^'"""*" Fuerat ante paucos annos eredlus ad finiftrum Templi Vatica- ni latus in Circo Neronis:fed Sixti VI. P. M. benehcio inde trannatusellinmediampIateamlococelebriorijOperaDomi- niciFontana: ArchitechtiComenfis: quodcontigitannoi586. nefcio an in hoc ma^is admirari debeamusaudaciam Archite- chti,quam artis efficaciam:qua potuitfaxum tantiponderis {iio loco mouere,&aIiotransferrefineruptione: Solusenim obehfcus prxter bafim fuperatpondus 956i455.Iibrarum : preter veCtcs,repaguIa,cinguIa,&harpaginesferreasquibusoportuit tantam molem lapideam cingi vtpolfetfacilius comprehen- di,<5calio moueriiqux omnia decies centenamillia quadragin^ taduo miUiao(5lingentas& vigintiquatuor libras ^quabant.
Hic quoque notandum elt ad templum Vaticanum adia- Tff"P^»'» cere fanum S.PetroneIIe,quod fuit olimfacratum Apolhni. Et Manis. quod dicatum eft S.Marie in Febre,fuit olim Marti.
Mons Vaticanus continet eos omnes colles , qui a montc Momva^ S.Crucis ad S.Honufrium protenduntur : inter quos funt & ilh monticulifiluofi , qui palatio Pontificio vicini funt : in quibus Damarumnutriunturarmenta.
NaumachiaNeronisCirco eiufdemPrincipiseratvicina, ^^wwrf- inqualudinauales exhibebantur populo, & Chriftianimar- cj>fitf -, tyres crudehffimis excarnificabantur fuppliciis : erat cnim non ^*""'*' ' -,. .; C procul
ticanui.
"i& TOPOGRA^HIA
procul abeaporta quehodicPertufadiciturivndcIegitur Tc'* plum S.Petri prope Neronis Naumachiam fuilTe ftrudlum. ptruBur Porte Butgi numerantur quinque. Primaeft AElia ad ca- ^ flelIumS.Angeli:SecundadiciturS.Petri,rubhortis Pontificiis, Tertia Pertuia in elatiore collis eft parte poft S. Petri fabricam. Quarta Palatio CxCiano eft vicina, qua itur ad S. Honofrium. Quinta vocata eft triumphalis,nuncS.Spiritus.ad hancBorbo- nius i(5tu glandis plumbeaeidus periitj<5c per eam eius exercitus vrbemoccupauit. s.spiri. Xenodochium fiue Hofpitale S. Spiritus ablnnocentio
i«i&««w''. III-prJrnc)£Edificatum,pofteamultisa£dificiisamphatum,Sifti III J. P.M. fumptibus pauperum & hofpitum peregrinorum vfibus , & neccditatibus dicatum eft. Jn eo ficut&: in Latcra- no diligentiftimc, acfumma cura tracftantur hofpites, jegroti maxime:adquorum commoda Pharmacopolium omnis ge- nerismedicamentorum inftru(5ti(limum crec5tumeft, medici cxpertiflimi,acfideliftimiconftitutifunt, quiaduenarum vfi- bus fidehflimam pra^ftant operam. Fitque f^pius vt non foliim pauperes &:egeni {efe eo transfcrant/ed etiam opulentiorcs 6c ingenui ciues,qui famiham non alunt: vt curentur. Exadtius in hoc fuis fumptibus Xcnodochio tra(5tant4ir. opus Chriftianac charitatiacdiledtioniproprium. circwTu. Circuslulij Caefarisfuitfublaniculo, eius ruin^invineis /ji^o/4- fubtefnpIoS.HonufrijferefoIoaequateconfpiciuntur. Mant u. laniculus mons extenditur a templo S. Honufrij vfquead
»"*^'*' Vrbis portam Tranftyberinam (vbi erat Naumachia) quam nunc portam Ripas vocant. Et quemadmodia Vaticanus mons cxtraportas vrbis fuit,necmulta habuitmemoratu digna,pr^- tereaqux fuperius exphcauimus.ita quoque in laniculo pauc^ reftantreliquia^, vel prifcac antiquitatis monumenta: Quod ea pars Vrbisa vulgari plebc, & fedentariisartificibus fuerit olim habitata. jf«w4 ^ VidenturtamenhumilcsruinaefepuIchriNumsePompi-
•^^''^^''•lijjinhortisquifubiacentmontiaureo.-exquibustamen colli- ginonpoteftfuiflcillicaliquidfumptuofum^vclrcgedignum. Maw 4«. in monte aureo(quod ita vocatur a (abulo {cintillante ta- quamaurumquodillicnafcitur)ftru(5tumefttcmpIumS.Petri:
inquo
ftm.
lANI lAC. BOYSSARDI. 19
inquo videtur ad fummum altare tabula transfigurationis Chrifti:, a Raphaele Sandio Vrbinate depi(5ta : &: loco femicir- culari flagellatio eft Chrifti Fr. Bartholomci Parmenfis cx- prcfTa penicillo :Ex oppofito eft hiftoria S.Francifci^ quam pin- xitM.AngeluSjCumadhuceftetiuuenis.
IncodemtempIoere(5lumeft infigncluhj III. deMonteP. f^^^fj^ JM iepulchrum:quodfibi,dum viucret,ftruxit.conditus tamen iacctin Vaticano loco humih &ingIorio.
Strudura illa rotunda, Dorica architechtura, quae Templo ^smHtj S.Petri vicina eftjfacra fuit olim Sy billse Tiburtin^ : fa<5ta ad fi- buum*. niilitudinemiIliusfani,quodvideturTiburi.
Porta S. Pancratij hodie didta^ fuit olim Aureliana , fiue Sc- ^^J^^"*^^' ptimiana, quod a Scptimio Seuero rcftaurata fit, &ad eam^y. Thermas&aramextruxitidemlmpcrator.
Extra hanc Portam extat adhuc aqua: du(5lus non admodu Ai»*Aifit altusopereperrhombos diftincflo: pcrhuncex Alfietinolacu defluebantaqusein Thermas Septimianas,&PhilippiImp.& inNaumachiam Augufti.
MeritorJaRomanorummilitumeoIoco fuiftc dicuntur,v- ^*'"""''* bihodictcmplumcft (an(5t^ Mariaein Tranftyberi. Eratcnim rum. hic locus quafi nofbcomium, vcl nofbdochiu ; in quod quicu- quccxmilitibus, autcmeritis veteranis, corporemutiIus,auc alioquin eger fe recipiebat, cum bclhcam artcmnopoftctam- pliusexercerc.-atqjillicreliquumvit^e tempusfubmcdicorum cura publicis impenfis & alimonia tranfigebat. Vicinas enim habuita^des Scaram AEfculapius.adquam qui conualueranta i^ioi bis^ficra facerc crant fbliti.
Naumachia,Iocusfuit, vbi omnia inftrumenta bellica, quae ^•"""^- ad claires inftruendas erant neceffaria reponebantur , quale cftArfenakV^enctum : FuitquecoIocoquidiciturhodieaRi- pa:vbi vinum venale proponitur quodex Oftia nauigioper Tyberin in vbem inuehitur.
Pons Aureliusfiue laniculenfis tranftyberinam regioncm J""^^> coniungebat vrbi.Di(5lus eftolim marmoratusjquod ab Anto- nino Pio marmore fuiffet te(5lus:Qui cum bcUis ciuifibus con- fra(5tusefret,Ponterottovocatuseft:SedpofteaXyfti III. P.M. impefisadeamquacnuncvidetur magnificcntiam reftauratus
C 2 dePon-
^ TOPOGRAPHIA R O M i€
<lc Pontificls nomine Ponte Xyfto nominatur. Ttnt su. pauloinferius,eregioneNaumachiaefiue Arfenalls,reliquiae ^'"'' adhuc qua:dam confpiciuntur Poncis Sublicij jqui ohm ligneus fuit^quo tempore Horatius Coclesimpetum fuftinuit hofti- um,dumponsdeiiceretur,nepcreumin VrbemirruerentHc- trufci. Huncpolkalapideum ftruxit AEmiliusLepidus.Exeo prascipi tatus cil in Ty berim Heliogabalus faxo ad ceruieem al-
ligato.
Trauuu Haudproculindc fucrunt PrataMutia:qu£e datafuut Mutio Sceuolacproptermagnanimitatem & fortitudinem, obegre- giumillud facinus quod aggreffus eftin Porfenam Hetrufco- rumLarthem.
Timesu. Turres '\\\x dua^,quac ad vtramque Tyberis partem videntur prope portum Ripse, ftrudtae funt a Leone II 1 1. ad arcendas Sa- racenorumincurfionespquinauigiisper Tybcrima(ftisRoma infeftabant. Idem quoque Pontifex primus cinxit manibus Vaticanii,ad arcendosSaracenosrquodque nos hodie Burgum dicimusjciuitas Leonina vocabatur: qu^e poftea ab Alexandro VI. au<5la eft, &xdificiis ampliaca, didiaque Alexandrina ciui- tas. HicAlexanderpontifex Hadrianimoleminarcemmuni- tiflimamerexit,adiun(5listurribus &vallis:fecretoqueillocur- ritorio, per quod ex Vaticanis aedibus in Caltellum S.Angch fc recipcret.
infuUTy. Infula Tyberinaolim cxcrcuifte dicitur exfcgetibus Tar- quinij Superbi in alueum fluuij coniedl:is : ad quas paulatim a- renarumcumuli,&:excrementaVrbisfuntaddita:fuccefiruquc temporiscmerfitterra,qu2efirmaricoepit:&folidiorem fiimes
-^ bafimaedificiisineaftrucndisfa(5taeftcommoda;Lataquidem non eft admodum , fed ftadia duo fua aequat longitudine. AE- iculapio facra fuit antiquitus , hac cauia. Cum Romani conta- giofalue laborarent, Apollinis oraculo iuftifuntex Epidauro Romam AEfculapium accerfere: qui in (pecie ferpcntis cx ara
<■'■ ■ tcmpliprofilicns , innaues legatorum Romanorum^quacin ■portu crant tortuofis repens voluminibus , magna fpcdan- tium admirationc confcendit. CumqueadOftiam perucniC fet&: per Tyberimin Vrbem appuhaad hanc infulam confe-
difTe
IrA N I 1 A C. B 0 Y S S A R D I, ii
difTc fcrtur,neque indc potuit nauis abftrahi:qu2ercs argumen- tumRomanisdedit, Deumvellecolieoloco. Ideoexi^enatus confulto illi templum ere(5tum cfl::quod hodie S. Barptolomeo iacrum eft. Videturqj adhucin fine inferiore Infula; nauis illius torma.qux ex lapide formata erat.Et quam inundatio fluminis lapidiorfuperioribusannisdetexit.
Intranftyberina VrbeFarnefiusCardinalishabethortum Hcrtu* variis flatuis illuftrem.ln eo enim videtur Venus marmorea fe- ^alt'"/Ji. minuda, concham manu tenens : ad cuius latus funtduo pue- »'<»««• ri nudiinuerfis m humeros palliolis, & vrnx duce.Videtur ibide monumentum fiue pila ingcns antiqua, in cuius anteriorefro- tifpiciodiuerfevirorum;,muIierum,acLeonumfigur2eexpre{^ fkfunt. Sub porticu eiufdem horti pila eft alia , fculpta viris, piur^t^\ leonibus, dc equis. Ad ingrelTum maioris horti alia quoque de- "'* monfl:raturpiIa,fimuIacrisnouemmufarum infignis. Etaliae regione pofita,vbiBacchanaIia fculptafunt,cumSatyris arden- tesxaedastcnenribus: alijSilenumebrium veclant. . Adhancpilamiundlaefttabulamarmorea, qusefafces&fe- cures Confuiares continet Alia quoque ibidem fpe^flatur cum puerulis vuas geftantibus •-, dc vaf:ula,& alia quxin Bacchanali- buscxprimifolita funt. Columnaquoque illicoftenditurru-^,^^^^^^ pta.intrespartes:&infcriptioneGra:canotabiIis:qua:inuenta^w«i«. cfl: T iburi : & vtaliqui affirmant,ex Hierofolymis in Italiam o- „f£^7, lim translata. In eodem horto Farnefiano videtur alia Venus '"• fcminuda:&:puelIa;,&viricuiufdauiignoticorpus,quodcapi- tCjCrurc, & manu vna truncatum efl:.
IntercanonicosS. MariaeTranftyberince luIiusRofciusha- ^''''«"^•- mohtcratus,&:antiquitatis apprime ftudiofus antiquumha-«on»m bet volumen infcriptionum manu pi(fl:arum,quarumhodie ^•^^'"'"'' partemnonvidemusin Vrbe:huncille mihialiquando com- municauit , ex quo decerpfi plurima qua: duobus meis volu- minibus inferui:interqux funtduo Priapi, Anubis,&alia pluri- ma: reliqua quibus certus locus non potell:adfignari,tertio to- mo infcriptionum adiicientur.
In domo Nicolai Guifde ftatua oiknditur viri nudi , bra- ^"J'**. cliiis in.genua rcclinatis ., dc- eleuata furfum facie , reiedo- G«»/i.
C 3 quein
XX TOPOGRAPHIA ROMAE
quein humerospallio.adcuiuspedes quiaiacct cultcr, ideo
ftatuae nomen inditum ell Aguzza colteili.
Jiw* ^*' Pons Ceftius fiue Efquilinus Tranftyberinam regionem cum infula coniungit,a Valentiniano & Valente Imp.reftaura- tus:vtcx infcriptione pontiadpofitaprobaturihodie vocatur Pons S.Barptolomei : a templo huic fand:o dicato , quod olim vti diximus fuit AEfculapij.
louute- luppirerquoqueinealnfuladelubrumritibus&ceremo-
^*""' niisfblemnibus illuftrepoffedit^licetxdificionoitaauguftum autmagnificum:nunc ioannis Baptiftsenomcnhabetrinhoc adhuc duo marmorei tripodes triangulares feruantur, qui reli- giofe ad aram louisaditabant.
rempim \n fupcriore parte Infulcc fuit templum Fauni^quod antc an- nos aliquot Tyberis inundatione fere eft funditus euerfum: RuinaEtameneiusamphffimacfuperfunt^quxtempIimagnitu- dinem & fumptuofitatem fatis oil:cndunt.
Fent F4- pons Fabticius, qui & Tarpeius dicebatur, Infiilam con-
BTICttii
iungit vrbi , e regionc Theatri Marcelli : vocatur hodie Pons
quatuorcapitumrproptcrtcrminos fiue Flermas quadrifron-
tes marmoreos,qui ad principium Pontis eredi funt.
saceiiASo Sacella Solis & Lunacintcgra fere videntur fibi inuicem op-
m. pofita prope hunc Pontem Fabricium, ad vtramque visepar-
tcm- Thtatru Theatrum MarccIIi ponti Fabricio vicinum eft conftru-
Marcelit. . n-i ■»» ii/-i-^^
(5tumabO(5tauio Auguito,mnonorem Marcelhfilij Odlauias
fororis Augufti.in eo funt fabellorumaedes^capax oiim fuit hoc
Theatrumodtogintamillium hominum.cui OcftauiaMarcelli
mater adiunxit bibliothecam, hbris omnium difciplinarum
inftrudtiftimam.
porticiu Porticus quoque in honorem fororis ere<5la eft ab Augufto
?fym Caefare; quamdiuerfis marmoribus&ftatuisinfigniumartifi-
fr^ite. cum excoluit, interquasfuit Satyrusa Praxitele perfecftus, &
Ti»^* nouem Mufa^ Timarchitis : quarum dua^ videntur adhuc in
€hini. liortisCarpenfibus:&IunonisfimuIacrum, quodeftinvinea
luli j 1 1 1. P.M.ad viam Flaminiam.Porticus 0(5tauiacpars fuper-
cft,propeTheatrumMarceIli : vbifabriferrarijfuashabentof-
ficinas.
Spei
V R B I S R O M ^. 1}
Spci templum ad hanc Porticum fieri fecit Germanicus rtmpium C^{ar,propcforumholitorium,vbilocus eftqui dicitur Piaz- '^"' 2aMontanara,cuifanumAuror^iun(5tumerat,ohmapud Ro- manos cclebrernunc eius veftigium nullum apparet.
In domo Sabellorum qux cft ftrudta in ruinis Theatri dsww Marcelli,ad parietem ingens eft tabella marmorea,in qua fcul- ^*^*, *' ptus eft Leo, & tres viri armati cum clipeis more pugnantium. 5unt&ibidcm du^magn^ laruemarmoreeoperisantiqui.Ec fuper horti porta videtur marmorea tabula, in qua virorum fex ilintfiguras: adcuiusvtrumque latus ftatuasduasex Porphyro rcgum captiuorum &: bracatorum.-que capitibus carent. Ibide jnhorto eflingenspila,in quadiuerfafuntanimalia laboriofe fculpta. Oftenditur &ibidem pilaaliamaior, inqualabores Herculis, &c ali^ viriles]imagines artificiofe funt expreffas. Super cuius opcrculo duas funt fculpt(^ imagines viri &mulierisjquo- rum corpora in ea pila erant recondita-lbidem funt fragmcnta Mercurij,&:ahquotpiIarum:quaspropterartificiumfcruantur.
Carccres plebis co loco fucrunt, vbihodie cfl a^des S.Ni- Cdrctra colai in carccre : quod templum crat pietatis a M. Attiho Gla- ^''*"* brione dicatum: propterea quodineo carcere fiha patrem in vmculis ardtatum multis diebus aluitproprio lacfte.
lunonisMatutae templum iderat, quodefthodie S. An- J""?^""* drc^ in Mcntuza dicatum, fub Capitoho prope forum hohto- umts. iium,a C.Cornclio Confulefacratum.
PonsfenatoriuSjnuncPonsS.MariaeTranflybcrinaeiscfl:, P""»^'- quinunc fub infula Tybcrina ruptus videtur.Vocaturque & a- honominc, nempe PonsS.Marise AEgyptiacci propter tem- plum ciufdemDiuaenon longeaponte diflitum:diccbaturo- lim&Palatinus, &:Senatorius:quodpcrcumSenatores adle- gendosSybillinos Iibros in laniculum rcligiofaPompa gradic- bantur, & inPalatium ad Impcratorum aedcs reuerterentur.
Pilati domus (fi vulgari famaefidcm habemus)ibi fuit,vbi 0'"»«» propepontem Scnatorium altiflimasconfpiciunturruin^.Scd re vcra fi quis eas contcmpletur attentius, cognofcet illic fuiffe lauacra, fiuefudatoria Laconicaiquodexcaminorum canali- bus frequentibusjqui vndequaqueparietibusinferci funt, fad- kiudicatur.
Forum
14 TOPOGRAPHIA
Hoiitem ForumHolitoriumfuiovbihodieen: platea Montanara,
m<w>.^''nonprocula Theatro Marcelli.in quo fuilTcdiximusSpei tem-
rnm. plum a C. ComeHo dicatum: Quamuis hoc eredum fuiffe di-
catur in foro Pifcatorio: quodextendebatur atempIoS.Ma-
riaeinporticufecundiiTyberim, vfqjadS. Mariam AEgyptia-
AraCdf.Q^m. IbidemfuitaraCarmentiErquamEuander dedicauitin
*"""'■ memoriamNicoftratsematrisfuefatidica^.
Tortun* Tcmplum Fortun^ virilis adhucfere intcOTmeft &: il-
tmpium. lcefum , longo vtnnque columnarum ordine ; nuncS. Marise
B«f<r4w.AEgyptiac2e {acrumcft. Quidam hocaflerunt fuilTe Pudiciti^
ntatis. rnatronahsdelubrum.-inquofuitbuccaveritatis.-quseftatuae-
rat marmorea, exertis labris in os cuius Volaterrani reguh fiha
manum inferuit vtfuam virginitatemimpollutamprobaret,
cumabanu Fefulana deftuproaccufaretur.-Quodcumpaulo
poft idem tentaffet aha puella eiufdem criminis rea, fimula-
crumosftrinxit, &impudicse dextramtruncauit.Saxumillud
amplum & rotundum ex Porphyro, in cuius medio leoninus
cxtatridlus, quod ante fcholam Graccam eredum eft, hodie
Buccaveritatisnucupatur.CuiufiTiodi invrbe plufquamcen-
tumme animaduertiffememini cxdiuerfismarmoribus.qua-
reftultiaputoadbuccam veritatishsecadplicare, quseadftiUi-'
cidia, & receptacula aquarum pluuiahum feruiuiffe verifimi-
leefl. Gregorij Inhacvicinia qusedam runtdomus in quibus fpedlantur
dmZ. multa antiquitatis monumenta.vtin domo Gregorij Serlupi propeS. AngcluminPofcaria,caputefl: VefpafianicolofTeum^ excandidillimopuriflimoquemarmorejtantoartificioelabo- ratum, vttota.Roma fortafle nihil videri poflit perfe(5tius aut abfolutius. Gentittis lu cadcm vicinia in domo Gcntillis Delphini multa funt
2w"' virorumilluflriumcapita.interquseprimumobtincntilocum' Lucij Veri, Antonij a Traiano adamati,M.AureIij adhuc iuue- nis, Bacchi, pueri ridentis, & alia fex hominum ignotoru. Du^' quoque videntur ibidem tabul2e,in quibus tauri funt artificio- : fefculpti.-feruantur&incadem domomult^e vrn£eantiqu2e&: infcriptiones. vsUrii ApudValcriumdellaCrocepropePiateamIudaeorum,in/
hortulo
lANI lAC. BOYSSARDI. 15
hortuIocorpuseftHerculis mutilatum & Hippolyt^e Amazo- nisin{identisequo,quiephippiumhabetexLeoninapelle:duo ibidemfuntVrforumcapita,&:vnumLeonis. IbidemeftPanis ftatua amidli pelle ferina, qui innititur trunco , ex quo depen- det fiftula calamorum o(5lo. Eft & illicpilagrandis, in qua Mc- leagri Venatio reprafentata eft.Et muliebresftatusetres fine ca- pite&:brachiis:&: Venensnudas.-aliquotquecapita pe(5lorete- nusfuisbafibusrepofita,{Liperoftiiscubiculorum,interquaEcft louisclegantiftimum. Indeambulacrodomus varia capita il- luftrium videntur3&: vas amplum marmoreum diaphanum,& corpus Apollmis^Confpiciunturibidemparuasftatu^sene^mi- rabilisartificij, vt Venerisnudx: &Herculis quae fablatobra- chio fuftinet Anteum ; ftatque hoc fignum Herculis fuis pedi- • ' bus fine bafe librato pondere ne labatur: eft etiam vaccacsencae fimulacrum:&: Tigrisex marmore.
ApudHonufriumdellaCroccoftenditurviri togatiftatua itonufri/ in ingenti tabularcui eft adfcriptum :Valerivs Pvblico- J/""'** tA. Et fragmentumcorporis virihs,quodfummopereIauda- tura Michaele Angclo.
IndomoHieronymi Cruceiad dextram videtur Tabula h«'<»7-. ingens, in qua fculpti funt quinque fafces Confulares cum fe- d!mw!'* cularibus:incuiusparteinferiorelegitur:FASc Es et secv- RES coNsv LARES. Ibidem eft fimulacrum Medij fidijrin quofculptifuntHonos&virtusquosamormediusconiungit.
Afvllum quidam afferunt id fuiffc fpatium, quodinterS. ^/rff«w. Mariae AEgyptiacae templum, Scholam Grsecam , &: Tyberim protenditur:&ideoMifericordi^asdeminicfuiffecontendunt: quodeorefugientibus admiirorumcriminum impunitaspro- mittebatur: multi voluntin medio Capitolij fuiffe Afyllum: quod Odtauius Auguftus fuftulit, vtmultorum malorumac fcelcrum occafionem.
Ara VcftsE fuit olim aNuma Pompilio credaprope Afyl- *^*^*M lum, vbifacra Dex fiebant. Fuitqueid rotundum asdificium Corinthiacis vndique fuftentatum coIumnis,quod eft e rcgio- nc S.MariiE AEgyptiacae:nunc S.Stephano dicatum:eius forma cftorbicularis,ficut Panthei : lucemque admittitfuperiorea- pertura,qua2 in media fornice rehd:a eft.
D Tar-
i6 TOPOGRAPHIA ROMAE
•RupnTa Tarpcia rupes vocatur id prxcipitium, quod eft poi^eriorc CapitoIijparte:6crcd:a{pedathancaram Veftac:exhacManli- us afFe<5lat2e tyrannidis reus,edid:o Senatus prxcipitatus eft.
^""* Domus Ouidij oftenditur inter eas ruinas quse funt non
proculatemplo S.MarixdellaConfblationerahjdicuntfuifte H in vicolugarioprope portam Carmentalemadradices Capi- tohj prope forum hohtorium : vbi quoque Valerius Amerinus habitauit,vbi Opis & Saturnus ardes habuerunt.
rmpium TemplumVeftae, quodaRomulopoft Vrbem conditam cft ardificatum inter Capitohum & Palatinum,fuit eo loco,vbi nunc eft Templum S.Marise delle Gratiae^alij S. Marise dclla Confolatidne voluntj Ih eo Veftalesvirgines ignem facrum
p4n*dm &inextin(5tum cuftodiebant:&Palladium:quoderatfimula- chrum Palladis ligneumverfatilibusoculisrolimab AEneaex Troia,cum Penatibus Ilij in Italiam deportatum. Hoc tem- plum Dea:cumconfIagrafret,exincendio ereptum Palladium tranftatum eft in Veliam;vbi eft delubrum S. Andresein Pallara.
rorum ForumBoariumdj(fl:umeft;,quodEuanderobreceptosGe- ryonis boues,(Scintcrfe(5lum,lacumillicboue facrum feciffet HercuIi:vclquodbouesillicvcnderentur:lncipitaVelabro, & extendirur inter Palatinum & Scholam Graecam j & templum S.Gregorij vfque ad Forum Romanum.
grttuno. Aicus Boarius adiacet tcmplo S. Gregorij in Velabro^totus eftmarmoreus, artificioriflimis facrificantium figuris infigni- tus. Eredus ohm inhonorem Septimij Seucri,& M.Aurclij Imp.ab argentariis & negotiatoribus : vt patet ex infcriptionc. Imp. CiEs.L. SeptimioSevero Pio PertinaciAvg. Arabic. Adi ABENic Parth. M AX. F O R T I s si m o fe- LicissiMo PoNTiF. Max. trib. potest.XII. Imp.XI. Cos. III. PatriPatri^e.EtImp.M. AvrelioAnto- NiNO PioFelici Avg. trib. potest. VII. Cos. 111.
P.P. PrOCOS. rORTISSIMb FELICISSIMOQ^E PrINCIPI.
Er IvLi« AvG. N.ET Castrorvm et Senatvs et
TATRIyE ET I M P.C .E S. M. A V R E Ll I AnTONINI PiiFe-
licisAvg.Parthici Maximi BritanniciMaximi. Argentarii et negotian tes Boarii hvivs
LOCI QJI DEVOTI NVMINIEORVM l N V E H E N T.
Templum
I A N I I A C. B O Y S S A R D I. ^ £>
- Templumlaniquadrifrontis videturhuicarcul vicinum: Ttmpium Quadratum eft, & in vnaquaquc fronte Porta ampliffima : fu- J^,^/„"J; periufque duodecim receptacula quibus olim menfiu fimula- cra continebantur.Ianus enim facrificiorum Princeps eft habi- tusapud Antiquos : &eundemcum Vertumno crediderunt. Adulta fuerunt Romse templa lano (acrataiahud fuitprope Por- tam Carmentalem iuxta Theatrum MarcelIi,quod Numa ere- Aiiudiani xerat: habuitquetantum duasportas, quaepacistemporibus^^^'""'* claudebantur, beho autem rehnquebatur apertse. Hoc tcr tan- tumclaufumfuilTe prodiderunt hiftoriae. PrimoaNumacon- .'; ditore ;Secundo a T. Manlio ConfulcTertio ab Augufto Cse- fare,poftbelium Adiacum. Suetoniusreferta Nerone quar- to fuifle claufum;quod ex eiufdem Imperatoris numifmatibus probatur:inquorumauerfafacielegitur:PACE popvlo Ro- MANOvBiQ^E partaIanvmc l V s I t. Hodic tcmplum hoc S.Catharinse facrum efl.
Velabri aedes hodie S.Georgij in Velabro dicitur.Velabrum veUhu. ' vocaruntantiquijavelatura,fiueved:ura:quodtemporcinun- dationis Tyberinsejjqui Auentinum petebant, cogebantur naulo foluto illic pecuniam folucre:,&:lintribus m aham ripam tranfuehi.
Scholagraecadicitur, ante quam ere(5lacfl:ingcns illafaci- Tempium es Porphyritica^cui buccse veritatis nomeneft. In ca S. Ambro- ^^[^"''t fiusdocuifTc creditur: Fuit ohm templum Fortunae Primige- «'«. nias,nunc S.Mariaedicatum.
Herculis VidorisfuitohmtcmplumeregioneScholasGre- Tempium cse vcrius Tyberim ; vbi hodie videtur adhuc aedificium rotun- J^-J^^f^ dum fornice teclum.dirutum fuita Siflo I i II. P.M.In hoc tem- plum neque mufcasncquc canesvt famaprodidit, ingredie- bantur:tantafuitvenerationeapudantiquos, &:hanccaufam referunt. CumHerculescum vi(5timariisIouifacrificaturusef^ fet, & a mufcis moleftaretur, myagrium Deum mufcarum ro- gaiTefertur vt Mufcasacarnibusarccrct;clauamautemfiiam ad templi fores appendit^ quam canes formidabant,nequc au- dcbant oftio appropinquare;Sacris quas in eo ficbant,non adc- rant mulieres,neque ferui,neque libcrti,fcd liberi tantum hbc- rifque parcntibus nati.
D 2 Ara
tientt ms.
Auentim
^l TOPOGRAPHIA ROM^
Aum*- Aramaximapropc fcholam Gr^ecam ab Hcrcule fultcre-
Ttmfia <5ta;prope quam AEmiliussedificauitPudicitiaePatricioefanum.-
vudicitu inquodcumingrciraeiret Virginianobilis quidem, fedplebeij
& 7u. viri vxor, a reliquis matronis eie(5ta eft ; quse oftenfa propter re-
*'** pulfam^invicolongoPudicitise Plebeisetemplumerexit.-aqua
patricise quoque matronae arcebantur. Haccduotemplanon
cxtant: ncque eorum vcftigia, licet a multis illis loca adfigncn-
tur coniedturis non admodum probabilibus.
UmA. Mons Auentinusdiu infamishabituseft,&: inaufpicatus,
propter aufpicia Remo non fecunda:quodque Remus ineo cc3e-
fus eflet&fepultus 5 ideo fratri aRomulo facratus eft: Sedcum
Vrbis moenia fuilfent a principio nimis angufta, AncusMartius
Auentinumconceiiit Sabinis habitandum;quamuis non de-
fintquiafferantfub Claudio Imperatore primum coepifleha-
bitari. hodic nomen antiquum retinuit.
Dianittemplumin Auentini verticeab Anco ere«5tum eib umiium. quodommbus Latinis communefuit;alij dicunta SeruioTui- lioftru(5tum: quiquiaexferua Corniculananatuscffct , ideo diem feftum quotannis idibus Augufti feruisomnibus ineolo- co ftatuit.nunc facrum cft S.Sabinae. Beiuhru Boua Dca propc Dianasdelubrumhabuit,a Claudia Veftali '^* sedificatum in honorem Fauna:;fiueFatuae, Fauni Latinorum rccris fororis;qux inter deas relata eft. nunc eft S.Mariae Auenti- nxdicatum. mnuUs HerculcsVi(5torfanum habuitinfummo Auentino,quod \ltudtt. hodie dicitur S. Alcxij:& illi iun(5lum fuit Lunx facellumrquod f^'"»- hodie confpiciturfemidirutum.
rmpitm Propc tcmplum bonje Dcae domum habuit lulius Ca:far:
/9"c!Jr!/'exhacCalpurnia Cacfaris vxorcum feadfacranodturna bonac
Dca:cumrcliquismatroniscontuhffet,illiusamorecaptusClo-
diushabitumuHebri tc(5tuscbfe contuHt ;cumquelociigna^
rus huc (S: illuc vagaretur, vt amicam qu^reret,neque virorum
vlli facris Dca; hcerct intcrefte, nefcius quas cercmonias debc-
ret feruarcab ancilla proditus cft.
ihemt Thcrmas ad Auentinum cxtruxit fumptuofas, Decius Im-
emM. pgj.^^Qj,^ quarumadhucextant ingentesruinae, non procula
templo S.Prifcac, quod ohm fuit Herculis.
Propc
lANI lAC. BOYSSARDI. 19
Propehoctemplumvineam habetValeriusS.Crucls&do- ^"""^ mum rufticam : in cuius hortulo Confularis flatua videtur s.crudt, pr2Etextata,manu baculum continens.Ibidem quoque vidctur alia confularis imago eiufdem habitus, fed paulo minor.& Ve- neris feminuda£:&corpusvirile,quodruper columnarepofi- tumeft:&aliamuliebrisftatua,cuiusnomenignotumeft.
Remoria vocaturislocus,vbi Remuscumfuisaufpicatus ^^»"^'*- eft : qui prifcum nomen hodie retinet:vocantque Romani Re- nioriam viam,qu2E a Circo maximo per dorfum Auen tini redta ducit ad munitionem Pauli 1 1 l.Farnefij.in ea via c^fus efta Ce- lereRemusRomuliiuftuj&ibidemiepultus.
Varianse Thermse Decianis adiacent:vbi hodie ingentes Thema arcusrornicum, ocmurorumrehquix Tyberimimmerecon- fpiciuntur prope S. Alexium.
ThermxquoqueTraiani cumpalatio fupcrioribus con- nerm£ iuncbaefueruntin vltimaparte Auentini:quarumadhuc ruinx ^'^*""'"* frequencesvidenturadMunitionemFarnefiam&portamve- terem Tergeminam , in vmea Francifci Albertini ciuis Ro- mani.
Spelunca Caci, co loco fuifte dicitur, v bi rupcs afpera & exe- ^pf^"^^* fa^locufque accliuis cernitur fpedlans Tyberim , c regioneS. Marise Auentinse.Hunccum ma6laftetHercules,quodboues, quos exHifpania deui(5lis Gcryonibus captiuos abducebat, auerfis caudisin id antrum traxiffet^ibidem aramloui inuento- ri erexitjvbi poftea templum extrudum cft Herculi.
Ad hoc praecipitium fuerunt olim furcse Gemoniae vbi fa- ^'"^"^^- cmorofioclcelerati vncistractummanitertrucidabantur. Ad has Vitelliuslmperator furca fub mentoapphcata,&:veftibus ad nates vfque turpiter laceris, Vefpafiani lufTu necatus eft: quod paulo anteSabinum Vefpafiani fratrem e viuis fuftuliflet.
PortaTergeminaantiquiftimaexoperelatericioadhucho- ^°^^^'^'f diefere integra videturad Auentini radices , prope Tyberim, ad vineas,quae Traiani Thermis adiacent.Per hanc portam exi- uerunt vrbe Tergemini fratres Horatij, vt contra Curiacios Al- banospropatri^libertatedecertarent:quibuscaefis,acduobus fratribus amifris Horatius ouansjn vrbem regreffus eft.
D 3 Horrea
p TOPO GR AP HI A ROM>€
Horrea Horrca P. R. qua: a Dioclctiano audta&reftaurata eius no- 4«. ' menrumprerunt , confpiciuntur inter Tyberim & montem Tefl:aceum,centum6<:quinquagintacellisconfpicua. Horum ruinae, inrtararcisamplillimasadhucextant in vinealulij Cx- {arini patricij Romani. MonsTe- Mons Teftaccus huicadiacet vinecc; Qui cx vafta coneeric valorum nCtilium erectus elt. De liac vrnarum coaceruatione varia:ferunturopiniones. Quidam exiftimant montemhunc /qui in circuitu fuo fere duo millia pafTuum continet, &in al- titudine plufquamcentum 6c fexaginta pedes)in tantam valli- tatem infurrexiire ex fragmen tis ollarum ^ quara figulis eam vr- bispartemcircaflumenincolentibus congerebantur: nefiin Tyberim proiedtaelTent, fluuijcurfum impedirentvelfJina- gros vicinos eilent exonerata , locorum obelTent fertilitati. Quidam,fed inepteprorfus, eum vocant Monte d' Ogni terra: fabulantesconiedura ridiculaeredumfuilTeexvafibusdiuer- {arumnationum,quibustributaRomamimportabant.Etva(a in cum locum memoriae caufa dctrudi iubebantur. o/Jww-- Circus Olympicus totum id fpatium loci compledeba- ^- tur,quod Tcftaceum montem continetrHinc fit verifimileali- quibus do(5lioribus, quiantiquitatis monimentadiligentJus perueftigant^Iocumillumnon fuiftetributumfigulis,quiTy- berinam habitabant ripam, vtineo circo fuarum fornacum cxonerarent excrementa , qui iuucntutis exercitiis, maxime nobilium, facer erat : vtin eo quadrigis, equis, curfu , ludlaquc fefeexcrcerent. ?ukrl PyramisC.Ceftij Septemuiri Epulonii adhucintegra con- fpicituradportamOftienfem,moenibusvrbisinclufa. Strud:a eft ex candido marmore faxis ingentibus& quadratis,& quam- uisinciusfrontifpicio quod Tcftaceum fpedtat maiufcuhsli- tcris nomen C.Ceftij referat:voIunt tamen do(fliores hanc Py- ramidem fuiife fepulchrum commune omnibus Epulonum feptemuiris. Erant enim Epulones,qui curam gerebantconui- uiorum, quaefiebantdiebusfeftis & fblemnibus facrificiis in, honorem Deorum. Tortao- Porta Ofticnfis, cmx nunc S. Pauli dicitur , Pyramidi Ceft ii
fitenRs. * ^ . . '
vicma
lANI lAC. BOYSSARDi. ji
vicinaeft:peream Oftienfi via(quam ftruxic Ancus Marcius) Oftiam venicur. Excra hancporcam ftacimfeoftercccmplum illud (plendidum quod diuo Paulo dicacum eft. In quo quacu- ^.^^«J" ' orfunc ordirtescolumnarum insiencium marmorearum Do- rico6c Corinchioopere.-prascer aliasinnumeras Accicas &Io- nicasjquascocumchorifuftinenc L-edificium.Neque vllumRo- miEinueniascempIum,quod columnaram frequenciore nu- mero, vel exquificioribus marmoribusfic exculcum , quam hoc: Adue(5la enim func ha:c omnia exduplici porcu Oftiend Neroniano, & Anconiniano,quimagnificenciiIimisftru6luris fueruncornaci.
Oftienfi viaadTyberimreli(fta,ponsf:feofFercadlaeuam, riuo non admodum magno fuperiacens. A quo femica fefeex- tendicin colles vicinos, ducicqueadeum locum quivocacur Tre foncane. Templum eft anciquum;ance cuiusporcicum porphyricicae excolluncur columnx preciofiffimac; variegacse e- nim func venuftiflime rubro ac cinericio colore. Incrinfecus o- ftenduncurcresfonciumicacurigines: quarum aqusefacrofan- Oix vul^o exiftimancur , ac morbis mulcis mederi. In eo loco Paulus Apoftolus fub Nerone cruncacus capicecrddicur.
Haecprimo die diligencerperluftraffe facis erit.
^.
VRBIS
jt, TOPOGRAPHIAROM^^
VRBIS ROMANAE
TOPOGRAPHIA,
DlES SECVNDVS.
O s T E R o die cum ex Burgo ingrederis Vrbem , pcr AElium fiue Caftelli S. Angeli pontem , venies ad bi- furcatamviam.quac addextrameft verfiis Tyberimj ^*""' vocatur StradaIulia:illicdomuseftBernardi AlberichiiVbiin Atbtticbi. hortulo videtur M. Catonis caput : 6c ftatua leonisinhiantis
equo.
AidisBin In a^dibus Bindi Alrouiri, qux {unt non procul ab AElio
ttlf"'' ponte ad ingrelTum alterius viciquiBauco vocaturjn cubicu-
locapita videntur concinno ordine collocata fuis bafibusin
circuitu,Vefpafiani,MutijSceuol2e,Augufti,AntoniniCaracal-
lae, lulij Ca^faris, Galeri^e Fauftinae, Opilij Macrini,Marij fepries
Confulis,& fatyri venuftiftimi. IbidemvideturftatuaCupidi-
nis continentis lupum,&:Autumni:aliaque fragmenta anri-
quitatis,tabuiaeelegantes marmoreae antiquae &pictaerecenti
opere.
f«" Addextram vifiturPetri Strozz(^ palatium,fimulachrisanri-
faUum. quisexornatum. Ingreftis enimprimamareamdomusjoft-ert
fefe ingens Meleagri & Athalantae ftatuamarmorea excandi-
diflimo lapideropus laudatiftimum-, propter fignorum venu-
ftatem,&: fculptoris artem admirandam.Superiora huius Pala-
tij coenacula funt tabulis frequentibus, & imaginibus Impera-
orum exculta ; Sedquia eiufmodi ornamenta videntur multis
in locis Romce, in eorum enumeratione diurius non ha^rebi-
mus: Sufficiet fi hofpes contemplatione tam variarumrerum (e
exhilarans,vlteriusprogrcdiatur;VeniatqueadeumIocumvbi
viain duas diftribuiturpartes.Lseuaparsquae adaedesSabello-
rumducit, quianihil admodumnotatudignum oftentat,re-
Tatatiniu linquenda eft,dimiftbquepaIatio Cardinalis S. Florae,quod ta-
r/Tr*. menplurimaconrinetobferuarionedigniftima,&{plendorem
tanri Principis refercnria:quia tamen ad antiquitates de quibus
raUtium hicagimus non faciunt,ea facicmus mifla :Etobiter perluftra-
d^i, "''tis omnibus,adviamPeregrini, &montem lordanum con-
tcnde-
I A N I I A e. B O Y S S A R D I. .jj
^endemus.incuiuseminentiorcpartePaulilordanipalatififcfe ' attollit diuerfis ornametis infigne : Plurima enim illic videntur tam antiqua qua recentiora, quseaccurate ac diligenter fingula confideralTe, neminivnquamlabospoenitenduscfle poterit.
ApudArdiciumjquiadmontemlordanumhabitat,elegans ^""'^, oflenditurftatuavirinudijpallioadlseuaminflexo. '^'^*
ApudVincentiiiStampainCampo flifcoinca-naculo ma- ^"""^
1 r -Tin-- • r •t1--t-- I-aurentif
lore multa lunt illuitrium virorum capita:vt Lucretiae,IuIi^Ti- stAmpa. ti fili^e, lulise Mammea:, AElijPertinacis , Drufi fratris Tiberij Imp.Et ipfi^ Tiberij. Hadriani.M. Aurelij.Heliogabali.Neronis. Augufti. Philippi Macedonis Amyntasfilij.Palladis. Apollinis. Et alia capita plufquam viginti hominum ignotorum;itemSa- tyri:, Veneris, & pueri ridentis. TresCharites.pueri ftatua quani creduntefieGordiani: &capitaFauni,& Termini.
Inde defccnditur ad aedes Cardinalis Putei : in quibus fiint ^^'/"Crfr aIiquotantiquacapita,vtHadriani, Augufti, Faufl:inae iunio- pntei. ris:EtaIiaignota:fiintibidem aliquot infcriptiones antiqua^, vafaexalabaftro, &Simithe lapide, quorumprecium aeftimari nonpotefi:. -
Eregioneexoppofito diucrforij Galhin Parione Francifci f««"yJi Lifc^domusefl^inquatres vifijnturelegantes ftatuae virginis Jj^'^'^''" VeftalisamidaefloIaJuIisEPompeijMagni vxoris togatae,6cPa- nis femicapri, ad cuiuspedes iacet aries. Alia videntur fub por- ticu domus fimulachra, vtPomonae, Siluani nudi, Famx, Bac- chi, Arethufinymphse, CybeIes,Fauni qui cauda tigrem tenet & baculo illi minitatur. lunonis Lucinae togata fiatua, quae ra- mumrofarijtenet:HebesIunonisfiIi^,qu^vrnavideturaquam fundere. Et Apollonudusin truncum cubito inflexus, circa quemfcfeimplicat ferpens.ibidemvidetur &caput Auentini regis Albae Longa^: & Agrippinas filiae Germanici, & matris Ne- ronis : apud eundem in hortulo diuerfae funtinfcriptiones an- tiqua[:,&fragmentaantiquitatisnoncontemnenda.
Jneodcm Panonis fiucHiperionis vicopalatium cll: cardi- ^'*^'",""" nahsMedichini:inquomultafuntcIegantiffimacapitaiIIuftri-/« MeM- umvirorum:vtloui.N,PaIIadis,IuIijCefaris,Augufli,&:aIiorum, ^'""'' &marmoragrandiacumfi:atuismiIitaribus&infcriptionibus, quseomnia magnisfumptibus Tiburccurauit Romaadueh/: adfuaedomuscultum. E Adfi-
i
i
j4 TdPOGRAPHIA ROM^
rdfquin, Ad fincm Hiperionis funt Arianx sedcs ampliflimair: ad cuius angulum fita eft illa tota Vrbe, imo toto orbe celcberrima Pa^^ qumi ftatua : cuius feftum celebratur totoYere anno, fed maxi- meindie S.Marcr. AdhancfolentRomani adfigerefcomma- ta,&famo{aepigramata:quibusinnotefcitomnibusquicquid ioci aut vitiorum tota vrbe folet committi inter Principes , ac ^ matronas nobiliorcs : plerumque cum infamia ac dedecore
multorum : cum Satyricailla fcripta nullius nomini, conditio- ' niqueparcant ; imoetiam frpiftime fummorum Pontificum gefta,ioci, ac fecretiora dida in eo loco publicentur. Et cardi- naliumcollcgium turpifannaplerumque fugillatur. Statuam hanc quidam afteruntfuifte Alexandri magni,alij HercuIisiSed horum opinioquibus argumentis probaripoftitnefcio:cum in eanullum fignum appareat , quo poftimus conied:ari fuiftc alterutrum. Fadamtamen abexcellentiftimoconftatartifice: Et a fculptoribus hodiernis admodum probari vidcmus, pro- pter membrorum & mufculorum concinnam fymmetriam; iicet tota fit confrada &mutilata. paiatium Haud procul iudc vaftum illud palatium Cancellarixqua- ^ance 4- jj.^^^ £edificio,ac totum exTiburtino lapide conftrucl:um:Hoc aedificatum eft exruinis Amphitheatri Titi Vefpafiani, quod Colifeum vocantrNctamenhcctammagnificartrudurapror- fus deleretur , Pontifices voluerunt aliquam eius partem relin- qui fuperftitem, vtexea appareret fplendorintegri xdificij : In hoc palatio Cancellarice , primo ftatim ingreffu apparent dux ingcntescoIoffea:ftatux muliebrcs,quxdicuntur fuifte Opis & Ccreris.In coenaculo fuperiorc multa funt excellentia opera capitum difpofita bello ordine cum fuis bafibus , fingula mar- moreis loculis. Inter qux funtcapita Scpt. Seueri, Antonini Pij, Titi,Augufti,Domiciani,GctxImp.Sabin2EmuIieris,gladiato- risignoti,Pyrrhircgis Epirotarum,6cftatuaCupidinis. Incon- claui poftcriori fragmcnta mutilata fimulacrorum feruantur plurima:duo luucncs humcrisgeftantes vrnasrtrcs ftatu;^ nud(^ fcd contradse: &plufquam quinquaginta capita ignotorum hominum.
Adangulum poftcriorem huiuspalatij funtedes Pauli Galli, paru3Equidem, fed quxarchitechtura &artificiononcedunc
amplio-
lANI. I.A.C. BOYSSARDI.^ jj
amplioribus. Superporta primarepofitum eft caput Romuli in Nilchiomarmoreo.Intusen:ftatuaApollinispharetratinuda& jntegra.Et M. Aurelij caput.in corte Piiaell ingens quae diuerlis foliisartificiofevariegataeft;&du2e flatuxmuliebres mutilae: ex quibus vna ell: ex marmore Mifchio viridi variegato.lbidem crectum eft egregium Bacchi nudi fimulacrum, rcdimiti pam- pinis&vuis, 6ccum iiatyrocolludentis ; Bacchus hic dicitur lculptus a Michaele Angelo Bonaroto , cum primum Romam iuuenisvenilTetFlorentia.-eo temporeprimum locuminterpi.- ^lorestotius orbis facileobtincbat RaphaelSandius Vrbinas: Iscum tacitcBonaroti fam5einuideret,6cillius honoremcre». fcentemftuderetfubuertere/MichaelemnonlatueruntSandij confilia : cumque Florentino effct ingenium elatum &in vin»- di<5lampronii,exaduerfarijiudiciofibifamamapudRomanos ftabilire conftituit, opera multorum amicorum, maxime Car- dinalisCapofcrrati,quiillumdumvixitperpetuodilexit&fo- uit.Bonarotusigiturexantiquomarmorequantapotuitarte& indudria hunc formauit Bacchum,perfe(ftamquefiatuam vno mutilauit brachio, quod penes fe feruauit: & in bafis flatua ex^ cauata lacuna fuum infcripfit nome, quod litocolla cooperuit: opufquequodclamculumelaboraucratjiuflitterrarecondiiri vinea cuiufdam ciuis , qui in ea domum paulo poft ftrudurus crat; Cumque anno fequente fimulacrum hoc effet repertum ab iis qui fundamentadomusiaciebant,vtfoIetRomae fieri,li3r tim adplaudi coeptum eftj&adued-um antePontificisPalatiun^ laudariamuItis,6«:cumaliisconferri,acmultispr£EponiiSoIui Michael difiimulatia fuum opus laudare quidem, fed in eo nou deeirequepoflentreprehendidicebat.-Tunccontentioneinter jlium&:San(5liijorta,inuertibafimiufnt,fuumnomenofl:endi, & brachiiiquod auulferat nouum adplicari ftatux,quam calce cimento liniueratprius,vthuncfitum exantiquitate contraxif^ fe videretur. Fadtumqueefl: vt Bonarottus fiimmumhono- remapud RomanosexSandtij fententiafueritadeptus : Scd cum fiatua fuiffet recenscomprobara , ac precio milic ducato^ rumasflimata^adquingentorumredadacft.
A Cancellaria paruo interuallo venitur ad forum Farnefio- ?•''•"'«"» rum,quodlapiazzadel Dacavulgonuncupatur.Incoeltam-raw.
E 2 phf^
jg TOPOGRAPHIA R O M AE
plifsimum magnificentifsimumque palatium quotquot in vf- bevickntur,aPauloIII. P. M. Famefio fummisimpenfisexci- tatum. Ineiusveftibulofornicato, intercolumnas lonicasex Ophite marmore tres funt ftatuaerduse capi cibus carent,vna Co- lafupereft integra. Ibidem eftleo marmorcus, & rruncum cor- pus viri nudi. Scquuntur duse muliebres ftatuse coloflex, qu3s brachiis &capitibuscarent: Inperyftilioporticus,intercolu- mnas duo funt Hercules inftgni artificio, nudi vterqj cum fpo- lioleonis&clauarquorumminor ex orienrali marmorema- «ynoperecommendatur: ineiusbafifcriptumeft rATKnN a©». NAI02 EnoiEi. Adlatus{iniftrum,quapatetincellamvinariam defcenfus,ere(fl:us eft luppiter tonans,{iue fulgerator: Cellse vi- naris, quse funt amplifsimae, & fornicum ftruc1:ura prorfus ad- mirandiE,ftrata;funtpauimentisafarotis,tefrclIatovenufti(si- moqueopere:Adprincipiiigraduum,quiadfuperioraducunr, videntur VenuS;, Cupido,Flora, ac Neptunus : i'aulo altius eft Hermaphroditus ex Bafalthe fiue Lydio lapide, manu dextra in caputreflexa,vultu&capillismuliebribus,nudusquidemcor- pore, fed a femoribus vfque ad pedes vefte tedus, cui adpofitii cftmuficuminftrumentum.InprimisdeambulacriseftMercu- rius,&duoNumidaEregescaptiui(quifueruntaduecl:iex S. A- poftoli templo^eredi ad vtramque porta; partem. In fuperiori- bus repofitoriis eftPallas &Bacchus:ibidem cft iuno regina ex PorphYro,capite,manibus,acpedibusa^neisdeauratis,adcuius vtrumque latus funt Naiades nymphse, capitibus, brachiis, 6c femoribus ex candidifsimo alabaftro, reliquis veftimentis flui- tantibus ex lapide variegato coeruleo & nigro.In cubiculo vici- noVenuseftnuda,genuinterram adplicato, 6c blandetuens Cupidinem adftantem.Ibidem funt tres fiuuiorum marmorese flatuaEj&capitadiuerfbrumhominumcumfuispedoribus.Ec quia palatium hoc nondum eft abfolutum,in ea parte qux Ty- betimfped:at,mult^referuanturftatu9,quepofteaadornatum domus adplicabuntur:Inter quas eftRoma triumphans exPor- phvrO:,cuiuscaput,brachia&pedes funt ex orichaIco.& luppi- terCapitolinusfedens,&duocorporamutilataHerculis: Gla- diatorisColoffci^excuiushumerisdependetgladiuSjpededex- tro in clipcum pofito , cui adiacet cafsis & veftimenta. M. Au- relijftatuachlamydata,auerfoinhumeros palholo, exquibus
depen-
I A N 1 I A C. B O Y S S A R D I. 37
dependct baltheus cum gladio.Veneris, &:Hermaphroditi,qui capitibuscarentEtalteriusmulierisnud^,quxveIlembrachio tenetimplicatam. IbidemeftSabinamulierveftitapedlorefe- minudo.<^Naturacumpluribusmamis,&:diuer(isanimalib% 6cfloribus in circuitu adplicatis.Illic quoqjcft Antoninus Pius: AEftas fpiciscoronataJuppiter nudus.Leda genu in terram de- mi(ro,dextra cygnum ftringens lafciue. Nympha; Oreas ferina pelle ami^la. Mercuri^ puella brachio fullines.-Hercules nudus in trucum inficxus,cuiadpofita ellpharetra cum fagittis.Pallas veftita. AEfcuIapiusantiquomorecalceatus. Gladiatorconti- hensmanuatergopuerummortuum;Tritondefinenspubete- liusinpi/cem.Terminusnudus.Mineruacapitecarens.Satyrus cornutus,Ia(ciuccompIc(fi:ensiuuenem,quemdocetinflarcfi- flulam nouem calamorum.Vir nudus,qui dextra in tergum rc- flexatenctfundam.Mercuriuspetafatus&caduceatusJhinges manu crumenam: Bacchus vuis coronatus,& Pantjierac (polio amidus.Roma togata.CandclabrQ in quo efl: Roma triuphans, qua£fuIciturharpyis,&vtrinquehabetalatasvi(ftorias. Ibideni videtur&Delphmusdorfbfijllinenspuerij.Ettropheiiarmoru exPorphyroi&llatuaVefte^fiuevertalis virginisexnigrolapide, 6:capita Ve(pafiani, Antinoi,0(fl:auij Augull:i,Faunij&aIioru pIurimorum,qui incogniti funtrSunt & Tabule marmore^ in- lignes:vnacontinetduasviri6<:mulierisimagines:aliahabetSi- knum inflantem fiftulam, <5c Priapum nudum^propequem ia- cetmuher,<Sccentaurus. CapitaHadriani,IuIijCa:faris,Flora;, louisjMincrua:,Catonis,&aliorum.Ibidee(l: mos marmoreus; in cuius apicc Marathonium taurum occidit Herculesrad latus montiseli (erpens, qui(ein(crobemin(inuat:&:leo(aIiensin taurum:aries,te(l:udo,coIumba:,Ieoaltermordicustenensccr- uumiduo alij ccrui pafcentes,Iupus dormies in fpelunca,paftor cum fiftula vndecim calamorum , quae dependet ex arbore vi- cina. porcelli duo dormientes, aquila, ferpens , fcic contor- quens in arboris truncum : canis leporarius & pfiracus: Ha?c o- mnia eodem marmore tanto fi(5la artificio, vt(atis admirari fculptoris artem &:indu(triamnemopofIif:inuentumefi:hoc opus in Thermis Antonianis.
Exoppofito palatij Farnefiani funt aedes Norciarum, di-c<"" ucrfis infcriptionibus antiquis infignes; & eleganti(fimo illo
rum.
Adonide
|i TOPOGRAPHIA ROMAE
Adonlde nudo,intcgro,6i: baculum tenente:alij Meleagru efTc
dicunt,propter Caput Apri adiacentis,&cane qui fpirare vide^
turrlnucntus eft in ianiculo monte in vineareiusprccium quin-
que millibus ducatorum aeftimatur: nulla ftatua tota Roma vi-
dcturmagis integra. nufquamgentium antiqui operis ftatuae
tantiemuntur^quamRomae.Omnesenimiftorum ornamen-
torumitafunt ftudiofi, vtiniisconquirendis,videantunnui-
cemdccertarefumptibus&curiofitaterlneademdomoVenus
cfl nuda non minoris precij,quam ell Adonis.Efl & Diana fuc-
cindta,coryttoarcu&ragittisarmata.6cducx:Orcades,quacpha-
rctras&arcusgeftant.VideturibidemfimuIacrum boniEuen-
tus, quidextrafpeculumtcnet, laEualertumexfpicis: Opuseil:
Praxitelis abfoIutifTjmum.
Si/"' ^" domoLatini uuenalis dellaRegoIa prope c^ampumFlor^,
domiu. in hortulo vidcntur ftatu^, Traiani Impe. armata; Liuiae vxoris
Augufti.LBcretiae. Herculis tenentis malum Helpcridum. mu-
lieris tenui iyndone veftitae.alii^mulieris fedeniis &fbmnoIen-
ta:.alterius Herculis cum claua Sckonis fpolio. Duo Confules;
duaEaliaemulicres veftibus in nodum fuperhumeroscolledis.
Alia mulier quae brachiis puellum fuftinet: Scnex volumen te-
nens,feminudus,reflexaintergumvefte.&PallorcumcucuIIi-
onePhrygio- Sunt&ibidem plufquam quinquagintacapita
Imperatorum , & virorum illuftrium : fingula ftiis locuhsftue
Nifchiis apte difpofita.
T)omut in domo lordanis Boccabelli prope campu Florx videtur ca-
^fMiffijpitaGetselmp.pueri.Dianaetricipitis. louis.Cybeles. Fauftin^.
Marti^OtaciII<j.Panis.Herculis.EtCupidinis(imuIacrij:&diuer
fafragmenta antiquitatismultolaborata artificio&induibia^.
uetie Apud Luca de Maflinis funt capita 0(5lauij Augufti. Tiberij;
2l^*" L.Seueri.Tria Neronis. Bruti Cofulis. luIiae.Sabina:. Aidrubalis.
Marij. Fauni ridentis: & alia pluiquam quadragintaignoto-
rum hominum: IbidcmeftApollinis ftatua nuda fine capife,&:
monftrum marinum.
rsiitivn ]s[o procul a Campo Florae fiint acdes Cardinalis Capoferrati
foftrtai. (\[X\S. Georgijdicitur,Farnefianismultominores, fednonmi-
norisfplendoris &artiiicij:abfblutac cnimfunt, intriniecus 6c
cxtrinfccus,diucrfis imaginibus & iignis ornatiftimaE : In fron-
lANI I A C. B O YS S A R D r. jj,
tirplclo depingitur tempus vernumrVcris prxfes e(lVcnus(quse ad fimilitudinem corporis Liuis Columnse Prmcipis formofii- * fimxdepid:aeft)quecunqueillic repr^fentatur, funtamatoria: complexio hominumeftfanguinea, &aeriselemcnto cunct:a fignantur: Ita 6cin reliquis frontifpiciis complexiones choleri- ca,MeIancholica:,&Phlegmaticafuntexpre(Ie.Elementaignis> aquajterrartempora efl:as,autumnusJiycms.Dij prxfidesMars, SaturnuSj&Ianus- Opuseftabfolutilsimum.Cardinalishicvt fuitviringeniofus, comis, &libcralis,intimo Michaelem An- gelumprofecutuseftamorc&abeoimpetrauitquicquidata- to viro potuitartificiofum cxcogitari. Cui dc coclaue pinxit fe- cretijnnquoduodecim louisadulteriaartefummafuntexpref- fa. Vlaioricocnaculojdequofuperi^^egim.us^adiacetantiquariuj Deorum imagmibus <5c(ignis antiquis relertifsimum. Ell: enim illic exmarmoreIuppiter:,Ganymedes,Vcnus,Bacchus,Fiora, Mercuriusj&alij plurimi tam confules^quam matrona^Roma- nje,& Imperatores. hi deambulacro vicino ere(5ta eft A(^ij Na- ui] Augurisfl:atua,cotemnouacula(cindentis:quxoliminCo- micio fcruabatur : Ibidem eft venuftilsima Vcneris ex alabalbo fcatuacolludentiscum Cupidinc.
Palatio Capoferrati ad dextra relicto redeundum eft inCam ^'^'''*'''« pum Flora:: in cuius partc fuperiorCjvbi efl:horologium,extol- " ' "^' lit fe(e domus Vrfinorum : qu^ ftrudta eilin ruinis Theatri PompeianijCuius parsadhuc videtur integra ad ilabula domus .huius.
Inde veniendum eflperforum ludseorum ad forum Pifcariia: ^ inquo eft templum S. Angeli in Peicaria, quod olim fuit luno- nis regin(^:Et incendio cum effet cofumptum,a Sept.Seuero,& M Aurelioreftauratumeft:vtexin(criptione fronti(picij colli- gitur:qu£etaliseft;lM p.C^s.L. Sept iM I vs Severvs Pj- vs,Pertinax Avg. Arabic. Adiabenic.Parthic. Maximvs. Trib. Potestat. XI. Cos. IlI.P.P. Et Imp. C^s. M. AvRELivs AntoninvsPivs. Felix. Avg. PoNT. Max. Trib. Pot. VI. Cos. Procos.
Incendio consvmptvm restitvervnt. HuictempIoS Angeli vicinsefuntadhuccreclxcolumn^po"'V«3
altl(simx:qua;partesfunt Porticus Septimij Seucrijdedicatce^r""'" Mercurio. Adhanc
^^ TOPOGRAPHIAROMiE
Domus Ad hanc Dorticum Gabriel Vallatushabet aedes : in qulbus
^''^"' plurimx funt infcnptiones, & antiqua marmora : quse ftudiofi antiquitatis nullo modopraeterire debent.Sunt enim adprimc notatudigna^
Hinc veniendum eft ad turrim Arantioril(quam vulgus vo^ cat la torre delle citrangole)cui vicinam domum habct Marius Dclphinus. Eiushorti plenifuntinnumeroordincprifcarum inrcriptionum^quaseiuspaterGentihs^poflBorbonijobfidio- nemvrbe mditumpraedse expoiitajdiuerfisin lociscolledlas, & feledas , in fuas xdes transferri curauit. Ibidem vidctur Ca- catiopus. nopiftatuacxSimithelapidefadain hydri^fpeciem: Incuius frontifpicio anteriore tabula eft propoftta literis hieroglyphi- cisplena, quibusarcana facrificiorum Canopi myfteria tradi creduntur.NemoexRomanisprincipibusautpatriciistantum numifmatum antiquorum poftidet:, quantum hic Dclphinus: quxGentihs Delphinusciuspaterfummo ftudio & impenfis longo tempore congeftit, & filius patri non abfimiha augec quotidierHabetispraeteraliadomifuxftateresantiquoscxori- chalco: ad cuius normarcformati funt reliqui ftateres qui nunc vbique amercatoribus feruanturin officinis fijis,ad vfum pon- derum : quialiquot fecuhs defierantin vfu elTe, fubftitutisin eorumlocum bilancibus.
Hinc non elfet incommodum reuerti ad palatium Senen- fequod npnproculabefta CampoFlorae.-quodiligenterper- luftrato,conlcendendum erit paulo altius vcrfus Hyperionem ad a^des Maximorum : in quibus coloffea Pyrrhi reois Epirota- rum. rum ered:a eft elegans ftatua galeata, oc armata, dextera clipeo innitens,& pallio in humeros reflexo: quasduobus ducatorum miihbus empta eft, ab Angelo de Maximis ; ibidem prseter luli j Caefaris caput marmoreum , multa marmora, tabula^;, vafa, pi- durae^c fragmenta antiquitatis oftenduntur.-quibus domini facultatcs ac fplendorfacile demonftratur.
Paulo inferiuseft palatiumnouum Cardinalisdellavallc: quodomnibusantiquitatisornamentisexcoIuitPrincepseru- ditus dc locuples. In prima enim fronte plurimae funt ftatuae C onfulum &Imperatorum:ex quibus vna demonftratur Hor- tenfij ialtera Pifonis , qui frugididus eft; aliaCetegi : Inferius
multac
Dotntis Maxime
I A N I I A C. B O Y S S A R D I. 41
ipuItseIcgunturinfcriptioncs,tamGra:caequamLatInae.muItae videntur Pilae lapideaeftriatae 6c fculptae pulcherrimo artificio quibus meo tempore nondum erat locus adfignatus. In partc fuperiore, ad quamgradibus afcenditur ad dextram videtur JVlarfias adligatus columnx , opere artificiofidimo abfblutus a Leuxide : qui ex Concordix tcmplo effofus efl:. In prima corte duo funt Satjri finc brachiisgeftantes cophinos frudibus plc- nos.In cubiculo primo funt o6to capitacum pecfloribus arma- tis&veftitis: nempelulij Ca:faris:,MiIonisCrotoniat£e, Get32 Impcratorisjtria muliebria,quc cuius fint nefcitur,& duo pue- rilia. Sunt & ibidem plus quam quadragin ta capita marmorea diuerfarum ftatuarum : intcrquaemultafunt Herculis, Sileni, Panisj&aliorum.HocmalumfempcrfuitRomeproptcrnimi- umrcrumantiquarumftudium,vtquiflatuas non potucrunt cmere intcgras, partes earum maxime capita facrilcge confra- d:a6ca corporibus auulfafibi vcndicarunt: Hincfitvtpaflim non agnofcantur corpora flne capitibus,&: raro quoque capita finccorpoiibus.AdIaeuam,Iarua2ingentesIapidca;confpiciun- tur:,quales funt in illo pcriftylio hortuli palatij Pontificum.Sta- tuxilhcquoque difpofitxfiintordincconcinno PaIIadis,Cy- belcSjPhacthontis, Vidoria^^Ncptuni, ApolIinisexBattliovel Lvdio lapide, Hcrculis Nemexum fuflocantis Ieoncm,Sabinae vxoris Hadriani^Poppcx NeronisjLucill^ePompcianij Duarum Napxarum, vniusNaiadis,Flora£,&vnius Muixqux fillulam manu tcnet.Vidcntur in eodem palatio ad parictcs f uis bafibus &NifchiisrepofitcEflatuai;exquibusfuntquatuor,quaccarent capitibus, vna armata, altera togara qu^ eftex porphyro, rcli- quaEduxfuntarmata^:!nordinefupcriorequatuoraIiaefuntfla- tusefinebrachiis, tam nudxquamtogata;. Eftibidcm ingens louiscaput, &quatuormagna2laru£e, & quinque Sabinaemu- lieresvcftita:. luppitcrnudus cumaquila:qui tabulsefupcrim- pofituscflinquafcuIptuscflcentaurus.Ncptunusquoqueibi- dem ercdus eft fupcrtabuIa,qua:McIeagri vcnationem conti- net:Efl:&:Faunusnudus,humeros& pedus pellevcruecinate- d:us.Mcrcuriusquoqucnudus, pallioin brachiumlaeuumin- uoluto: duae mulicres veftitse more antiquo ; dux armatae:&: ta- bulae quatuor diucrfis illuftrcs figuris^ maxime raptu Sabinaru:
F Ad fini-
^4 TOPOGRAPHIAROM^
Ad {inlftram, primo ordinc videtur Mincrua togata, HadriV nus Imp.paludatus, Hercules cum fpolio Lconis, Otho Imp.& mulier ignoti nominis. Inter has quinque ftatuas funt quatuor tabulse diuerfisfiguris infignes. In quatuor anguhs quatuor funt regcs captiui^vnufquiique fuis bafibus repofitus .- quorum tres funt cx porphyro,quartus eft marmoreus.Sub vno rege re- pofitumeftHcrcuhs mutilatumfimulacrum^rub altcroBacchr. Ad latus dextrum eredus eft Hermaphroditus nudus;luppiter. Bacchus. Hcrcules. Apollo Praxitelis opus. Mars. Galbalmp. Antoninus Pius. Conftantinus Magnus, &conruIares aliquoc ftatuxrcx quibus vna creditur efte Saluftij,altera Ncmmij. Sunt &ibidemin areac fuperioris circuiru fummseartificio fculpta: tabuliE : Inquibustriumphi Marci Aurelij Antoninifuntcx- prcfli,qualesinarea Capitolina confpic!untur:&aliae,inqui- busnotati funtvarij facrificiorum ritus, &:vidimarum cerc- inoni£e.Inarcahortuli(vbimaliMedic£e,Punic£e&:Cedri,ali£E'- quearborespcregrinas confertse funt)tabu]xfuntmarmorea:, in quibusCorybantum cum tympanis & tintinabulis inccftus, Naiadum chori, &Melcagri venatio inciffa cft,qu£e fi bcne no- taui,proximeaccedunt adnumerumfexaginta. In pofteriore partcquain coenacula patetingreftus,tres lunt marmore? ma- tronarum Romanarum ftatua^coloffeas : quarum vna dicitur effc SabinxHadriani : Sccunda Cornclii' Crafli:tertiaigno- ratur. Miudpa. HabethicquoqueValeriusCardinalisVallarusaliudpalatiu vsaZm. quod cum noua fabricaconiundurus cratrln huius area media' quatuorfuntantiquiflima:Bacchiftatuediuerforuartificum:&: Ganvmcdcs cum aquila & fulmine:Tcthys, Hercules, Apollo, Venus,Mercurius,& Faunus: Gladiatoris. Ad Iseuam partepor- ticus eft Orphei cum Barbito ftatua,Bacchi finu veftiscontines vuas&frudus. Atispaftorisldxifedentis,&inflantisfiftulam. Ante primamportameftingens caputlouiscum pe(5tore. Ad primam porticum duo funt capita ignotorum hominum:& a- liudcololfcum.lnfrontifpiciodextro,eftVcnusnuda,cuiadftat Delphinus : hanc ahj volunt effe Tethyn,vel Galatheam. Ad IxuamfuperGanymedecftlupacxporphyro la(5tans Remum
&Ro-
I A N I I A C. B O Y S S A R D I. 4j
&:Romukim.In frontifpicio oppofito dusefuntftatusejVna Sci- pionis Africani, altera ignoratur. Superhis duobusrepofitum cftmarinum monftrum Delphino fimile, cuius dorfo infidet pueIlus;lncornicibusa:dificij,qu2ecircuitumare£ecingunt,va- risefuntfigurae puerorum, GrifForum, &ahorum animahum: ant/qua omnia. Anteingreffum coenacuh flatua videturviri J iuuenis,qui genu infle(5lit,ac furfum caput attolht.fuper tribus portisvicinis fmgulacapita marmoreadifpofitafuntfuisbafl- bus&: Nifchiis. Incoenaculo ad dextram eft Antoninus Pius. Superporta fequente efl confulis cuiufdam caput(Bruti vo- luntefTc). & Fauftinas M- Aurelij vxoris ; Porta; omneshuius palatij ftrudas funt cx variis marmoribus preciofiflimis 6can- tiquis.
Contiguas huic palatio habct aedes Vallaeus Epifcopus : in ^P'^'T quibus eredum efl marmor candidum,altum, Sc quadratum des. cum horofcopo fblari, & fignis Zodiacirvbi fingulorum men- fium dies,6c horas notanturj& quicquid obfcruare alTueti erant antiqui, tam in facrificiis Deorum, quam in iis qua: ad rem ru- fticampertinebantiVthodienoflrisKalendariisfaditatur.Sunt & in eadem domo multae infcriptiones antiqua^,figna,& flatu^ multa venuflate & artificio laudandae.
Proxima domus efl Cafarelh, in cuius arca duasfunt ftatuae caf^rtB togatae, quae manibus carent ; & antiquo fitu & tcmporum in- '''"""'' iuriacorrofse.
Ex alteraparte plateae domus efl Alberinorum:In cuius hor- ^omus ai tisIegunturvariaEpitaphia^infcriptionesj&flatuaeDeorumil- '"''"^'*' Juflriumquevirorumibidemvidentur.
Cinciorum sedes non admodum funt remotae : in quibus Domm practcr alia ornamenta qux ilhc videntur , elegans efl fimula- ^'""'"'''' crum vertumni gerentis cucurbitum, & altera manu ligonem. Efl & ibidem flatua ApoIIinis Py thij nuda & intcgra.
In domo lulij Caefarinijin corte prima.eft Adonis nudus,fed c^ftrm^ brachiis mutilus: In horto Casfariniquinonproculabeflabil-'^'""* "' lius aedibus,quatuor funt muliebres ftatuae veftiterquarum vna geflat vas,&eam vocantCariatidem. Proxima efl Venus,& alia jnulicr nuda illi aflans , fa^H^a ex codem marmore. ibidem func
F 2 aliae
4'4 T d P O G R A P H I A R O M AE
alise quatuor muliebres ftatuse vcftitaetres^^vna nudaromneS in^ tegr^,pr^ter brachia: Ad horti porta ftatua eft fedensjqu^ capitc caret. Et duo lani bifrontcs , multaquc capita cum fuis pedori- Troper^ buSjfmguIa fuis bafibusadplicata -, InterqusecftPropertijpoc- *"*' t3E:Ve{pa{iani,& GaleriaeFauftmx.-e regione Properti; eft Faufti- nseiunioriscaput, Auguftiadhuciuuenis, Bacchicumfpolia vcruecinOj&aliudincognitumromniaoperafummaarteela- borata 6c perfedla. In alio cubiculo vigmti quinque funtca- pitatamlmpciatorum , quamaliorum illuftrium : &caput muliebreex lapidenigro : quinquecorporamutilata: &crus vnum aeneum , quod fumme laudatum cft a Michaele An-
^*^*" Indomo AmbrofijLiIijcaputeftPompeij:&inareaintcrio-
iiiif. rc funt diuerfafragmenta ftatuarum : & vna tabula marmorea,
inquaexpreflifuntelegantiartificioIaboresHerculis. '
>/f4By Apud Afcanium Celfum fuper feneftra cubiculi inferioris
ww.' "" repofitumeftBacchicaputjincuiushumerosexpanditurpellis
veruecina:inalia feneftrafuabafccollocatumeft Satyri pueri
ridcntiscaputfloribusredimitum,fubcu!usmentodependent
duoillicincinniglandulofi.quosincaprisvidemus.Inarea.Io-
coparictiadpIicato,vireft{eminudus:&eaputcumped:orcvc-
ftitOjCxpreciofillimo marmore.
Donm Apud Cauailcrium , in camera prima ad laeuam , multa
t^, ' funt capita & ftatuae cgregias , inter quas eft Fauni nudi , vna
manu vuam tenentis, alcera attollentis pellem ferinam plc-
nam vuis & frud:ibus:repofita cft ha:c ftatua in bafi porphyriti-
ca.Ibi vidctur Venus feminuda,&: puellus {edens, & comedens
vuam. &:aIterpuerfedensin{copulo, &manupapaucrconti-
nens : &: duorum {accrdotum veftitorum.Silenus infidensani-
naah Indico, &: ftringens vtrem : Natura dea ,facie & manibus
nigris, in circuitu ornata multiplici aiammarum ordine,& di-
ucrfis animahbus : repofitaefirupetara antiqua:adcuiusan-
gulos quatuor funt mulieres, &:candelabrum in medio, ad
quodfit {acrificiumfuper altari , cui {uperimpofiri funt duo
cerui:Ibidem eft tabula marmorca , in qua expreflus eft Hercu-
lcs pugnans contra NefTum Centaurum. In horto ftatuae funt
dua:,ex
I A N I I A C. B O Y S S A R D i. 4^
cluacexalabaftro codognite, qua^ carentcapitibus:^: corpus a- ]ataeviv5tori£e:&oc5locolumnarum bafes ekiiantidimisorna- inentis infignes.In alio hortulo duo funt pueri iniidentes duo- bus monftris marinis, quae habentcapita elephantina , ibidem videtur&nymphamarinainfidens Hippocampoi&plurima fragmentaantiquitatisfingularisartificij.
Apud Alterios non procul a S. Marco ftatua efl fenis calui ^^desAi- fedentis in cathedra,paIIio ir^humeros conuerfb,6c rcdu(5to fii- perfemora:quisfitignoratur. Ibidemeil Hermaphroditusnu- dus, fedcapite &brachiistruncus: Ianibicipitiscaput:&alia plurima capita,tkflatuarum antiquarum fragmenta.
Indomo Hieronymi Alterij in prima corte ftatim ad dex- hwo«> tram occurrit Cybelcs Sacerdos longa ftola veftitus, qui manu "JLiu"^ vas fiiftinet: prope quem eft akera ftatua quae capite manca eft: exoppofitoeft Herculesnuduscum fpoho Leonis,quiinniti- turarboristrunco, circaquem feinuoluitcokibenSuperHcr- cukrepofita eftvrna antiqua, &puernudus, cuifubfunt ali- quot ftatuse viriles & muliebres. Et pila antiqua , qux con- tinetplurimospuerosaIatos,inquorummedioei1:fiftuIa6.ca- lamorum.
Apud Petrum Capoferratum ad hortuli ingrcifum eredla Domus cftingensimago AEfculapi) pallio in humerosreducto:adcu-^jr^'^^^^^^ kislatuseftpuellaveilita : vterque fcrpentemmanucontinet: ad dcxtram cil: V^enus nuda fine capite, d>c Nifchiis marmoreis locatxfuntftatuxcapitibustruncac.
Apud Fabios prope S.Luciam ad Botesas obfcuras,in cor- f^-'''''"''"» ic domus corpus ingens eft Athlantis, qui mclinataceruice fu- ftinet globum cocleitCm^circaquem fculpti funt omnes cir- culifpherici:SihcEcftatuaerfetintegra, precium eius aeftimari non poifet^tantumin ea videturartificium (Scelegantia. In ea- dem domo oftenditur ingens ftatua viri nudopc(5tore,reIiquo corpore vcikmentis implicatis tedtojqusedicitur AEfculapij. Ibidem eit mutilum Caracallae corpus , cum promiffa toga: & Bacchus ex maiori partefraiftus.
InaicenfuCapitolijhabitantBocabelli.inquorumsedibus !>«»"« prseterinfcriptiones varias,& marmora fcle(5la,fons oftenditur 1°^^^^ venuftiifimo conftru(5lus artificio, ex tophis 6c conchjliis ma-
F 3 rinis:
4« TOPOGRAPHIA ROM^
rinis : vnde limpidifrimasfcaturiunt aqux : &in iis rupernatant pifcesartificialesfubnixi filisarneis fubtiliilimisjquaeadaqua- rummotumcrifpanturj&videnturleniterpilcesmoueri. Cdpiteii. Cum ad fuperiorem partem Capitolij ventum eft adfini- Araceeii. flramjattollitrefeFrancifcanorumtemplum quod vocatut Ara coeli : ad quod confcenditurgradibus marmoreis 0(5loginta quinquCj qui diftincfti funt quinque ordinibus , quorum vnuf^ quifque continet feptemgradus.» Antetempli fo resfepulchra funtFlauijBlondi,&Luca:Gaurici.Templiteftudinatuma:di- ficium fuftinetur vtrinque duobus columnarum marmorea- rum ordinibus: quibustotavrbenon videntur fumptuofio- res, Si vaticanas cxcipias : in finiftro latere quse tertia cfl in ordme columna, prope Epiflylium hanc habet infcriptionem:
Templum ACvBICVLO AvGVSTORVM. HoC tcmplum fuitO-
relrif. ' Hm loui Fcretrio dicatumaRomuIo,pofl: bellum Sabinum: quod eo inloco lupitertuliffetauxilium regi opprefTo hoflir umviolentia. Ancus Martiusreflituitcollapfum.&poflea Au* guftus amplius ac magnificcntius reddidit. Superc^miterio ia- cet obelifcus AEgyptius hieroglyphis infignitus. In inferiora graduum parte , duaefunt vtrinque flatuasmarmoreae; qua- rumvnaeft Conftantini,aIteracft Maximiani:quamuis non defint qui vtramque velint efTc Conftantini : vtraque eft pa- ludata. Ad parietes graduum quibus iri templum confcen- ditur adphcatae funt diuerfac tabulx marmorcse figuris infignes variis.
Areaca- Jn arca Capitolina , ingens eft Marci Aurelij Antonini fta-
pttotna. jy2equeftris2enea,quamalij dicuntefreLucij Veri:alijSeptimij Seueri : fitaeftin bafi marmorea recenti operc, 6c impenfis PauU II I. Pontificis MaximiFarnefij , qui eam transferri cu- rauit in Capitoliumi cum antca fuiffet crcdla ante Bafilicam Latcranam.
Taiatium ^ tcrgo huius ftatuas palatium cft iuftitiserante cuius gradus, qui vtrinque praebcnt afcenfum ad fuperius a^dificium j duae funtingentes ftatuse fluminum colofTcas : vna Nili,cui fubicdta cft Sphynx: alteraeft Tigris qui vicinam habet tygridem : vtra- que continet Cornucopiae frudtibus diuerfis plenum : non longcabfimilesfumiis,qu«vidcnturin hortulo Beluederein
palatio
I A N I I A C. B O Y S S A R D I. 4^
palatlo Pontificum Vaticano. Non procul inde fimulacra funt Sphvngis cum literis hicroglyphicis , & Leonis: vtrum- que ex lapide Marmaridum fubnigro & duriflimo. Ibidem eft fragmentum Leonis mordicus equum tcnentis : cuius arnfici- um Michael Angelus miraculofum vfqueadcoelos laudibus cxtollerefueuit.
Palatium Conferuatorumad finiftram pofitum eflrante cuius foresfubperiftylio porticus plurim^e funt infcriptiones Antiqux, Epitaphia Neronis & Aggrippinas, aliorumque Prin- cipum.AdcoIumnasEpiftyli) ered:um eftcolofleumcaputahe- iieumCommodi Imperat. cuiuspes& manus funtin ipfbpa- latio.alijdicuntfuiire ApoIIinis.-cuius ftatua fuit alta cubitos triginta,inqua conflanda centum&quadragintatalentaim- penfailint. RomamaduedafuitaLucuIloex ApoIIoniavrbe f onti. Ad parietes porticus multiefunt tabula: marmorcccfigu- lis diuerfarum rerum & infcriptionibus illuflres. Ad ingref^ fumportsE, fmifiro lateretabula eftmarmorea, cuiinfculpta cflmcnfura Romanipedis&Gr^eci^ficutinmonumentisNe- roniss^k Agrippinx excauatas flint menfurastritici, calcis,oIei &:aliorum : ad quarum normam corriguntur vrbanx- menfu- riE:,fifaIf:eiudicantur.Ininternadomusareaadgradusfuntdu2e Sphvnges &Simi3,ex Simithe lapidefingularis artificij.Ibidem dux funt flatus, vna ApoIIinis nudijaltera Veneris talari inflita veflits. Admurumfuntadplicat2etabulxingentes,quibusc2e- lati funt triumphi de Dacia vid:a per Marcum Aurelium An- toninum. Huius triumphi duse aliae tabulas videntur in tem- plo fandi Martini prope Marforium fub Capitolio , vnde tres i(1:a:defcimpt^ funt. Adeundem murum adplicata efl aliain- gens tabula marmorea , in qua defcripta funt nomina Confu- lum,& PrastorumRomanorum. Propeiacenthumi reliquias CoIofTi maximi confrada;, nempe caput , duo pedes, vna ma- iius, &pars pectoris , omnia ex candidiflimo marmorc. Qua confcenditur in palatium,dux funtftatuse, vnavirimalleum tenentis, alia mulieris vef^itas, & fedentis- Ibidem funt tria ca- pita antiqua marmorca. Parietes coenaculorum ornati func variis picfluris antiquis : quibus Theodofij j &Honorij Impp.
resgcfl*
j^ TOPOGRAPHIAROM^
iresgeftae exprimuntur-, & aliorum Imperatorum cumhabitu antiquOjtam Principum,quam Senatorum 6cplebis^quo om-' nes eo tempore vtebantur. Ibidem videntur Statuse Leonis X. dc Pauli II II. Scd anno i5S9.quo tempore Paulus hicl 1 1 1. Cara- fa deceflit e viuis,in eius odiu,& Carafelcae famihas contemptu, ha^c ftatua deied:a eftfeditione popuh fquod (ede vacante ple- runque fieri foiet) &in partes confrad:a;corpora mortuorum e {epulchris tradla, &in Tyberimconied:a: neque viuentibus parcitum eft:nam & Dux Paliani capite truncatus,6ceius frarer Carolus Caraifa Cardinalis homo Princeps &c bonus,ftrangu- latuseft.-Caufam dicentalij,«5cexcu{abunt vtvolent. Pauen- dum fuit rerum omnium fpedaculum in Vrbe, feditionibus & furore ciuium concitata : vbi caedes infinitas,& violentia,Iatro- ciniaquccrudeliduTia funtperpetrata.ipfiufquePontificiscor- pus, quod in albis erat propofitum in facello fando Diui Pctri in Vaticano,ferea meretricibus^&Ienonibus vnco tra(5lum ef- {et,ni{i fubito fuiffet prouifum tantac impietati reliquorQ Car- dinalium cura,qui defundli corpusad parietem templi loco non admodum celebri claudi iuftcrunt. Populufque hac rein-^ fenfusad carccrum ruptiones,incendium PalatijRipetaeJmo deiedionem Temph Mineruae {lium conuertit furorem.per ludibrium mult^efuntinfcriptiones publice omnibus propoh- tac.&tubaproclamatafuntper omnes plateasedid:a Senatus; exquibusvnumhicaddam,in rei m.emoriam: ^^'^"»* "Bandocontraquellicheterranno lear-
contraCa j r r- IT
Taffofpu. we ae caja Larajja.
biuatum p^j, ordine del populo Romano obedientiftimo della {andla mms9- ^^^^^pQ^^Q^j^^ ^ ^^\ (^^cj-o collegio delh llluftr'"'& R™'Car''fi fo intedere a qualiache perlbna che habbia inanzi a la lua cafa, 6 di charta, 6 depinta in muro, 6 di relieuo l'arme d'ella tanto queftopopolo inimica & tyrannicacafadi Cara{fa,ladebbia fra tutto il di {pezzata: fotto la pena di eiferc tenuto traditore a queftopopolo&infame.&diefferequellacala doue {aratro- uatadaquefto tempoinla',facheggiata&:bruggiata. Acioft po{Ii per tutte le vie pofsibile anichillare & {pengere quefto tanto odio{b nome ; datum in Roma il di 20. di augofto anno
della{alutei559.
Addam
lANIIAC. BOYSSARDI. ^ 4^
A(Idam& hicinrcriptionempubliceaffixam, vtcxeaap-
parcat quainfania, & eftrenata vmdidas cupiditate ferantur
Romani in fummos ctiam viros ,quos oderunt, quoties furore
publico concitatur Vrbs;
Morralitati S. lo.Pctro CarafFae P P. 1 1 1 1. Theatino, Neapo- litano,Nebuloni,Fugitiuo,Platonico,Vipereo,Antichrifto,pe- iii,Cacoda:moni,Sodomitae, Catamitx,mago,necromantO;,a- leolojfuper aetates omnes ob ingentia facinora , impudentem audaciamjauidifTnTiam rapacitatem,&afl[-e(5tatam tyranidemj niultaquealia,quepotiusdemonftro,acbelluaimmanirsima, quam de homine dici poffunt, inclementifsimo Principi; Gal- liarum fuperioribus bellis euerforij Hifpaniarum oppreOorii Patriae vniuerraequeltalixextindoriperniciofifsimo^Chrillia-^ norumrertitutiq^orbis pertinacifsimoaffli(5torii Cuiusimmi- tjsanimusinbeum.inreligionemodium , ingratacrgamor- «
t-alesaflFectio,folainfelici,{edmeritamortefuperataeft.henatus PopulufqueRomanusjVtmcmoriampeGimiPontificisperen- m notii beneficiorum ergo collocaret, Scmonimentum ali- quodextaret, quo pofteris innotefceretimpurifsimum illum patriaehoftem,ac Romanonomjniinfeftifsimum iudicatum, liatuam marmoream in Capitolio etiam tum illi viuenti indi- "gnepofitam, infigniaquc omniagentiliavndiqueinvrbeex- quifita, eradenda & abolenda decreuit. Qui vixit natur^e qui-i dem & fuis (atis , Reipublic^ vero nimis. Sedit annos quatuor,i men(e3tres,plusnimis.Sepultusin Vaticano:fitufquemterln-j nocentes nocentifsmius.
I. Libcrpofletintegerconfcribiexinfcriptionibus&fcom- inatibusfamofis,qu£epublicarafuntpoftilliusobitum.Cum^ queantetreshebdomadas priufquammoreretur, Romaredi-[ uiffemex Marinaarce,inquapra:fidiofirmo fetutabatur Ca- rolus Cardinalis, cui eram domefticus: illi in vrbem vocato la-,, queogulafradacft, infacell0S.Mari2epr0peCaftellumS.An- geli.cumqi feuiretur in eius famulos,ciiT]to Celfb fugi Tiburj deinde eode comite in Soradem mecoferens interMonachos humaniter&:comiterexceptus,periculumimminenseuitaui. Vt ad prius propofiram narrationem reuertamur, in eo coe- nacuIoPalatijCapitolini inquopofitaeratPauh 11 II. ftatua, .::,.. G credtus
.'AkKt
i.
0
5* TOPOGRAPHIAROMi€
eredtus eft Hercules sneus deaurarus, & nuclus,dcxtra clauam, fmiftra malum Hcfperidum tenensrls inucntus cft in foroBoa- riojinruinisaraemaximsE.in cuiusbafi fcriptum cft;H e r c v li
VlCTORI POLLENTI PoTENTiInVIGTODD. LM.
F R o N T o. In eodem coenaculo eft Satyrus marmoreus capri- nis pedibus, & trunco arboris alligatus. In aJio cubiculo fuper columna Mifchij marmoris ereda eft ftatua aenea viriinclinati, &:ft)inam epIantapcdi$extrahcntis:opus admirandi artificij. Ibidem eftalia ftatuaaenea mulieris veftitae,vnamanue vefti- metoexerta:hanc vocantvulgblaZingara.ahafimilisvidetur indomoArchintipropeSandumAuguftinum.InalioIocotres funt ftatu^ marmoreae nuda^;quarum media eft Bacchi.Teliquse ignorantur ; item tres alix, du^e virorum , & vna muliebris : & Hadriani Imp.caput: &IauditifrimaiIIa ftatuasenea Lupse la- I (5tantis Remum &Romulum:qu^ olim feruabaturin Comitio,
prope ficum Ruminalem : vnde tranflataeft in bafilicam Late* ranam,poftea in Capitolium.
Ibidem eft aliud fimulacrum marmoreum mulieris femi- nuda2,& Simi) AEgyptiaci,finguIaris artificij. Tmpium In eaCapitolij parte, vbifiunt fi.incs&rudentes,quaad hlx"^^' Tarpeiam rupcm iterpatct, qu^Piazzas Montanarae fpedlat, ruinae non admodum magnse fuperfijnt templi louis optimi maximi:quod olim fuitomniumquicRom^eextabantmaxi- mum^j&fumptuofiflimumjftrudlumaTarquinioPrifcojpoftca adeius ornatuma Tarquinio Superbo impenfa funt quadra- ginta millia librarum argenti. tempium Viciuum fuit Veiouis delubrum, cxtru(5him ad Palatium Conferuatorumjverfus a^des luftiti;^, vbi olim fuit arx Capito- linatEthcic quoque nonnuHicoftituuntAfyllumiadquodqui- cunque fe recipicbant facinorofi, admiftbrum impunitateni conicquebantur.SedaTiberio C^iare fadum eftirritum:quod pcr id occafio multorum criminum {ccleratis offerrctur. fmpium Moncta quoque luno dicitur habuifre tcmplum in crepi- Moleu. dine Capitoli),quoda Camillo votumeft& dedicatumnon
procul a domo Manlij. uni c«. Et lanus Cuftos in ea Capitolij parre fanum habuit, quas iJml'' forum Romanum fpedtat;vbiiiodiecarcer&: cuftodiaeft fcele-
ratorum.
I A N I I A C. B O Y S S A R D I. 51
ratorum. Scdhisomnibus intcrdeiedas^difere folo^equatas ruinasjdifficilimumcrt proprium locum adlignare:quamuis in co multi fefe multum maccrcntr&finCTulafingulis fua diftri- buant loca : Ego ccrte in tanta reium confufione, niliil video eerti,quod pofsimus affirmarc,nifi coniedluris non admodum verifimilibus: Satisefleputo, finotethofpes locorum ficum, qualem nobis dcfcribunt Hiilorix : in inquifitione nimium fcrupulofa locorum antiquorum non diutius immorabitur.
E CapitoI]ocIiuusefl:lapidibusfi:ratus3perquemdercen-F<"«'«^ diturinforumRomanum.quodtotumhocipatiumcontinet, quod a radicibus Capitolij , & arcu Septimij Seueri, vique ad templumS Marixnou^eporiigitur.
; Arcus ille triumphalis marmorcus & integer,quiad finem Arcw sc cliui Capitolini eredus eIl:,Septimio Seuero facer fuit^vtexin-^""'^* fcriptioneprobatur.
Imt. C>ES. Lvcio Septimio M. FiL. Severo Pio Pertinaci Avg. Patri Patri^Parthico Arabi- cb ET Parthico Adiabenico PoNtiF. Maximo Tribvnic. PoiEST. XI. iMP. XI. Cos. Ili. Procos. et Imp. C;es. Avrelio L. Fil. Antonino Avg. Pio Felici Tribvnic. Potest. VI. Cos. Procos. P. P.
OPTiMIS FORTISSIMIS Q^ E PrINCIPIBVS. Ob ReM-
pvblicam restitvtam Imperivm Ci^' e P O P V L I Romani propagatvm insignibvs virtvtibvseo- rvm domi forisq^v e : harcadicriptafuntadvtramqiparte arciis: in cuius frontifpicio vtroque (culptse funt Imperacoris bellica; expeditiones, tam mari quam terra. Ad eius finiftrum latusgradusfijnt, perquosaicenruspatet adfuperiorem ilru- 6luram. Perhuncarcum triumphales pompaceforoadCapi- tolium ducebantur. Ante hunc arcum iacet in^ens marmor quadratum , in quo faiti Confulares longo funt ordine de- fcripti.
Concordiaetemplum fuitad radices CapitoIij,a Camillo^'""''"'- dedicatum,cum plcbem reconciliaiTet (cnatui. fuitque fupra ;>/«»;. Comitium. Ab hoc ad lunonis Moneta;(qux ficdicta efl:,quod e-Kadyto voxeirctauditamoncnsSenoncsaduentareJcentum gradibus confcendcbacur.Eius reliquix funt odto illx ingentcs
G 2 columnse^
TuUuni.
ji T O P O G R A P H I A R O M AE ^
columnae, quaeporticiimtemplifuftinueruntrlnquarumdor- nicefuper epiftyliislegitur: Senatvs Popvlvsq^eRo-
MANVS INCENDIO CONSVMPTVM RESTITVIT.In IlOC
templo conciones , & Patrumconuentus frequentes habc- bantur.
Adfiniftramcliui Capitolini partemlocus eft,quivocatur' carceres S.Pctriin carcercrquod ilHc fhndus Petfus vind^^fucrit &clau- {us:ideo illi a Siluellro Pontince dicatus eft:vbi kftum vinculo^ rum Petri celebrabatur olim primo Augufti : cuius feriae Eudo- ciaelmperatricis iuftu tranOafacfuntin Exquilias,adtempluni quodillicaedificauit, &dedicauitS.PetroinvincuIis. Carcerc^ ifti primo ftrucfti funt ab Anco Martio : quibus concamcratum locum fubterraneum.adiunxit Seruius Tullius : aquo Tulliani carceres funtpoftea didtiiin iis ftrangulatos fcribit Saluftius eos quiCatilin^ confpirationi nomen dederant;In huiusloci fron- tifpicioIegiturrC. Vibivs C. Filivs Rvfinvs. M. Coc- CEivs M. F. Nera. Cos. ex S.C.
Ante hos carceres ingens viri iacentis marmdrea ftatua vf- detur:ha'ncmultidicunt cfteRhcniGermanici fluuij. ali) ma- r-tnariw. ]unt cfte louis Panari j fimulachrum.quod in eiufdem Dei tem- plopofitumcrata Romano Senatu,GalIis Capitolium obfi- dentibus. Tunc enim a loue moniti funr, vt numerum ingen- t^smpanum proiicerent in fubiacentia inimicorum caftra:&: hacratione Gallispcrfuafumcft,multam annonamadhucfu- perefte obfeftis, quos cum fame vinci pofte defperarcnt, (blue- runt obfidionem : ob quam hberationem , tcmplum &ftatua loui Piftori, vel Panario,pofita eft in Capitolio.Noftro temporc vocatur Marforius: &cum Pafquino communicat de rcbus, qu£e in veteri Roma geruntur. ^^^"^ AEdes diuae Martinae f ad quarum angulos iacct Marfori|
ritorii. Coloffus^fueruntohm facraeMarti vltori:aIijdicuntfuifrcfe- cretarium Romani Senatus:in quo chart^, & aha fcripta maio- ris momenti fcruabantur;quod ex infcriptionecolligitur-
SalvisDominis nostris Honorio et Theo-
DOSIO VICTORIOSISSIMIS PrINCIPIbVs. Secreta- S E C R E T AR I V M A M P L ISSI M I SeNATVSQ^VOD VIR
IlLVSTRIS FlAVIANVS INSTITVERAT ET FATALIS < IGN IS
Marfo-
rius.
luppiter
rtum Se- ntttui.
r A N I I A C. B O Y S S A R D I. y^
fGNis absvmpsit,Flavivs Aj^ni vs Evchari vs Epifa- Mvs V. C. Pref. Vrb. vieesacraIvd. reparavitet ad
PRISTINAMFACIEMREDVXIT.
Templum hoc conditum fuicab Angufto CaEfare poll bel- luni Philippenfe in Pharfalia, & Marti dicatum.
ProximumeftS.Hadriani templum: quodantiquitusfuit Tempium Saturni, a Numatio Planco aedificatum j vel vt ahj malunt re- ftauratum : cum prius a M. Minutio, & A.Sempronio Coil! di- catumefTet: Inhocfuitserarium popuHRomani,in quo, tem- ^^l^"^"* pore Scipionis AEmihani,{eruabantur X I. milhahbrarum auri rudis, X C 1 1. milha argenti : &:infinitus numerus cuforii num- morum : Qusefummamultumaucflaeftexinfinitis vi<5loriis, quas Romani reportarunt poftea, de tot nationibus,& prouin- ciis deuid:is:In hoc serario reconditae erant tabula: Elephantin^, quibus continebantur XXXV. Tribus ciuitatis Romanae. Ibi- dem quoque reponebantur figna mihtaria, decreta Senatusja- (ftapubhca, &quae ab Imperatoribusjbellorumque ducibus in triumphis adferebantur fpoha deui(5tarum prouinciarum & populorum.
Prope hoc asrarium eredba erat columna alti(lima,quse voca- Miaiariu baturmilliarumaureum.fuitquequafiinvmbilicovrbisjaqua """'""* visEomnes, quxexvrbeindiuerfasltaliaepartesporrigebantur, fumcbant principium.
Ad dextram, vbidiximus efTe columnasporticus templi Tempiam Concordix,fub radice Capitolij tcmplum eft hodie dicatum S. Marice hberatricirquod olim fuit Veneris genitricis, '^«-
Vtnerit genitTi-
Tres illae altiflimae columnae ftriato opere,qu2B adhuc ere-
Portuus Liu£.
<5laevidentur,fragmentafuntPorticus Liuix ; quam Auguftus Cajfar in Liui^ neptis honore erexit:(edhancpauIo poft euertit Nero;quam Domitianus iterum fub Liui^ nomine rcftaurauit. Alij afterunt has columnas efte rehquias pontis aurei Caligulae: ^"^' '"'- qucm Imperator ftruxerat opercmirando, & fijmptibus incre- guu. dibilibus:fultus enim erat columnis o(5loginta,per qucm tran- fitusefTetfacihorexPalatioinCapitohum.
Columnailla, quasfolaere^ftacft ad templum S.Mariaeli- ^^««Dtf- beratricis , vna eft earum quae fuftinebant aeneam ftatuam de- auratam Domiiiani : ad cuiuspedes iacuit Rheni ftatua(quam i G 3 multi
mmtutit.
54 TOPOGRAPHIAROM^
multi dlcunt efic JMarforiujn) Domitianus enim de Gcrmania fubiugatatriumphum Romamegit: ad cuiusrei memoriam hanc erexitequeftremftatuam : a cuius tergo crat templum 52"e. Concordi2e,ad dextram templum luhj Csefarisjad lasuam Bafi- »»'/?• hca Pauh AEmihj , in cuius aedificatione fiint impenfa nouies centena milliaducatorum.
Alti ilhparietes qui fubPalatiniradicibusadhuc confpi-
nopa. ciuntur, pars fiint Roftrorum nouorum. Roftra enim vocatus
efthiclocus,propterfiiggefl:um&:pIuteu£eneum,quiexroftris
nauiia Antiatiuftrudus erat.Ibi leges ferebantur, & habebatur
conciones,& conuentus Patrum. ad ea proponebantur capita
caefbrum fiipphcio publico : vt Ciceroni contigit , cuius caput
amputatuiuftu Antonij Roftris affixum eft, cum eius manibusj
vnde Philippicas illas orationes declamarat Cicero in aeternum
dedecus Antonij.Nouadid:afunthajcRoftra,addiftind:ionem
Qmitiu. veterum, quae ad CuriamHoftiliamfitaerant prope Comiti-
um:quod extendebatur a porta Palatij vfque ad eum Iocum,v-
bihodieftrudtumefttempIumS.Mariasnouse.-Comitiumided
vocatum eft, quod eoconuenirent Senatus PopulufqueRo-
manusj quoties aliquid de Reipublicas vtili tatc decrcturi erant.
In Roftris veteribus nunc ftrudtum eft facellum S. Marias dc
inferno.
iaz(cca. Intertemplum S. Hadriani,& Caftoris ac PoIIucis locus erat
cudend3emonetaeadfignatus:cuiuspartesoftenduntur,in2edi-
ficiis locumillum occupantibus , intermedium, quse tamen
non ita faciledifcerni poftunt : propter aidificia , qux ruinas
compleuerunt : Antepaucosannos magna nummorumar-
genteorumcopiaibideminuentaeft,cum domusfundamen-
tafierent.
Ad S.Hadriani templum porticus altifsima adhuc ereda eft, faltemeius columnaedecem fuperfunt mtegra^rpropetemplii Laurcntij in Miranda : quod ftru(5tum eftin parte ruinarum temph Fauftinae ab Antonino Pio in vxoris memoriam excita- ti. ad porticusfrontifpicium legitur Divo Antonino et . Div^ pAvsTiNiE Ex S. C. Propc hoc tcmplum Fauftinse, i>/k»4/. fuit arcus Fabianus, & Tribunal Libonis , vbi litesperage- bantur.
Forum
Pacii.
lANIIAC. BOYSSARDi. j^
. ForumIulijC^rarisoccupabateumlocumdecIiuiorcmiquiF''^«w videturpoftFauftinxporticum, vrqueadtemplum S.Martinae: ^"'^' & hoc forum diuerfis ornatum {ignis,& imaginibus ercxitCac* iar^vtibiexponerentureaquaeadiudiciapcrtincbant : Augu- ftusquoqueforumhabuitproximumadforumRomanumjinFo^** Vrbis celeberrima parte :in eofortitiones iudiciorum fiebant; ^"^"■^'^ acdcrebus maiorismomenti^&ad Reipublicsepertinentibus vtilitatem,& amplitiidinem confuItabatSenatus. Vbi du^ por- ticus erant ereclae, cum ftatuis clarorum virorum : In vicinia c- nim habitabat Auguftusjvia Sacra,in domo LiuiaE:Foro Augu- ftiadiacettemplumS.Laurentijdetrefori.
Templum Caftoris & PoIIucis fuifte dicitur Jntcr S.Hadria- Tempium ni&Fauftinae. quamuisalij afterantidfuiftetemplum duobus Spjg^ rotundis ^edificiis concameratis infigne, quod SS. Cofmo& f«. PamianohodicfacrumeftrAlijidRcmo&Romuloadfignanti fed qua authoritate fulti ftnt,non vidco.
TemplumPacis,quodaClaudiococptumerat,finitumtan- rempium deni bcllis ciuilibus a Vefpafiano eft abfblutum : id fuit augu- ftidimum , & magnificcntiftimum : cuius altiflim^ teftudines adhuc extanr, non procul a templo S. Mariae nousE:vbi videtur hodiecolumnaintegra fuperftes omnium qua^Romaefuntal- tiilima&maxima.
In hortis S.Mari^ nou^forniccsaltieacrotundeextolluntur, Tempu quaefueruntolimduotempla contigua, facrata fbh &Lun2e: vel vt ali) afTcrunt Ifidi 5cSerapidi.In eo quoque loco templum habuit Vulcanus a Tatio conditum. Habuit & AEfculapius, & Concordia,quod Fuluius pofuit,treccntis & tribus annis poft- quam arx CapitoIinaftru6tacft:exquononnuIIivoIunta Ve- {pafiano excitatum effePacis illud auguftillimumdclubrum: in quod poft deui»5los ludaeos fpoha templi Hierofolymitani rcpofuit.
ForumNeru3e,& eius arcus fuit poft <^dcm S.Hadrianijidque ^f ««^ tranfitorium diccbatur:Nampcridtranfituspatebatadforum ^""*' Augufti & Romanum. Huic foro addiderat Imperatorporti-* cum nobihflimam, ftatuis&: columnis marmoreis illuftrem: cuius portiuncula fpe(flatur adhuc eo loco qui l'arca diNoe vo- catur,corrupto vocab ulo pro Arcus Neruae:in cornicibus Epi-.
%iij
Stlis & Lun*.
UtrM.
^6 TbPOdRAPHIAROMAE
ftylij legitur:! m p.N ervaC^sa rJA v g. Pq n t.T r i g.Po t.IL Imp. II. pRocos. Ad dextramfuntduomarcuum reliquise,' partesPalatijNeru2efumptuofi0irrii. NuUusenimin Vrbelo- cus fuit ifto cultior:tampropter aedificium mirabilis architech- tur^,quam propter infignia operafculptorum excellentiflimo- rum , qui ad id vndique funt acciti. Arcus Neruse reftant adhuc fragmenta maximajnter templum S.Bafilij ,& turrim mihtiae.
Yi4f4(u. viafacra extendebaturaforoRomano,perarcumTitiVe- fpafiani,vfque ad eiufdem Amphitheatrum,quod vocatur ho- die Colifeum.Sacradida eft ab antiquis,quod Augures folem- nipompaper eamad facra faciendaprocederent^^&inarcem confcenderent.
krcMttti Adviamfacramemineritioreloco TiriVefpafianiexmar- nioreere(5l:useftarcus:inquofiintexfcuIptiKVi(5toris,&trium- phi p6pa,qua ferebantur Templi Hierofolvmirani fpolia, poft deuidtos ludaeos^nempearcaFoederis, Candelabrumkptem
'" lucernarum, Menfa panum Propofitioriis, tabulae Dccalogi,& vafa facra exauro puro, quibus vtebantur ad facra templi : quac omnia in eoarcu videnturfculpta,cum curru Triumphantis Imperatoris:in eius frotifpicio fcriptum eft:S enatvs popv- LvsqvE RoMANVs Divo TiTOi Divi Vespasiani F. VespasianoAvgvsto.
fS Prope hunc arcuni fub Palatino ad dextram turris erigitur
quadratajquam vulgus vocatStudioIo diV^ergiliorPabuIantur- que ridicule ex ea fuiffe Poetam appenfum in corbe a quadam' meretricula,ac toto die fpedlaculo fuiffe populo : quod vt vlci- fceretur Vergihusj qui Magicam callebat artem,etfecit vt ignis totavrbe extingucretur t vniuerfumqucpopulum candelasp 6c lucernas incenderet ex flammis, qua: in pudendis muliercu- laefuerant excitatae : Fabula pingitur haec vbique ,fine authoreJ: Non eft verifimile tale aliquid magno illi Vergilio co-ritigiffe,'^ 'f quiproptercontinentiamPartheniusvocabatur:SiquidJnhac fabula verum fit, de alio Vcrgilio Mago fcriptum puto:de quoi Neapolitani quoque dicunt plurima fuiffe fadta: intercaster» Paufylippum montem excauatumfuiffe arte magica, &perui- um fa(5lum:namVergiIij fepulchrum propc hanccelebrem ca-' uernam eredtum cft. . . . . :.;j
V'}^ Mons
lANI I AC. B O YS S A R D I. iy
-i'' MonsPalatinuslongeanteRomamconditamaRomulo, Mmp^ fuit habitatus, a Valentia fiue Romaltali filia. Poftea ab Euan- ^''^'"'"' tlro, deindeReges Romani& Imperatoreshuncmontemfuo domicilio facrum efle voluerunt : qui omnium coHium , quos Vrbisincluduntpomoeria,fuitceleberrimumjpropterauguftas Casfarum xdcs ^ qux in eo fuerunt fuperbifsimsj vt ex ingenti- bus &:admirandis ruinis facile efl: coniicere. In eo tamen hodie nihil admodum notatu dignum videas,cumomnia fmt incul- ta dc deuaftata.neque locus eft tota vrbe defcrtiorrinter has rui- nas templum exiguum S. Nicolai adhuc extat^cum aliquot ae- diculis.rehqua occupantur vineis,hortis,& vepribus.
AdPalatini radicesquafpe(5lattemplumSS.Cofmi&Da-c«Wrfff<'- miani,prope Pacis delubrum fuit Curia Hoftilia,a Tullo Hofti- ' "** lio condita,in curia veteri , quam paulo ante pofuerat Romu- lus : in hunc locum conueniebat Senatus, quoties de rebus ad Rempublicam pertinentibus tra{flabatur:&: hasc Curia,quo die Clodij a Milone cxG corpus cremabaturjgne combufta eft to- ta, cum Bafilica Portia illi vicina : quam Porcius Cato Cenfor condiderat, in eo loco vbi domus erat Menij.Alia fuit Curiain monte Coelio, vbi templum eft S. Gregorij.
Fuerunt in Palatino monte multa templa diuerfis Diis facra- ta:ex quibus vnum fuit ViOionx; a L. Pofthumio AEdili Curuli viaoru conditum : ex cuius ruinis patet afpedus ad hortos S. Mariae ^""f^""'' noua^.
Apolloquoqueibidemhabuittemplum:quodfuIminede- Tentpium edtumreftaurauit& ampliauit Auguftus^additaetia porticu.
1
ApoUinu.
Penattu.
Eius veftigia videnturadhuc nonnulla: vtampliftima illa te- ft:udo rotunda, quae fupra cseteras eminet ruinas,ac magis inte- gra fefe attollit diuerfis marmoribus illuftris.
PenatesquoquefuumFanumibidempoftederunt,adVeIi- Tempium am, qua (ped:at forum Romanum: in eo repofita erant fimula- chra, qu^ AEneas ex Phrygia deportauerat in Italiam euerfb I- Jio^hscinfummavenerationefemperhabitafuntaRomanis. Fuerunt in eodem monte multa alia templa^vt Larium,Fi- dei,Iouis vi(5loris,Heliogabali, Orci, & ahorum Deorum : qui- bus certus adfignari non poteft locus, propter ruinarum impli- catas ambages (Sc confufionem.
H Domus
58 TOPOGRAPHIARO M AE
T)0}fim Domus cjuoque {plendidas multi patricij polTederunt in Pa-
^'*^'"'''' latino : vtTarquinius Pnrcus,incamontisparte,quxipe(5tat
templumlouisStatoris. Etpropehas Cicero magnificasexci-
tauit xdes,quasa CralTo quinquaginta millibus ducatorum e-
merat: Prope has habitauitM.Flaccus domum,ex qua QXiatu-
lus Porticum ftruxit magnificam.
Germaim Locus hic palatij, qui ad Titi ipedlatarcum vocatus efl: Ger-
raupii. malus : agermanisfratribusRemo& Romulo, quiillicfue-
runta Faullulo nutriti, quicafamincoluit nonproculaGrae-
coftafi. summa Ab hoc loco vfque ad radices Palatij vcrfus arcum Con- ^'^'^' ftantini magni, fumma Velia protcndebatur.didaeft Veha,
quod illic paftores folitiefient vellere lanas ab ouibus, ante-
quamtonfura;modus innotuKfet : vndelanasauulfe vellera
vocantur. TAUtium Ad fummam Veliam,verfus S.Mariam nouam,PaIatiumIu- sc4urt. ^uientiflimum habuit Scaurus : cum atrio quod circumdaba-
turaltifsimis columnis marmoreis : quaetriginta o(fto pedes
longa: erant,pra:ter bafim &epifl:ylium. Gracojia- Nou ptocul iudcfuit Gra^coltafis palatium aliud amplifsi- ^'' mum^inquodiuerfabantur legati diuerfarum nationum,qui
Romam mitrebantur. in eo fuerat ereda Concordiae ftatua ac-
nea aFlauio.qui Plebem cum Senatu reconciliauerat- vaLPo- in principio Vdix domum incoJebat Val. PopIicoIa;quam dlmm. vnanodefoIoequauit^quodfu/pedusefTetpopuIo.aliamque
humiliorem ad radices montiserexit. FaUadiu. Vbi tcmplum eft S. Andreaein PaIIara,fuit olim delubrum,
inquoPalladiumcuilodiebatur, fimulacrum ligneum verfa-
tilibus oculis, quod AEneas cum Penatibus ex Ilio tranliulerac
inltaham.quodintemplo Veltacrepofitumeftpofteaj&tradi-
tum cuftodia: Vefialis virginis. Tmpium jn eodem PaIatino,qua fpe(5tat Coelium montem,fuit tem- ^ ' "' plumCybeIes:m quo fimulacrum Dyndimenes,fiue Opis,qu^
cftCybele, adue(ftumex Ida Phrygi^perSeipionemNaficam,
religiofiffime feruabatur. Domus in altera partc montis verfus Auentinum,fuit domus Augu- "i- «y- ^i Caefaris;, in qua ipfe natus eft.Eius ruinaefpe(5tantur altiflima?,
verfus
torit.
I A N I I A C B O Y S S A R D I. . j9
vcrfus Circum maximum; adhas aedes Auguftus crexlt tem- plum ApollinijCuiusreliquiaeadhucextantamplirsimx:Ineius fummitaterepofitus erat Soliscurrus exauro. ibidem pofuit &Brbliothecam luculentifsimam , quas Palatina didla eft;in BMethe. qua erat Apollinis ftatua aeneaquinquaginta pedes alta, Scopae ^l^'' "^ fculptoris opus artificiofiisimum.
ibidem fuerunt & Balnea Palatina, in qnx deriuabatur pars ^"^"''^p* aqus Claudiae, peraqusdudlus, qui adhuc hodie videnturin vineaFaedrisePatricij Romani,verfus CircummaximumrVici- nahisfuit CuriaSaljorum, 6<:Auguratorium;&aliaplurima, quorumreliquisenullaefereextant.
Porta vetus Palattj, c\ux6c porta Romuli di(5la eftjprope ro- rorta vu •{lradcmonftratur:faItem eiusvefti^ia fatisobfcura^cregione'"^"^
o o rjr.
S.Laurentij in Miranda.
Relidomonte Palatinoinculto&dcfblato.adciusradiccs t*w;)/«»i redibimus,ad columnas Porticus Liuiae; quibus vicinum vide- ^"""^^'^' tur templum rotundum S.Theodofio dicatum;id olim condi- tumdicituraRomulo,quotemporebelIoSabinoRomanipcr- territifugerent,eorumquefugam votofufceptoRexcohibuit, poftea ioui Statori conlecrauit. Qu^idam nolunthoc S. Theo- dofij tempIumeiTe louisStatoris, led ingentes illasruinarum fpondasA]uxlunteregionetempliConcordixfpe(5lantes Ca- pitolium oppofitum , quas fuperius diximus elfe partes Curise vetcris.
Relidlo ad dextram lani quadrifrontis tempIo,& foro Boa- rio,veniendum efl ad CircumMaximum.ad quem cum defce- disjoccurritftatim locus deprelTior & excauatus: vndc f ub for- nicibus amplis emanant aqu^ copiofae^ ad quas mulieres fuos ^*"*^"'* pannoSi&Iintealauant.&hsedicunturefrcfontisNymphaelu- turnxin Velabro.
Fornicatum illud opus^quod fubtcrraneo dudlu longc pro- tenditur, par,seftCloacsemaxima2,qua;a Tarquinioftrud^aefl, cioac^ vtefretreceptaculumomniumfbrdiuvrbis, qua^pfubtciranc- oscomeatusferrenrurinTvberim.Incipicbatenimh^EcCloa- eacxForo Romanoad iouis Statoris£edem,deindcpcrVcIa- brumporrigebaturinTyberim. Cuiusamplitudotamlatafu- iipVt facilime fub cius fornicibus currus onuflusagcrccur. Lcgi-
H 2 mus
maxma.
ge TOPOGRAPHIA K O U JE
mus Cenforesaliquando vendidiiTe Cloacachuiusimmundi- cias, ad ftercorationem agrorum, fexcentis ducatoru millibus, quodcum obie(5lum ciTet lmperatori,refji>ondit, Odorlucri bonusexre qualibet. Chiauicanuncvocatur: Illivicinuserat c«rTw Lacus Curtius^a Curtio didlus^qui fe in voragincm praecipitem dedit armatum cum equo, vt auerteret peftilentem aerem, qui ex eaexhalabat,& Romam contagio malo infeftabat.
Prope Cloacam maximam locus fuit Numae Pompilio fa-
cerA myfticus,in quo ne (puere quidem licebat vlli:in eo con-
uenire cum AEgeria nympha credebatur, 5c ab ea edoceri ritus
& ccremonias,quas in fuis facris pofcebant Dii immortales. In
semnum hoc loco Gallorum Senonum cineres reconditi erant: nunc
5r/«/(/;r4 q^IjqJI yQcatur : propterdoliaIiuevafafi(5liIia, quibuscsefo-
rum cineres continebanturfepulta. circut Circus Maximus a Tarquinio Prifco primum fuit inftitutus, Maxtmut, -^ ^^^ j^j| Circcnfcs, & certamina diuerfa populo exhiberen- tur: occupabat totum id (patium , quod eft intcr Palatinum & Auentinum : Cuius longitudo eft trium ftadioruni cum dimi- dio,latitudo vero triumiugerum. Capaxerat hic Circusdu- centorum&fexaginta millium hominum:alij reftringuntad numerum C L. nullium.In eo loco Romulus primos ediditCir- ccnfeSjin raptu Sabinarum, quos Confuales a Confo nomina- uit,cuiusarafubterraeo loco repcrtaerat. Tarquinius Prilcus pofteaCircolocumdefignauit,Superbus3edificauit:CaiusC^- farampliauit, & Auguftusexornauit. PofteacoUapfum Traia- nus reftituit, &multis auxit £edificiis:& Heliogabalus exChrv- ocolla ibidem ftrauit pauimentum : ficut fecerat in Palatio ex Porphyro lapidepreciofo.Exomnibus his ornamentis nihil fe- refupereft, praeterloci circunfcriptionem integram,quaeius amplitudo facile cognofcitur: VerfusPalatinum reftant crebri porticuum fornices, quibus fedilia erant repofita,&teftudines plurimasfecundumCirciducftum^quaeputanturfuifteofficinae negotiatorum , quibus venales merces exponebantur popu- lo,qui frequcnsconueniebat ad fpedacula : Alij exiftimantfu- ifte lupanaria ,in quibus habitabant meretricula; corpore quae- ftum facientes. Tmpium HuicCircotemplumhabuitconiun(5tumNeptunus,adPa-
latini
■lANI lAC. BdYSSARDi. ^i
Jatini radiccs,poft S.Anaftafix delubrum:cuius adliuc ruinse vi- tlentur aliquxjncruftatasconchyliis marinis^opere teirellato venufti(Iimo:ibi ftrudtum eftfacellum Deo Patri dedicatum.
In hoc Circo fuerunt eredi duo Obehfci^auorum maior fu- oieiifd perauit altitudme cseteros omnes qui m vrbe erant. Longus e- xim,. nim eft pedes centum «5c trigmta duos , practcr bafim: eius pars maior videtur extarein hortis , qui medium Circum occupant: minor longus erat pedes octoginta od:o. Hos excindcre cura- ueratin AEgvpto Rex SamnefretcKus: quospoftea Auguftus ex HieropohRomamtransferriiuftit,adornatumCirci.
Naumachia locus erat , vbi nauahum certaminum flebat nj«»74- apparatus,adludosnauales,quiinCircoexhibebantur:&inhis lefeRomanaiuucntusexercebat:vtquandoferiocumhoftede- ccrtandum eftet, ad rem nauticam non ignari vcnirent. Nau- machia: locumoftendunthodie vbi crebrcE aquarum lacunae funt,& arundinum carecta.
Aquxill;]equ^fuper Circoper canalemcirca murum flu- «'«««'»- unt,parsfuntaqua2Claudi2c. Claudiusenimlmperatorriuum ^L! ex fontibus Curno & Coeruleo (quos Caligula cceperatj & im- perfectosreliquerat^deriuauitaportaNaruiaperCoeiiummo- tem vfque ad Auentinum, adeacertamina, qu^einCircofie- bant,perficienda.
Acircomaximo venicndumeft in viam Appiamradcuius Ixuam partem ingens Septimij Seueri moles attollitur : quse quadrangularis olim fuit,feptem columnarum ordinibus,que fibiinuiccmfuperpofitx,feptemconftagnationesinaltumex- tollebantiColumnxinfingulisordmibusvaftistrabibus mar- morcisconiuncrebantuivnullumhocedificiofuitaltiusRome. Septifoliu vocat Pliniusj-quod feptemfolaria continerct : nunc Septizonium dicitur. Hoc ab Imperatore fuit erecftum in tan- ^^P^'^"; tam altitudincm, vt nauigantes ex Africa in Italiam hoc fpcdta- repoftent e mari,&eius cincres(qui inapicc fupremo huius molis erant repofiti ) adorarent:erat enim Seuerus natione Afer:cx tanto xdificio Scptifolij tres tantum noftrotcmpore reftant conftagnationes;que longa antiquitate videturnutare, ^cruinaminari. invnofolij circuitupars infcriptionis mutila-*
H 3 txreftat.
4i TOPOGRAPHIAROM^
tacreftat. C. Trib. Pot. VI. Cos. fortvnatissimvs
NOBI LISSIM VSQ^VE.
viaAppia. Via Appia,qua:incipiebat ab atcu trlumphali Conftantini Magni,& prope Scptizoniuni Scueri ducebat ad Thermas An- tonmianas-,indeperportamCapenamadRuinas AlbacLongoe, perTerracinam,Fondos, CamposftellatosBrundufium vfque fe{eporrigebat:Nomecoepitab Appioc^coScnatore,quihanc lapidibus durifbimis ftrauit vfque ad Capuam: CaTar protendit vlterius, & deftrudtam multis in locis rertaurauit:poftea Traia- nusinnumerisfumptibus ampliauit &perfecit. Eius reliquiae non{blumpropevrbemapparentintegr^,{edctiaminvia,qua iturNeapoHmpropePriuernum &:CircaeumPromontorium:
^*^'""''*" Vianouadicitureapars viiE Appia:, quaeaThermis Antoninia- nis ducitur vfque ad Porta Capenam:propterea quodid totum (patium pauimento nouo ftratum eft ab Antonino Caracalla, dum fuas extruxit Thermas.
c]imai ThermseigiturBafsiani CaracaILc,qui Antoninus dicftus eft,
u. fitsefuntfub Auentinoe regionePifcina^,&tcmpliS.Xixti: Flis nuILrvidenturRomEemagisintegrae, prarter Diocletiani. illa- rumruinaeingentesfub S. Balbinactemplo confpiciuntur ftu- pendis fornicibus & murorum fpondis;in quibus plunma* co- lumnseingentesexOphitelapideadhucereCtaefuntjaliaehumi ftrataeiacent;funt<5c ibidemaliquot labracapacifsimaexmar- morerad has Thermas idem Imperatorfumptuolas erexeratas- des.xuiusruinaenonfacilediftmguipofTuntaThermarumam-
Tm;/«»i bitu.Sed templum quod Ifidi dedicauerat coniundlumcum
ifidn. fuoPalatio,nuncS.Nereofacrumeft.
Adviam Appiammultafuiftetemplaprodunthiftoria::fic- ut Quirini,Martis&aIiorumdeorum : fed quoloco vnum- quodque fteterit, difficile cft affirmarc: cum ruinis vbique con- fufe iacentibus,& multis in locis fblo a^quatis,pr^ter vulgi opi- nionemincertam,nuIIumferenobisreli(ftumfitvcrifimilete- ftimonium:Ifidem tamen delubrum habuifTe id quod S. Xixto dicatum eft, multi afterunt : nefcio an id potius fuerit quod fu- pradiximus cfle S.Nerei,a Bafsiano Caracalla ftrudum. . AbAntoninianisThermisvianouafqua:piincipiumfuurri
habuic
lANIIAC. BOYSSARDI. ffj
habuit ad Septizonium Seueri, &:finiebatad portamCape- Portaca- nam,redituspatetad viam Appiam. quae Capuam fcrebat: Ca-^"'"' pena portadidaeft a Capena vrbe vicina Albxlongaerquam alij Camocnam Portam nominarunt, a delubro Camoenarum quod non procu 1 fuit ab hac porta: Dida eft triumphalisjquod peream olim duo Scipiones triumphis folemnibus Romam inuecfli funt : &nouiiTime Carolus V. Rom. Imp. Paulo 1 1 1. re- gnantetriumphansdeuidtis AfrisvrbemingrelTuseft.Portahqc liodie dicitur S.Sebaftianira templo eidem Sancfto confecrato, quodabellaportaduobus palTuummillibuSjadcoemiterium Calixti.
ExtraVrbemnonlongea moenibusMarshabuittcmpIum: Tempium cuiuslocusin hortis adiacentibus adfignatur. Quem tamen cumdiIigenterinquirerem,noninueni,nec vlliusnorandcrui- na^veibgiumjicet hasLafrerius fculptor aifereretenead dex- tramvia; Appix partem: Adquamviamcumolimmultadeo- rum templa fuiffctradanthiiforise, certi nihil ll:atui potcftin plurimis,ni{) conieclura non fatis probabih.
Eredlaquoque (epulchra magnificentifsima adhancviam multi viris Patnciis legimus : quse certo dcfinire, ac fingula fuis authonbus adfi^nare non audeo : licet maijno numero con- fpiciantur vtrinque adhuc fcre integra. Ea moles alta marmo- reaquadrataque, quseadfiniftramattoIliturXetegorum fuiffe sepuhbtH conditorium teftanturaliquot cpitaphiainea reperta:Mem- ^'j^f'^". mij vero rotunda forma videtur, quamuis in vtroque Cetego- f"^- rum legantur nomina.
Paulo remotius ab V^rbe riuus Almonis occurrit qui Ro- '^^'*<'* " mam infiuens iub Auentino Tyberi infinuatur.
AEdificium illud altum & rotundum , quod ad dextram e- •5''/"''«« recflum eil:, exinfcriptionibus inde erutis probatur fuiife fepul- (imm. chrumScipionum.
Appia via ad dextram relicfta finiflrum ingredieris iter,veni- efque ad facellum illud rotundum , quod vocatur Domine Domine quo vadis. Eo loco diuo Petro Roma fugienti metu perfecu- ^""^" tionis occurriiTe Chriftusdicitur .-cuicum Apoftolus dixiffet, DominequovadisrRomamne,iterumcrucifigi?AdhocfaceIIii iiniftram viam relinques , &: dextram frequentiisimis fepul-
chrorum
<J8 T O P O G R A P H I A R O M ^
chrorumruinis vtrinquefcptaminibis. Quodquemagis vici- ^"^^^^^'l num videtursedificium Lucullis attribuitur Jn eo enim:,{i
in aliis plurimis, fub fornicibus integris cellulae confpiciuntur, in quibusordine concinno plena; cineribus mortuorum vrn^e repoiitsefunt. laum""' ^^ ^*^"^ viam fmiftra partepaulo vlterius parietes adhuc ex- tant cx codilibus lateribus : qui pars funt templi Fauni & Sii- uani. Tempiuni Non ptocul a S.Scbaftiano in eadem viaad dextrampartem ^J" '""' giiyj templum vifitur integrumquidem (cd ornamentis va- cuum, inquodopilioncs fuos nod:Li> autperseftusrecipiunt greges;Id fuit olim Apollini facrunl.
Hinc adfmiftram in vicinos campos (cfe extenditvia:in qua vixquadraginta pafsibusab hac ApoIIinisaede, interfentes 6c dumos obfcuro loco cauernaeflfubrerranea^cuius aditus,pro- pterarbuftaj&Iapidum aceruos,vix confpicitur:Sed poftquam in interiora huius loci fueris ingreffus, videbis fornices arte di- ligenticonflru(ftas,qu£evtrinquehabentrepofitoriaoblonga, decem aut duodecim pcdum, in quibus olmi recondebantur mortuorumChriftianorumcorporajquibusfoIemniterauta- perte non licebat fuos funerari : In harum fornicum fubterra- nearumreceflu remotiorefunt adhuc crebra^cellulas, 6cquafi locorumreceptaculalampadibusadphcandisidonea. Subhis cauernisobfcuris&lifsimis.vuIgoafTeriturChriflianoso- limhabitafTe, & fecreto latuifTci dum fub Imperatoribus perfe- cutiones crudelifsim^ excitarentur.& hodic hxc loca dicuntur fctt Stantia:diChrifliam.
jiiani. H£EcpofiquamdiIigenterIufl:raueris,acvariamonument3j l^.'seb"^ quce longe lateque ad vtramque partem femidirutafunt, rede- jiiani. undum elT: ad viam Appiam ad templum fandi Sebaftiani duobus ab Vrbe diftans paftuum millibus. Hoc poftquam fue- risingrefrus,defcedespergradusinfpeluncasfubterraneas,qu(^ Catacomb3evocantur,inquibusoIim TyrannorumetuChn- ftiani latebant, dicunturque illic quadraginta Pontificcs mar- tyrium fuftinuifTcaccumiis centum& feptuaginta quatuor millium martyrum mortem pro religione Chriftiana toleraffe: vti ex infcriptione apparet, quae ad principium defcenfus adpli-
cataeft.
lANI I AC. BOYS S A R D I. ^j
€ataefl:.Locusfu.mmavenerationccolitur,plcnu{queeftpauo- repropterprofunditatcm &:tenebras;Ineumfubire finefaci- bus aut lucernis non eft tutum : neque vltro citroque vagari fi- nepericuloquispoteftrtamdiuerfividenturvtrinquecauerna-^ rumanfradus, 6c cuniculifcfein omnem partem protendcn- teSjVtLabyrinthi ipeciempracfe ferant. Adhibitis tamenfaci- bus,6caccito condudorc locipcrito,tutolicetpcr{patiofio- rem meatum ad exitum peruenire.Sepulchrum vocatur Cahx- ^^P^i- ti: Quxin hoc templo vidcntur loca iacra, quse marmora anti- caHxti. qua, 6c quamegregias ararum infcriptiones^longumcfietan- numerarcac fuperuacaneum.cum omnia tam intus quam fo- ris propofita fint viatoribus fpedianda. Notabis intercsetcra ad altarc faceUi l^eui ofiendi veftigia pedum Chrifli in lapidc : qux 2'f,''' dicunturrelidtae(rcinmontCjCumDominusnofterfpe(5lanti- chnjii. bus Apoflolisincoelum cflafTumptus.
Templo S. Sebaftiani vicinum cfi delubrum amplum & ro- Tempium
d-i 1 ■ r n Gradiui
um^ centumingentibus columnis marmoreis lultenta- i,uuis.
tum,quod olima Sylla in sedihtatcpofitum efl, ac Marti Gradi-
uoconlccratum. Incoolimhoftium Iegatiaudiebantur,qui-
busin VrbemintroitumnonpcrmittebatSenatus:Huiustcm-
ph pars maiorcorruiffc fcribitur precibus Stephani Pontificisj
cumiufTu Galicnicogcreturillic Marti facrificare.
Propc hoc templum feruabatur Manalis lapis,quem Roma- ^*"*^'* ni folcmni pompa,&cercmoniarum venerationcin Vrbcm ^^*' importabant,vteIicerentpIuuias.
Inferiorclocofuper via Appiavidenturampliffimseruinse^rA: pr<e. oppidi,quodnonuIliSinuefram,aIijPomoetiamfuifrctradunt;^''"''' aIijmchusfentiunt,quiafferuntfuifrearccm,inquaPrstoriani militcs^&Au^uftorumMcdicihabitabant.moeniafcrcintegra totum ambitum cingunt,
Ad huiusarcis ingreffum frequentes vtrinque videtur fepul- Aif/fffa- throrummolesquadrat^,pyramidcsobtuf^&fohda:,quxpar-^^^^^]^' tim ex Tiburtinolapidc ftrudtae funt,partim cx Latcriciis:&has fuiffe Metellorum fepulchra teftantur infcriptioncs , quae inde /iinterutae.
Intcr has quse efl: celcberrima , forma rotunda cx quadratis facfta marmoribus candidis inftar ampliffimas turris, intus con-
I caua.
^S TOPOGRAPHIA K O U JE
ca'ua,& parte aperta fuperiorccuius muri craffi funt circiter pc?? desvigintiquatuor: eamoeniumangulo adiacet,incuiuscir^ cuitumciirafuntmarmoreaboum capitacuteac carncnuda- .ta^vtinfacrificiisfieri folitumeratjquxcontinenturlemnifcis, &fa{ciarum inuolucris,coniun"cntibus fruduunbflorum ac foliorumcongeriem(feftonesvuIgodicuntur)&inintcruaIlis patincErepofitxfuntfacrificiorum: Capitaboumferefuntdu- j^"'' centa, ideo Capo di Boi vocatur : volunrquc antiquarij gemi- nam Hecatombem facflam effe in funere celebri CeciliasMetel- laeicuius nomcn in fronte fepulchrilegitur, in ingenti marmo- rea tabula verfus portam arcis Pra:torianx. C^ciLiiE Q. CreticiF. Metell;eCrassi.
Ad radices collis in quo turris hsec airdificataeft, (i quis inte- wwJ!"' grumverfumheroicumpronuncietjEchoadmirandacundem reddetintegrum,&articulatumfa!pius.Ego VergiiianumJllud primum AEneidos diftin(5te repetiodlics mtegrum audiui, & pofteaconfufealiquoties. Nufquam gentium eiufmodi Echo auditur:quae ideo tanto diciturexcirataartificio, vtinfnnere huiusCascilixpIorantium eiulatusexclamationes^&plandus funebresinimmenfummuItipIicarentur,dumHvCa:umbeilla celebraretur duplex, &Ludifunebres in honorem mat.once prseberentur. H?;;o^yo Sub hoc colIe,loco depreffo funt adhuc ingentesCirci Hip- finnjt'. podromiruina^,omniuqu;£hodicvidenturintegerrimx:lfquc ^ dicituraBahano Caracalla fuiffeextrudtLis^eoIocovbi Tibe- rius CaefarPra;torianorii militum erexeratfi:abula:in quoCirco fefecurfujCquitationc&quadrigis quotidieexercebantmili- tes. Eius area media continet carceres, bafes ftatuarum^altari- , umacmctasuotufquccircuitusdiuerfispidurisexornatusefl:: In eius parte media vaf^us iacet obelifcus ex Ophite lapide,fed confra(ftus,&vndiqucliterishierogIyphicisexornatus. stahttia HuicCircoviciniextolIunturaltifsimimuri, fuisinteruallis u. diflindi, vbierantfl:abula,quibus equiclaudcbantur, edoce- banturque adcertamina equeftria, quxin hoc Hippodroma exhibebantur.
Super Circo In planicie fuperiore templum efl integrum quadratafl:ru(5lura,cumfuiscoIumnis,&porticuanteriore:id
fuic
•«
I A N I I A C. B O Y S S A R D I. 67
fuitolim facrumDeoridiculo. QiJodHannibal poft {Iragem Tf;«/>/«f» Cannenfcm^qua ccciderunu Ciuium quadraginra millia, cum advrbem obiidendamcopiis vidricibusproperaiTcc, eo loco caftra pofuit ; audito rifu etFufifiimo pertcnitus abiuit, & obfi:- dionem Vrbis rcliquit: in qua ii pertinacius inilitiiref, vt erant omnia metu ac pauore conil:ernata,iine magna diificultate po- tuiiletRomapotiri: Romanipoileius diiceilum Deoridiculo confecrarunt fanum.
His igitur diligenter luilratls, ne vlterius vagerisAlongius ^iicedas, in vrbem recfla via reuerterisj quse tribus fere milliar^- busdiilat : Poilquamadportam rediueris , circa moeniate . confcresad PortamLatinam; nonproculaqua templumere- dlum eil rotundum in honorem iancfti loannis Apoiloli: ^»''""» quidic-.tureoinlococruciatusoleoocignc. Dieiqueeiusmar- tawiau^ tyrii in Kaiendariis fcitus icnbitur,diciturque loannis ante por- ''^"^'""* tam Latinam-.paifus cif Apoll:olus fub Domitiano.
Non procul abeil: porta Gab',ufa : qu^ f.cut & Latina muro clauia eil,& obftrudla. Hac fubterfluit nuus Appius,qui ab Al- nione deriuatur. Per lianc portam iter tendebat ad vrbem Ga- P'^^"^*- b!orum(vnde.nomcn adcpta eft^quod adhuc hodie rerinet im- mucatumj viaque ha:c cum Prxneilina coniungitur : Sicut via Latina ab Appia pnncipium fumens in vrbc:, per Portam Lati- I namextenditur Ionge,acperVaImontonem,6cS.Germanum cleduda,rur(iisAppiiEinferitur.
A porraGabinareIi(5lisaddextrammoenibusconicCndesin cceiius Cahum collem,quicircamocnia longe extenditur vfque ad "'''^' Portam maiorem.dicebacurolim Querqueculanus,aquercuii frequencia, ancequamillum inhabicarencHecrufci, quiduce Coele Vibcnnaauxilium tulcrunc Romanis,&:ilIispropcerea collis hic conccilus tfl:, poilea vicus Thuicus : In Coelio pr^ecer ruinas obfcuras, nihil admodum ipedlatur nocacu dignum.
In Ca-lioIocemplumS.ioannisEuangeliilae oHm Dianaeia- fm;-/»»» crumfuic,hic Coeliolus appendix eit Coelij.
hifummicaceCcclijCemplumeflrocundumS.Scephanodi- ^««/./«ot catum a Simphcio ronanccquod ruic olimFauni iumpcuoiil- rimumdeIubrum:fedcemporisiniuriaiemidirucum,reilaura- tum eft a Nicolao V. P- M. in ea forma qua videcur hodie.
I 2 Vbi
6§ T O P O G R A P H I A R 0>f ^
Vbi templum eft S S. loannis & Paiili, verfus Septizonium
curuHo- Seueri , fui t Curia Hoftilia : quam Tullus Hoftilius erexit^ poft
fttiM. ^jj^^ deftruclionem:&: in hanc facpius conueniebat Senatus de
feipublice negotiis tracftaturusraliam quoqueCuriam fuperius
a Tulloftrudamdiximusadforum Romanum,nonprocula
temploPacisjvbiRexidcmfuumhabuitpalatium. )
Majiones Albanorum manfiones in ea Coeh j parte fuerunt,quae fper
(5lat Auentmum : vbi hodie iitum elt tcmplum S.Maria: m Do*
minica,aLeoneX. rertauratum,propequodvideturaqucedu-
^us aqueClaudiae^in cuius arcu h^c leguntur.P.C o r. P.F. D o-
LABELLA COS. C IvNIVS C. F. SlLANVS FlAMEM
Martial ex S.C.facivndvm c vraverv nt,idem- . Q^vE PROBAv ERv NT ; ad huncaquaeducftum eredtum eft ♦ caftclkim,adreceptaculaaquarum.
Vbi hodie tempkim eft quatuorCoronatorum(quodHono-
riusPontifexextrui luftit : 6c temporis iniuria deftrudumre-
caiira ftaurauit Pafchahs 1 1. verfus Exquihas) fuerunt ohm Caftra Pe-
H4. ' regrina;in quibusdiuerfabantur fub Auguftonauales copi^,
quaslmperatoradMifenumdetinebat. paiatium Palatium Conftantini magni, fuitinterportam Gabinfim tinl ^"' &Cochmontanam,nuncS. ioannisdicitur.Huiuspalatij ma- gnihcentifsim^ adhuc fuperfunt ruin^jqua: fatis indicant fum- ptuofitatem aedificij, tanto Imperatoredigni. t^ijiiica LateranorumBafihca fuum nomen retincr(AherLaterano- rum fuit M. Antonij auus)in ea Silucitri Pontificisrogatu Con- ftantinus magnus erexit tcmplum S.Ioanni, qui Lateranus vo- catur : SedcsoliHTi Pontificurn Romanorum,cuius fc vocantE- pi{copos:{ed poftea ducli amoenitatc collium vaticanorum, in cumlocumfccontulerunt, vbi palatium celeberrimuminco- lunt,cumtcmploS.Peiriconiund:um.
In hac Laterana Bafilica locus oftcnditur orbiculato edificio &:altifsimisfornicibus,quodfuftentaturo(5toingentibuscoIu- mnisporphyriticis,pr^terahasduaseiufdemmarmoris,quxad Bapiifcus portamercdlaefunt. Locushicvocatur BafilifcusConftantini: ^itti'*"' FamaeftC6ftantinumMagnumLepralaborantem,fuafu me- dicorum, voluifte lauari in puerorij (anguine, atque ideo fum- ptuofi-UTi hoc aedificium prasparafteried monitum ab Angelo iti
fomnis.
Latera norum.
I A N I I A C. B O" Y S S A R D I. <^^
fcmnlSiVtaquabaptirmiabluereturinnominelefuChriftiDei verijquemHelenaeiusmatercoIebatJmperatoremobtempe- rade monitis coeIefl:ibus:,& baptizatum fuiiTe in eo Labro Por- phyritico,quod adhuc medioBafilifco videtur.Sed fabulam cC- fe credcndumeft: nam ab Epifcopo Nicomedienfi baptizatum tradunt hiftoria:, cum in Afiam venifietmeque ad tam barbarii JDefas patrandum, necefTe fuit tantis fumptibus extruere hoc se- dificium;quodpotiustegi&ceIarioportuit,quamvanaoften- tatione publicari : Ego putofuiiFe balneu Laterani Talatij quod eo vfque protendebatur.
♦ Huic aedificio vicina funt ad dextram facella facra in quibus S4ceii4 j multa marmora preciofilTima > quibus parietes incruftati funt, ^'*"'^ confpiciuntur.&columnae Hierofolymisadportatae Romam. 'Adfinillradua^fefeattolluntcoIumniEmarmorisflauiMifchij: coiumnf quosmanu veIvefl:ibusconfricate&:attriu2E,fuauifi]mumemit- tuntodoremjqualiscftviolarumcumlilio: Deiis diuerl^nar* lantur fabula'i a Regma AEthiopum Salomoni donatas: &c alia pIurima,qucEvtineptafunt<^ridicuIa,maIoabahispubIicari.
IngredierisindeLateranen{etempIum:inquo vndiqueve- Temphm nufiillimi &elaboratiartificij marmore^ fepulchrorum g^Qx^*^"*""' actabulaefuntdifpofitsEjquibusfummorilPontificiarecondita ■'""■' funtofla : nequefoluminfepulchrisarscommendatur, fedin •altaribus.que ex marmori b** preciofifsimis facfta fun t^tanto flu- dio&indull:ria,vtnihil vfquagentiumvideripoflitabfolutius.
AdfummichoriIatusfinill:rum,parietiadpIicataefl: tabula Tahuk^- (;nea,carachteribusantiquisIeges,&fenatuscofuItafubVefpa-"^'^''""' fiano referes : qux olim cQ aliis multis in Capitolio feruabatur.
SubhactabulaadSacrirti^eportahumiiacet tumba Sepul- chrum chri Laurentij Valla::qui Canonicuserathuius templi. ^auT'^
Antechorumeredsefuntquatuoringentescolumn^jenee, c«/«w«<c llriatae, CorinthiacisEpiftyliis:op&reconcauOjfedqu2erepIetae'*'**^'^ funtVtvulgusa{rerir,terrafanc1:a,quasexfepuIchroClirifli Ro- mam aducdlia eft.De hiscolumnis varia ferturopinio.Quidani volunt Athcnis ex louis templo a Sylla Romam tranflatas : Alij exroftrisnauiumin Actiacapugnacaptarum ab AuguftoCse- fareconflatasj&adreimemoriamtempIolouisCapitoliniad- ^: plicatas: AlijHierofolymisaduedas in Itahamab Imperatorc
•1 3 - Vcfpa-
7© TOPOGRAPHIAROM^
Vefpafiano, poft fubaclos ludxos , cum leliquis ipoliis, quse in triumpho Titipropofitafunt. * canacu. In Bafilica Laterana^quacintegraeft & antiqua,coenaculum lumRsu. ^^ ^^^^ ampliflimu:in quo Pontificum &:Senatus Ecclefiaftici Cardmalium& Archiepifcoporumhabebatur confeirus^cunTi de rebus magnis tradlandum efiet. Tres Alx ponx altifiima: 6c marmorea£,quibusincoenaculumpatet ingrefius^exPrsetorio Hierofolymitanofuntaduedlae. -^
Indeperampli(fimadeambulacra,reli(5toS.Maria:Gratia-. P^^/J^^i^^rumracellojfiiperfcalisfandisduaeruntcathedrx exPorphyro tM, p^rtufiEiinquibusaliquotannisCpoftquamloa^nnamulierfexu virilem mentita, Potificatum adepta eft) Pontifices eligendife- debant ; iifque admota manu fub Cathedra, perexploratorem virilia tra(5labantur : cumque cumpertum eftet, marem efte^ex- clamabatalta voce ; Testicvlos habet,dignvs est Papali Coron A.Ridicula funt h2EC,& abfurdarfed que fum- mi viri in vfu fuifte fcriptis tradiderunt: Hooie non eftopushac inquifitione : cumnemoadPontificatumpromoueatur,qui fiii^ virilitatis non reddiderit antea fatis efticax teftimonium. A loco vbi facrofandtse hae Cathedra; feruantur:, deicenditur Gradut pergradus marmoreos fijmmsereuerentia: ac deuotionis:eranc '* cnimgradusPrsetorij Hierofolymitani^perquosChriftus virgis casfus Pilati iuftli (anguinolentus populo eft propofitus: tkin ns craticulasaliquotaeneacdeauratEevidenturadplicacce marmori, quacguttas fanguinis Seruatoris tegunt: Tanta in veneracione habentur , vt piaculum morte dignum haberetur eos pcdibus contingere : Geniculatim perhosad altioraloca confcenditur: runtqueitaexcauativeftimentorumattritu,vtcumdifticuItate maximaconfiftere quis in iispof^it ; propterea ad latus alij gra- duslapideifuntefe(5ti,perquosc6modeaiceditur6cdefcedirur. coimna Eodc in loco fupergradib^ fan(5tis columna albicantismar- saifuarif. j^qj-j^ demonftratur,in duas partes diuifa abEpiftylio ad bafim: eaparietiadhqret^&crcditurfuifteadingreftumfan^fbuarijtem- pli Salomonis,qu^ Chrifto in cruccSpiritum DeoPatri redden- te,cum velo tcmpli rupta eft, &in partes {eparaca. sanna ^ Vbi patct ingrcftus in fan6la fand:orum,facellum cft fumma veneratione cultum, m quod nulli iicet muiieri introire : in eo j feruatur Arcafoederis, virga Aaronis, menfa canae Dominicat,
Alanna
I A N I I A C. B O Y S S A R D I. 71
Mannafacrum , vmbilicus &: prxputium Chrifti , eiulque fan- guinisphialavna,{pina;aliquocexeiuscorona,clauus vnusin- teger,quo Chrillusadfixusel^cruci, Frarnumcqui Conftantuii magni,quod confedtum fujt ex duobuspedum clauis, nam ex quarto conflata ell lamina, qux diademati aureo imperatoris adpofitaeft. (Quatuor clauiscrucifixum {eruatorem noftrum dicuntautores. ) Eodem infacello oftendunturplurimxrcli- quixjqua^aRomanisfummadeuotioneobreruantur.
QuietiquondadicatumeratiddelubrLbquodhodieS.Petro rmpium facrum eft ad viam Labicanam^qu^ eft interCoeliu &exqu!lias. ^"'"' Non procul a templo S. loannis Laterani.Portaefteiufdem Portaca. nominis, olim Coelimontana did:a (quod ad radices Coelij fita '""''^''"'*' fit)<ScAfinaria.AbeaprincipmrumitviaCampana,quauiCam- paniamitur(qu£enoftrorempore Terradilaboronuncupatur) ac paulo extra vrbem coniungitur cum Latina. - InvkimamontisCcelijparte templum eftS.CrucisinHieru- Tempium {iilem,oIim{acrumVeneri&L.upidini:!neofcruaturparscrucis ^rTj. Doniinicje,ckCrucistituIus{ciiptus linguistribus,denarius v-'^'"*'- husex triginta:,quos ludas Proditorrecepitproprecio vendi- •tionisDomini:&;aliapIurima.lbidemeft{acrumfacellumrub- terraneum, ab Heleiia Conilantini matre conditum , in quod femcl tantum quotannis patet ingre^Tus matronis. * AdiundlueftmonafteriotemplihuiusAmphitheatrijminuSii>«/>/«- quiucmultb CoIi{ceo,fed antiquius:vtpote quod tempore Au- ^suuh"* gufti fit erecflum a Statilio Tauro.-alij vocant id Amphitheatria tmtu caftren{e:idquepofitLidicuntaP.Vi(fl:oreinrcgioneExouilina, inquomilitescxercerentur:Nunceftexmaioriparredcftru(ftii aPaulo 1 1 1. P. M. ad reftjurandum monafterium:{cd quod re- ftatintegrum,videiurtam intra quam extra moenia.
Bafilica Se{oriana ilra fuitad templum S. Crucisi&: porrige- sefman» batur vfque ad portam, Nxuiamieius ruinarum pars adhuc no- ^''■^^"''* taturfecundum moenia.
RedcundiaeftadLateranenfetempIum:fed notabis ingentes ^''^'«^^- ilIosarcus,quiperportamNeuiamintroducunturinvrbem:,(Sc2^^ "" perdorfiam Ccelij montis prope templum Lateianenfe vfq^ in Auentinuexteduntur,pertinereadaqua;du(ftuAquseClaudicT: :' quiomniij,quosRomxvidemus,altiiIimus(2cl6gi{]imus iudi-
catur:
71 TOPOGRAPHIAROMAE
catur:huncqueperfpat'iumquadragintamilliariLimin vrbem introduxit Claudius : cui poftca Anio nouus adiunCtus cil.pcr viam Subiacamj&fummis impenfis deducftus eft per hanc por- tamN£euiam", eiufqueparsmaior in Auentinumderiuabarur, parsin palatium^&reliquum in Capitolium.a C Caliguiacoe- ptus eft hic aquaedu(5tus,pollca a Claudio ad perfedtionem per- du(5lus. por/4N<. PortahxcNseuiaqucehodieMaiordiciturvelS.CrucisjCre- ditur fuilTe in arcu triumphali lhu(5taivt rumptuofum portae la- tis probat sedificium. SwL. l^fope dudum aqua^ Claudise, verfus Coelium, Xenodochi- ttramm. umcft Latcranum opulentifsimum. &rcbus omnibuS:, quae ad cxcipiendos holpites, cuiulcunque conditionis aut ilatus finr, inftru(5li(simum.In eo funt cubicukjquibus PrincipeS:,& nobi- les excipi poflunt commodiHime.l^harmacopoIarum apothe- caerefert^^runtomnigeneremedicamentorumexquifitifTimo- rum:nequc quicquam poteft excogitari quod ad a:grorum nc- eelsitatem conducere polsit, quod ibi non inueniaiur, & offi- ciofe omnibus praellietur : Idque in caufa eft,vt multi nullius rei indigentcs, cum in morbosinciderunt, eo fe deportari curenr, ac propriis impenfis curari : nam a:qnum non eifet eum publi- cos fumptus requirercqui eos per fe facere pofsit:fufficit fi offi- ciofam medicorum curam experiatur,quam pecunia compen- fet non ingratus^pofl acceptum beneficium.ln huius Xenodo- chijarealatifsima diuerfisinlocis animaduerte fepulchrorum arcas,6carasmarmoreas,IabrabaIneorum&Thcrmarum5pIu- rimaque marmora antiqua,in quibus (ummo artificio fculptae runtinfinitaefigurae,Satyrorumchori,menfa;di(cumbentium, PugnaeAmazonum^Meleagrivenatio^&aliaeiufinodi. r<w^/«w Prope hocXenodochiumarcuspanditurperaqua:du(5tum, «. quiviamaperitdeorfum:,tendentemadtemplum S.Clemen- tis:quod diuerfis marmoribus peregrinis eft incruiiatum,& in- fcriptionibusantiquisiIluftre:maximerepraEfentationeinflru- mentorum, quibus in facris peragendis Pontifices, Augures,& Sacerdotes vti folebant. Tap^pV ^^ eadem via ad muros hortorum , exiguum eft facellum, perit. conftru(5tum eo loco,vbi ioanna Pon tificatum adepta cum vir
acftima-
lANI lAC. BOYSSARDI. j^
aeftlmaretur^peperit, & mortua cil in pompis jllis folemnibus, quasprocefsionesfacrasvocant: idquefadtum eft toto CLro iped:antenon{ineaclmiratione, &:abominationc,vtexpi(5lu- '
racxpreflumefl:, quatantum piaculumdefcriptumeil: : Hanc loannam fuum (exum mentitam quidam dixerunt fuifle Lufi- tanam,alij Anglam, alij Moguntinam. Fama eftpoft hunc par- tum pompas facras qux quotannis iblemni ritu ducunturex Vaticanoin Lateranum templum, proptereanunc diuertere adtemplum S. Clementis, declinantes locum illum, inquo lcandalo a:terno facrapolluta funt inceilu meretricis.
Paulo vltcrius in reditu CcCc oifert itupenda illa & admira- bilis Amphitheatri moles:, ilrudla ex ingentibus Tiburtinisla- pidibus , mter Coelium montem &c Exquihas. Hoc Coliiceum ^<'^/««'« vulgo vocatur: aColoifeaiiatua fquam Neroillicerexitcen-/-/;,//;?^- tum& viginii pedes aItam.)Domus cnimNeronisid totum ^"!"^'*' loci ipatium occupabat, quod eil inter Palatinum &Coehum, & porrigebatur vique ad Exquilias , vbi erant hortiMecsenatis; vt potius vrbisquam domus iormamreferret.in eius enim am- bituclaudcbantur, agrijacusjfilu^, &porticus longamilliari incegro, tiibus columnarum ordinibus : reliquaaediSeia deau- rata,&gemmataerant:inea fuit delubrum Fortuna: Sciaj,ia quo fuit iimulachium Dcx ex marmore Phengitc, vel diapha- no. Domus huius porta Principalis fuit, vbi pollca eft ere<5tumr Amphithcatrum antequamattollcbatur ingensille CoIoiTus Principis.-HuiusAmphicheatritantafuitaltJtudojtantaamph^ tudo, tam concinnaftructura, vt nihil admirabihus Rom.E vir
deripollit.CceptumeilaVeipaiianoh-nperatorc&abiblutum a Tito eius iilio. Trigmta ieruorum miilia tantuni opus pcrfe- eerunt ipatio vndeci m annorum. Capax fuit odogintaieptem millium hominum, quicommodeingradibus, 6c fubielliis poiTent iedere, &ipectareludos,quimedia cauea quotannis cxhibebantur.
Adiiniflram erecftuseilConilantiniMagni triumphalisar- ^'^^'«c*- cus,verfus Coehum 6cSeptizonium Seueri, adPalatiniradices. "^""' Extatadhucintegrumcumfuisvicloriis & ifatuis : Hicarcus po(ituseilConllanGnoaRomanis,poildeuidtumadpontern Miluium Maxcntiia^qui tjrannide barbara Vrbem oppreiferat.
K Antc
y^ T O P O G R A P H I A R O .M ^
AnteColifeumfuperviajquaituradarcimiTiti Vefpafianiy sedificium eft altum 6c ar(5tum,tefl:udinatum,&: acutum in {pe- M*f47i- ^jgj^ pyramidis rotund<c : Hoc vocabatur meta fudans : quod inde manarent aquae copiofcc^*: vberes, ex quibus bibebat po- pulus,quiin Amphitheatruadpublicafpedtacula couenicbat. TMUtium Ab Amphitbcatro via {acrafub arcu Titi tranfibis ad forum Jijf "' Romanum : Capitohoque ad laeuam reh(5to,a templo S.Marti- nae,vbieftMarforijftatua,diuertesredaadPalatium MafFxo- rum,in quo videnturcapita virorum illuftriu cum fuispedori- busjcolloeatafingulainfuisbafibus.&aliaquinquagintaquin- que,qua2pC(5loribuscarentj&puernudus:&vrnaantiquamar- morea;& alia ftatua veftita,fe(d fine capite:plurimaque fragme- ta fpe(5tatu digna^ vafaj paterse Jucern2e,crateres,& membrum virile : caputLaocoontis artificiofifiimum ; Simulachrum mu- lieris fedentisrduoalia capitibus trunca, & vnum integrum ve- ftitum. Ibidemeft tabulamarmorea,inqua Circus exprefibs cft,cum fuis metis, doHoIis,obelifcis,<5(: akaribus.&alia tabula difcumbcntiumin tricliniocumfynthefi:nufquam alibima- iori forma vcl artificio exquificiore cernitur. In hortulo func duae ftatuae vcftitae fine capi tibus ; & alia mulieris fedentis, quae capiteac brachiistruncaeft. Eft &ibidem Pilagrandis, in qua Pan fculptus cft cum Syringc&Cupidine.Plurima in hocpala- tio videntur antiquitatis monumenta,epitaphia,infcripnonef^ que,&eiufmodi reliquia^prifcaevetuftatis^quajmirificedele- dtant peritiorum artificum , & literatorum hominum oculosj, &ingcnium excitant.
Quibus diligenter perluftratis domum te conferes , & reci- pics in tuum diucrfbrium,vt poftera die ad vidcnda qu(: in aliis vrbis regionibus fupcrfunt,fis paratior.
ROMA-
R O M A N AE V R B I S T O-
':* P O G R A P H I A. '
'D 1 E S T E R 1" I V S.
E Q^V E%X T V R vt eodem, quo prlus, wdin^coeptum itcrperfequeremur.Traiedto igitur AElio ponte,& re- li(5lo S. Angeli CafteIlo,veniescirca Tyb€frinam pla- team ad domum cuiufdam diuerfbrij , qux ad Vrfum vocatur. Atque vbi via bifurcatur,ingredieris parteni dextram, verilis turrim Sanguineam : propequameftBaldiFerratini do-BaidiFtt^ xnus, incuius frontifpicioeft Galbae Imperatoris ftatuapalu-^^"' data,ere(5la in bafi marmorea antiqua. ibidem demonftrantur "pilse dux, &tabula diuerfis figurisantiquis infignita.
Apud loannem Baptiftam Galletum, fiiper feneftra verfus lo.Bapti- "Tyberim , ingens eft muliebris facies , quafi larualis ; & ftatua £^f " mulieris veftitae, quae mammam alteram nudam gerit. lifdem inaedibusingensefttabula marmorea,inquaeft AEiculapius, tlextra ferpentemtenens : cuiadftatmulier, qu2E& ferpenteni hianucomprimitrfuperiusefthxcinfcriptio.NvM I nib vs C. Pvpivs. C F. Ani Firminvs sanctiss. D.D. ibidem tftpilavariis infculpta figuris: interquaseft Herculesquima- gno conatu geminos tauros manibus tenet, vtrifque cbrnibus apprehenfos.
' Inde venies ad domum Cardinalis Paceci Hi{pani,propc A- gonem: quam poftquarri diligenter perluftraueris, dc quas in ea ftbtatudignafiintinfpexcris, accedesadtemplum S.ApoHina- Tmpit risantiquiffimum:quodolim ApoIIinifacrumfuit^acuiuspo-''^''''' fteriori parte eftS. Auguftini templum,in quo Monic^ eius ma- trisfepulchrum oftenditur.
Noprocul ab hoc S.Auguftini templo funt aedes Archinti vi- AEdes carij Pontificis maximi:in quibus adafcenfumgraduuraftatua ^'''"'"- vifitur asnea integra habi tu fcruili:cuius fimihma eft in Capito- lio,quam Zingaram vocant. In fuperiore fcalarum parce funt triacapita artifieiofifTime fad:a, vnum louis, alterUm louis Ca- pitolinijtertium cuius fit ignoratur.
K 2 Amphf-
'um nu.
7^ T O P O G R A P H I A R O M AE
cireiu A. Amplifsimu illud forum quod a templo S. Apollinaris,& Pa-
iatMift. j^^i^ ducilTse Parmenfis, vfque ad Gallorum templum,quod S.
Ludouico dicatum cft:,extenditur, nuncin Agonedi(5tus, Cir-
cus fuit Agonalis j in quo Agonalia certamina, & Agonales lu-
fautium di, in honorem lani a Numa Pompilio celebrari cccpti funt.
& Tber- Hunc Citcum poftea amplificarunt & exornauerunt, primum
xandrln^ Ncro.poftea AlcxandcrMammeaefilius: qui prope Circumpa-
latium ercxitampli(limum,& Thermas Alexandrinas,amani-
tate ac locorum {plendore ccleberrimas.
Keronis Hadrianusquoqucillic Thermas extruxit, vbi eft templum
^i?rt'^S.Aloyfij:&NerofuasiIhchabuifteThermasdicitur,intertem-
"''• plum S. Marise rotundse, & vicum Longobardorum,poft tem-
plum S.Euftachij : (ed earum veftigia non admodum magna
funt, scdificiis illic frequentibus, quae veterum monumenta fe-
re omniatexerunt, & aboleuerunt : Proptercain vrbeplana,
prseterftatuasj&marmoreahundeadportata, paucavidentur
antiquaaedificia.
iiariiide. Apud Marium Mclinum in Agone,in areadomus,videtur
mm. ' ftatua Palladis armata&galeata : & Vcneris nudsej&alterius
mulieris togatse, quse capite & brachiis eft mutiIa;Eft & ibidem
gladiator nudus, & Hercules,fra(5li vterque: 6c mulieris Sabinac
caput cum toto pedore. In coenaculo eft Cupido nudus & ala-
tus,ad fimilitudinem Alcibiadisfa(5tus,cum adhuceftetpuer:
Sunt&ibidem Siluani&: Bacchi fedentiumcorpora, fedad-
modum mutilata. Etcaput Drufi cum toto pe<5lorc togaami-
(fl:o,6cIouis caput infigne & alia decem capita, quorum nomi-
na ignorantur: In coenaculo vicino , cft Satyrus integer forma
vcnufta & mirabili, & artificio fingulari.
le. ^dpti. In domo loannis Baptiftae Melini , tria funt capita pe(5lo-
»r<(^'t' rctenus egregia:&:ftatua fenisftoIata,cui adftatpuerveftea-
m\6\us. Demus E- jn xdibus Epifcopi Sauli propc Agonem, fuper domus fron- Sr ' tifpicio,rcpofitaeftftatuamulierisveftit£e,&:inc^n3Culooften-
diturcaputM.Ciceronis,M.TulIij oratorisfilij. Dmitf A- Apud Alexandrum Ruffinum, prope templum S. Alojfij fi- mulachrumeftlulij Ccefaris armatum,&quafi Cololfa^um^cu-
ius cru-
Ifxjndri
lANI lAC. BOYSSARDI. ^7
ius crura funt ocreis antiquis elegantercircumdu(5la: eregione eftOcftauius CsEiareiurdemaltitudinis&veftimenti/Hisdua- busrtatuis vixRomw\;quicquam {pe(5tatur rarioris artificij.O- ftendunturin eadomoCaput aliud lulijCsefaris Coloflkum, &aliaquatuor:,duo virorum,6cduomulierum. ..- j = s
In domo DucilTcE Parmenfis , non procui ab Agone, in hor- ''*'««« tuloBacchusefl:nudus,qui innititurarboristrunco pampinis p^^^^ racemiferis tecto : IbidemeftaliusBacchusnudus, cuiadftat-''^- Ampelos puer Deo diledus vterquecarctcapite.Suntibidem alia ftatuarumhagmentatamnuda,quam veftita, quasfereo- mniacapitibusmutilatafunt&brachiis. Oftenditurinpariete grandistabulamarmoriscandidi, inquatres Curiacijfuntex- preftj,<5<: mulieris cuiufdam in genua procumbentis.
Apud Franciicum Ragaterium,non procul a templo Pacis, limw
funtCapitaGetseimperatoris^Bacchi^HadrianijAlexandriMa-p^^l^jS gni,Traiani,M. Aurelij adhuc iuuenis,Antonini Pij,Pyrrhi regis .EpirotarumjCleopatr£e,aliud Alexandrimagnijlouistriacapi- .ta.,Natura^,SatyrifiuePanis,Satvripueriridentis:,Veneris,<5calia .viginti ignotorum hominum^funtqueha^comniaconiuncfla cumfuispeifloribus, &egregiisbaribusrepofita.Aharuntapud icundem plufquam quadraginta numerocapita,a corporibus .truncatis rapta : & louis caput ex Porphyro : & multa aha Leo- num,canum,equorum,ftatuarumquealiarumpartesdiuerfie: rnamvir hicantiquitatis adprimeftudiofus eft, &in his colli- gendisnullis parcitfumptibus. Idempoftidet vineamadPor- tamFlaminiam,quamornauitinfinitis infcriptionibus, &fi- mulachris antiquis: inter qu^ eft Rex Numida captiuus exPor- phyropr^ftantiftimiartificij: apud eundem videturthoraxae- neus ahcuius Imperatoris,precij & operis rariftimi-
In domo Alexandri Cherubini , quse fita eft ad tem- ^omm plum Pacis , prsetcr aliquot infcriptiones antiquas , vide- ^^iS>l tur&: venuftiftimum Siluaniridentis caputexpuriftimo mar-''«^""- more.
Inter templa S. Euftachij &: Mincruas, videntur ruinae qua- rr«;/«w dratas&longx: rehquias quidam afterunt efte temph boni E- ^^"'^«*- uentus:qui colebatur ab Antiquis, vt confilioriij&rerum quas ""
K 3 homines
78 *rOPOGRAPHIAROMv€
^omines peragendas aggrediebantur, felicem&exped:atum ftnemlaTgiretur : Eiusftatuaformabaturhabituplebeiojacta fecie,dextratenebatcraterem,{inifl:ra fertum exfpicis. Thermt Fomices illsE rotundae & altse, quse (pedlantur eo loco, qui &Nert. Ciambelladicitur,partesfuntreliquiarum ThermarumM.A- **• , gripp^- PropequasNeroquoque Thermas aedificari curauit ' fumptuofifsimas:quarumveftigiacernunturfatisampla,apo- ■^fteriorepartetempliS. Euftachij. rmhtH. M.Agrippa,propefuasThermas conftruxittemplumarchi- t^chturaj&fumptibus admirandum. Nullum in vrbe antiqui- 1ls,nullum integrius aut-fplendidius extat hodie.PJoc quia Diis omnibusfacrauerat Agrippa, Pantheum vocatum eft: Alij Opi turrigerae Dcorum matri dicatum volunt : ideo templum hoc rotundum eft, & latitudinem xquat fua altitudine ; Opis enim , \. fitieCybele,fiUeDmdymeneterramrotundam habetfubfua prote(flione : propterea pingitur turrita, quod in fua fuperficie turritas vrbes, arces &caftellafuftineat terra.hodie dicitur San- dtseMariasrbtund^ delubrum : Sphericum illud aedificium ca- iretfeiieftris : Lucem admittit ingentiorbe,quiapertus eftin ^rhrnitatcfornicis.In mediolocus eftprofijndus,&:cratcaenea 'te(5tds, adexcipiendasaquaspluuias: EiusaditusPronao,fiuc ■forticu elegantiisimacultuseft, quem fuftinentcolumnsein- gentes tredecim cx Ophite marmorc , Epiftjliis Syracufanis. Laqueatia, quas ted:um fuftinent, asnea funt auro perfufa, cum Valuis& porta. Fuit ohmlaminis argenteis coopertumj fed Conftanrinus Heraclij nepos eas abftuHt cum reliquis vrbis bHiiarrtentis : quarum loco reftitutae funt Plumbeae a Martino Vil. Pont.Max. Aditus ohmad portam patebat gradibus fe- ptem,qui templum in circuitucingebat: nuc vndecim ad eam ' defcenditut: Vndeappatttquantum exaedifieiorumtuinisfb- i ' lilm Vrbis accreuerit. In hoc Pantheo fepultus eft Raphael San- " ' (^us Vrbinas, pi6lorum noftri fseculi Princeps.In anteriorefro- tifpicioha:cleguntur:M. Agrippa L.F.Cos. t ertivm fe- CiT :&pauIoinferiusliteris minoribus hseccontinentur.lMP. C^s. L. SeptimivsSevervsPivs PertinaxAra- feic. Adiabewic. Parthic. Maximvs Pont. Max.
ZmUiri. , y, TrIB.
I A N I I A C BOYSSARDI. . 7^
Trib. Pot. XI. Cos. III. P.P. Procos. et Imp. Cjes, M. AvRELivs Antoninvs Pivs Felix Avg. Trib.
POTESTAT. V. COS. PrOCOS. PaNTHEVM V E T V- STATE CORRVPTVM CVM OMNl CVLtV RESTITV"
ervn r.
I Antc porticum huius templi duo AEgyptij Leones ex lapide im»« A^Iarmaridum fubnigro & duriflimo fuis bafibus ere(5ti funt: H^/^^'*' ipfxquc bafes literis hieroglyphicis exfculptae funt:Inter vtrum- queLeonemrepofitumeftvas amplumfiuearcaexporphyro, ^rcavor- opera&Iapidis magnitudine admirandum:cuinon abfimile^^'^""^** videtur(pauI6 tamen minus)in templo S.Marise maioris in Ex- quiliis fubftatua Crucifixi.
I NonprocuIaPantheoMineruafuumhabuittemplu,quod Tewpium occuparunt hodie Dominicani , retento nomine antiquo: vo- ^^'"'^*"' caturenim S Maria dellaMinerua. In eo Pompeius magnus re- pofuerat titulos fuarum vidoriarum. Ruinse adhuc extantfatis
I amplxinhortis Monafterij. Ineopaucavidenturantiquitatis
' monumenta, ficut in tota vrbe plana:practcr paucas infcriptio- nes,qua2 in repofitoriis aqua; lurtrahs, & altaribus leguntur.Sa-
! cerdotes enim 6c Monachi , penes quos efl templorum cufto- dia, hoc ftudio femper procurarunt, vt ornamenta ab antiqui- tate relida transferrent inlocafacra, &adplicarent altaribus, fedilibus, tolis, columnis ac parietibus templorum.
Ad templum Mineruas, in domo Metelli Porcarij, ante do- ^"""^ mus portam itatua videtur matronae ledentis,qu£e capite caret: pmarij. &inanguIo Terminuseft ingens erecftus , qui hanc continec infcriptionem. CLivivs C. filivs Ivstvs Nov. Mil. coHOR. IIIL P. R. D. Lici Nii Mil.Ann. XIX. vixix ANNos XXXVII. S.Pe.T.F.I. ,.^..
. Ibidem eft Vrfusdeuorans ouemi&equusmutiIus,cui virfn- fidet.&facrificiummarmori in{cuIptum:&tabulamarmorea cum hac infcriptione.
VenVLEIA. P.P.LPhI LEM ATIVM SIBI ET VIRO SVO M.PORTIO M.L. POLLIONI Sc R.Ll B R. AE D. C V R.Ll C I, CvR. DESVAPECVNIAFECIT. i*
Eodem in loco eft cadelabrum anciquum triangulare & ta- -bula marmorea,vbi cftexpre(raDianafu.u)mo arcificio.Sunt&
ibidem
i^ T O P O G R A P H I A R O M AE
ibidcmcorpora trunca Herculis. Hermaphroditi,Faunl,Vene- ris, Apollinis, Bacchij & aHquot lmperatorum:6c capita tria ra- riflimi operis. Sunt&pilaeduas.-invnaMcleagrirculptaeft ve- natiojinaliaCacusattrahens caudabouesHercuHs infpclun- cam:intertiapila funtlabores HercuHs;in quarcafuntLarui^, Porci , inuolucra fru(5tuum 6c florum : in quinta eft rex ve^tus If curru quadriiugo. lllic quoque videturftatua Confularis toga- tajduo ferui & paftor veftitusrfed tres hi capitibus carent. 1 n cu- bicuIovicinofuntCapitaM.Agrippae. M Catonis.M.Antonij, Bruti,Cleopatr^,Romuh,Augufti,Tiberij,Vefpafiani,M.Aure- lij,Ncru^,Hadri^ni,Othonis,Lucill^,Antoni2e,Veneris,Sileni, &aliaduodecimCon{ulumcapita:Fragmentaquoqueftatua- , rumPalladis,Herculis,Commodi Imp. Numidiciregis,duo- * rum feruorum : tres porci,& alia plurima,quorum nomina co- gnofci non poirunt,& tabul^ marmore2e,in quibus vir cum iu- , goboumfculptuscftj&altervirkoneminuadens. ^
Dotm ApudIuliumPorcarium,ruperportaadincroitum,tabulaeft wry. elegansmarmorca,venatione Mcleagnov: .'^clKiianciJEnobiJis: Adparietemquinquefuntaliaetabula^, iuoordinedilpolitje. iii primavircftcontinenscuIteIIum:in 2.aiator:in mohioi oui- um;in 4. carrus a bufalis tra(5lus:in 5.diuerfe lunc figui\.r; A lin cft tabulaintrinfecus, quaecontinetmuIcasmuhcres,inquarum medio eft vir nudus. Ad dextram ercda eft ftatua pueri vcftiti> fiipcrpo{itabafimarmore^,inquaruntpIuresfigur«peditum, cquitumquepugnantium: exalterapartetauruseft Europam tergogeftans: Incorte,duPcfuntftatux capitibustrunc2e,vna virinudi,aIteraveltiti,&truncoarborisinnitentis. Super pla- tea tres funt ftatuas matronales fine capite.
A pofteriore parte S.Marias rotundaccum defcendis a via la-
ta,eo loco vbilefuite habitant,ere(5lus cft arcus antiquus,rudis,
TOij[j,4»«,'&omni ornatunudus,quiCamillianus vocatur. HuncaCa-
milloextru(5lumputant,fedfaIlo;namprimumfubImperato-
ribushsecoperapubliccfuntcxcitata. ,|
Dmut jn domo Nicolai Stasnijpropcarcum Camillianum , retro
\ni. Mincru£etcmplum,eftHercuIisftatuanuda, cuius caputtc(51ii |
eft Iconino ri(^u,corio circa collum inuoluto:qu3enifi pcdibus
careret,pofrec reponi intcr praeftantifsimas, quas totaRoma fcr-
uantur.
.j^'
I A N I I A C B O Y S S A R D I. U
uantur.Eft ibidem alia ftatua nuda,quam aliqui volunt efTe lo- uis,alij Neptuni: Haec cum fuperiore Herculis excellentis funt artificij : inuentae in Exquiliis, prope Thermas Titi^eo loco qui le fette Sale vulgb nominatur , m vmea Stagnorum. Praeter has duas ftatuas, videntur in eadem domo plurima fragmenta an- tiquitatis, quaefingulatim defcribere nimis longum elTet.
Apud Leonardumfculptorem oftenditur fimulacrum Ha- Dm« driani integrum nudum vrqueadfemora:&Lucretiaecorpus, sfuipto- fcd valde mutilatum. Et Hercules nudus integerque, fpolio '^»- Leonisin lasuumbrachiuminuoluto.&alter Hercules fpolio inhumerosreflexo.BacchufqueintegenVenusfedensrduoBac- chi paruuli, nudi & integri.-Capita lulij Caefaris, & Odauij Au- guflirPvrrhi regis Epirotae caput galeatum, cum pedore arma- to, Epiconium caflidis efl: harpyia fuftinens criltas. Ibidem funt capitaexalabaftro^Fauftinseiunioriscumtotopedoreamido toga:& Galeriae Fauftinae pcdtoretenus, 6c quinque alia capita virorum ignotorum, & mulicrum : maxime cuiufdam matro- nasoftenditurfacieselegantiflima, exalabartrocotognite,qu^ omnia collocata funt egregiis balibus marmoreis.
ApudluhumSabinumfcuIptoremplurimaferuanturanti-Djww
quitatis monumenta:interquaeeft cololfeum Palladis caput: JJ. ** capitalanibicipitis, Termini,LiuiiEvxorisAugufti,IuhxOdla- • u'\] filia2,Galba:, Augufti,Septimij Seueri,Commodi, Gordiani, &dux FauftinaE::Bacchusquoqueintegerbreui quidcmftatu- ra,fedelegans, &Europa:ftatua.
In domo Pauli de Caftro demonftratur caput Socratiscum ^omtu torope(ftore:&Galeria:Fauftinx,V^eneris,Palladis,&:Opis.ibi-c.|/?r(,. dem eft Priapi ftatua nuda, ftans in bafi: & alia multanotatu di- gna,qucc fpedlatorem mirificcrecreabunr.
HaudprocuIinde,propeS.Macutum,funt^desGiacomelli: '^'"^^- inquibusoftenditur ftatua Atis paftoris Idaeinuda,innitentis</^;. trunco arboris, & inflantis tibiam. Ibidem eft Faunus venufte cachinnans exerto ore,& baculo percutiensHydram mordicus tenentem vuam:Eft &in eadem domoMedufa veftita,galeata, integra,caflidem manufuftinens:ln cubiculoCorti vicino,Ve- nus eft nuda:&: capita Fauftin£efenioris,&Liuia:DrufiIlac vxoris Augufti,matrisTibcrij,quemexTiberioNeroneprioremarito
L fufce-
Si TOPOGRAPHIAROM^
fufceperat. Sunt &ibidem capitalani bicipitis, Panis,Cornelia5 Pompeij vxoris.luli^ lulij Caefaris filiae &vxoris Pompeij,C-C^- faris, qui M. Agrippx & luliae fuit filius. 6c alia quinque capita, quse ad quos pertineant ignoratur. t>omu$ Dominicusde NigrishabetdomiruaeftatuamCopiae,qu3C Sn/jT. finiftra manu tcnet cornu , plenum frudibus : Habet 6c Nvm- pham Naiadem dormientem,quae fmiftra recubat in vrnam:& hanc ex aquaedudtu virginis defumptam volunt: illi vicinus eft Narfluuius feminudus^lseuapremens cornucopiseiEademin domoeft Bacchuspampinoredimitus, 6cHercuIestenensfu- ftem : & aliquot capita virorum illuftrium ; vi Hadriani, Nero- nisj&Othonis.
PropearcumCamillianumfuperplateaiacetpes colofteus
ingentis magnitudmis:quiindicataltiiudinem monftrofam,
6cartificium ftupendum ftatuas, cum ellet integra.
Domus Apud Au"uftinumRhepienfem funtahquotftatuae^di^nae
^htgten- quae videantur, ccDeorum,ilIuitriumque rnncipum capita,
f"' tabul£e&infcriptionesficut(ScapudPapyriumPapazuccam,6c
alios: in quorum aedibus multademonlirantur, quie ftudiokis
hofpespoteftcuvtiIitatenonparua,&recreationec6templari.
Dotnm^ Francifcusde Afpra,quidomumincolit,adS.iMacutum,ha-
Franc.de . ' . * . ^
Ajpra. bet ftatuam Copiae intcgram veftitam,quae tenet cornu ftiiatu,
plenum fru(5libus&floiibus. Habet& Pomonamvcftiram&
integram:&: Ariftidem Athenien(em.'& Bacchi fimulacrum.
Thomx Thomasfculptorduoferuatcapita Fauftinae fummoartifi-
dmut! ciofculptai&PalladisgaleataE: &pueriridcntis.&Siluaniauri-
culis cincinellifque caprinis ; 6cftatua Puelli nudi ludcntis cum
hcx;do:muItaquealiahagmenraegregia.
2l7ffTS Per viamlatam venicndum eft ad Palatium Sand:i Marci
sMmi. verfus Capitolium : ad cuiusintroitum videtur ingens labrum
marmoreum, qualefpedaturante templum S. Saluatorisdel
lauro:quodinuentumeftinThermisAgrippe.Anteportatem-
pli fita eft coloflea ftatua mulieris, qua: creditur efle Faunx,fiue
Fatuaf,fiueBonsedex.lnfupcriorepartegraduumPalacij,capuc
eft marmoreii elegans;& in Coenaculo fuper porta cubiculi vi-
cini, ftatua eft nuda,cuius nome nefcitur. In lupenore loco pa-
Iatijdu9funtftatua',vnamulierisveftitaefedetis:alteravirinudi
fedentis
I A N I I A C. B O V S S A R D I. S5
fedentisin trunco,&puellum manutenentis.lbidemefttabu- t/ww/ kmarmoriscandidifsimi^inquafingulanartificiofculptaefunt'^'*''"'*'"* aliquot hominum figurae facrificium peragentes , boue , arie- te,& porco.In horto palatij caput eft antiquum, marmoreum, & arcificiofe fculptum ; & fragmentum marmoris , in quo ex-^ preila eft Cleopatra,& muliercs circum plangentes.Sunt & ibi- dem plurima, quse perluftrabit hoipesboni ludicij, 6c cum vti* litatedeledtabituromnibus.
■ IndomoCurtij Fraiapane,Mercuriuseftnudus,peta{atus,&D»»;«* alatus:Cupido.&AriesPhryxeus.multaquecapitafingularisar-*^'"^'5'"
tificij tam Deorum quam virorum ilIuftriia;vtMarij Coft^Au- »»*'"
gufti CxCmSi Hadriani,Antmoi,Lucill2e,Caracall2e,Iani,Iouis,
Bacchi, Vcneris , & aliquot Larusetam ex porphyro , quam ex
marmore.
ApudLaurentium Mancinum,nonproculaS.Marco,tabu-i4«rmy
lacft eximij operis, in qua: caclati (unt multi Cupidines alatij&: ^^**"""*
viri,mulieres,aliaquc animalia : apudeundem caput eft ingens
CoIoireum:&Leoninumcaput,ri(5lucontinensanimalquod-
dam:(5calia capita virorum 6c mulicrum.
' His diligeter perluftratis veniemus ad Forum Traiani, quod Yomm
cft incer forum Neruce, Capitolium, & Quirinalem. Neruae fo- ^"'*''
rum erat eo loco & fpatio , quod eft poft S. Hadriani ^edem : in
cuiusmedio fuit olim columna ingensasnea : totumquefo-
rum variis illuftrium virorum ftatuis exornatumj quas vel anti-
quitateperierunt,velalibtrannataefunt:did:umeftTranfitori-
um, quod ex eo tranfitus patebat in forum Augufti, Csefaris, &
Romanum ; medium enim erat: vnde templum S.Hadrianiin
tre fori nuncupatur : de hoc fuperius tradatum eft. Ad hoc fo-
rum Nerua ftruxerat palatium;cuius ruine adhuc extant ad tur-
rim militi£e,&: templum S.Blafij.
- Ex hoc foro Neruas tranfitus breuis eft in foru Traiani quod ^<"'«'». niit interCapitolium, Quinnalem,&: forum Augufti^ cindlum fiiitporticu magnifica,fulta ingentibus columnis Apollodoro architechto: Ineafueruntimagines virorumilluftrium,&di- uerfarum rcrum bellicarum & tropheorum. Ibidem fuit & ar- cus triumphalis marmoreus , qui periit, neque illius hodie ap- paret veftigium: ficuti nequc magnificaeillius porticus. De his
*^'- L 2 omnibus
Traiani.
»
84 TOPOGRAPHIA ROMAE
coiumna omnibusomamentis fola columna Cochlis fupereft, quae no- TmMi. tasmanifeftas prxbet Imperatorij fplendoris: ineiuscircuitu cselata: funt res geftse Principis bello Dacico, <Sc aliis expeditio- nibus militaribus: Altaeft pedes C X X V 1 1 1. prqter balim:quae cum columna efficit C X L. ftru(5ta eft lapidibus viginti quatu- or,tantsE vaftitatis,vfopusvideaturnonab hominibusperfe- (5lum, fed a Gigantibus : finguli lapides , ftue partes columnaj, contincnt gradus odto ;per hos patet afcenfus ad fupcriora, per interiorem partem concauam: Lumen praebent afcendentibus feneftellae XLIIIL Nihilpotcftvfquamgentiumvideriadmi- rabilius, nihil magnificentius. Ereda eft in honorem Principis, vt oftenderetur quantae altitudinis mons egeftus eftet in eo lo- co;vtfcriptum eftin bafi:
SeNATVS PoPVLVSQ^E RoMANVS ImP. CiESARI
Divi Nerv^e F. N ERViE TraianoAvg. Germ. Da- cico Pont. Max. Tkib. Pot.XVII. Imp. Vi. Cos. VI.
P.P. AD DECLARANDVM QJ^ANT-S, altitvdinis MONS ET LOCVS TANTIS OPERIBVSS.T EGESTVS.
Hanc columnam non viditere(5tam bonus Imperator,qui, tuncoccupatusdetinebacurbelloParihico:(!5cinreditufangui- nis fluxu mortuus eft apud Seleuciam in Syria 5 eiufquecorpus Romam tranflatum eft ^ & in f ummitate columnx, pila aurea eiusoffareconditafunt.Du^ilIecolumnae,quaEvidcnturprope S.Mari2edeLauretotemplum,reIiquictfuntporticus Traiani.
Templa S.BafiIi),S. Silueftri, & S. Martini quae pofita funt a Symmacho I. P. M. fita funt in hoc Traiani foro, & Bonifacius VIII. Papatresturresibidemextruxit, quasvbcatas funtturres; militiae^potilsimumqu^eftmedia) quodfundatafitfuperlo- co , vbi erant ftationes militum Traiani. Dmus Coruini domuseo loco fuit,vbi hodieeftmacellum diCor- ui:prope quod eft domus Marci Macaronei,ante cuius portam repof^ta eftingensbafis coIumnae:inqua caslata; funtchoreacv {altati um.Super porta eft caput Alexandri magni: ad ingreftum ' domus ad parietem, adplicatum eft vas marmoreum ingens,in quo (culptus eft Hercules fequens virtutem. In horto eft equus fraEnis,ephippiis, &ftragulate(5tus, cuiinfidetvirifedtotocor- . pore truncus:inuentus eft inThcrmis Antoninianis.Ibidem eft
Laoco-
M Mau rotief.
I A N I I A C. B O Y S S A R D L 85
Laocoontislimulaciriremiruptum (cuiusartificiumrummo- pere laudat Michael Angclus) Apollinis,& DiancK,& Sphyngis, &mulieris qux continet inlbumentum muficum: Demon- ftantur ibide multa capiia marmorea: vt RomuIi^Herfiliaeeuis vxoris,Alcxadn Magni, luli) CsefarisjOdauij Augufl:i,MarceIIi ciusneporiS:, Traiani, Hadriani, Antonmi Pij,6c Zoroaftris Ba- dtrianorum regis,qui dicitur AftroIogiasinuentor.AcAntonini Caracall^,cuius ftatua fuit integra in eius T hermis,{ed dii effo- dercturcontradael^&lolumcaputcumpecflore referuatum.
Progrefsism Exquilinum montemapparetcliuusfuburra- nus,quo ad arcum Galieni confcenditur.Suburra enim princi- -swWrrf. pium fumebat a Foro Neruce, &fub Carinis cxtendebatur vfqj adviam Tiburtinam, quse Exquilias medias diuidebat,vndc parsiIlamediacIiuusSuburranusvocatusefl:.
Vallis illa qux ell inter Exquilias & Viminalem , vfque ad Thermas Dioclctiani dicta ell: Vicus Patricius: quod in eoPa- ^rlcLi.*^ tricij plurimi domos incolerent pr^ftantiflimas.
InterViminalem&QuinnalemmonteSjfuitSuburrapIana vbi prope templum S.MaiisE; in campojfuit puteus S.Probas.
ExquiIi£e:,qu£evuIgodicunturhodieleSquiIIe,di(ftaefuntab excubiis,qu£E tcmpore Romuli fuerunt jIIic difpofitie.diuidun- tur,vt diximus, a Coelio via Labicana: & fepatantur a Viminali vico Patricio : Exquilinum collem partitur medium via Tibur- tina,quce a Suburra extenditur ad Portam Na^uiam^H^c Tibur- tinavia,antequampertingatTrophaEaMarij,induasdiftribui- tur partes : ad dextram tendityerfus S.ioannem Lateranum,& cum Labicanaiungitur : Parsfiniftra vocaturvia Prieneftina> qux tendit ad portam Si Laurentij.
Ad viam Tiburtinam loco elatiore attollitur arcus Galieni ^'^«^c?'*- Imperatoris (qui dicitur S Viti, propter templum vicinum/ fimpIcxeftadmodum,atqueornamentisdeftitutus:ftru(5lusex Tiburtinolapide.
Prope huncarcum fuitolini Macellum Liuianum:inquo*^'«%* carnes&obfoniavendebantur. """*.'.
AtemploS.V^iti viafurfumducitadasdemS.Marisemaioris, remphm qux habet infignem ftruduram auro, & marmoribus pere- 5.'^^^^^.^ grinis fcledjfsimis exornatam. Suftentatur enim altiftimis
L 3 Golumnis
U TOP O G R APHI A ROM^E
columnis marmoreis lonicis : Ante quam repofita eft arca por- phyritica, forma fere eadem , quali videtur altera ante Panthe- um. Fuit hoc templum olim dicatum Ifidi. In eo fepultus efl S. Hieronymus.ibioflenditurimagoMariaevirginis,qua£creditur depidlaaS.Luca Euangelifla. Lum lu. prope hoc templum facellum efl fancfto LucefacrumjVerrus fanum S.Potentianac : in cuius colle decHui,fuit ohm Lucus lu- noni fumma religione facer. Tmpium Redeundiaelliteri4adArcuS.Viti,reH(5totemploS.Praxedis: dJj""*' in quo multae fun: infcriptiones^&columna illa ad quamChri- flus alligatus virgis caefus efl: ; hanc Hierofolymis adportatam colunt Romani fumma religionis deuotione- Iter igitur vertes verfus Amphitheatrum,& Thermas Titi Vefpafiani.-Priusta- HptmZ nien ingredieris templum S. Petri ad vincula: vbi Sadoletus fe- vimuu. pultus efl. Etprope facrarium ad dextram fcpulchrum eft lulij 1 1.Pont.Max.vbi efl: ille Mofes Bonaroti,ftatua qux nulli ex an- ^^ tiquis artificio &perfe(5tione cedit.lbide videnturdu^ pulcher^ rimae flatu^e muliebres veftitas & fedentes,& alia^duse ftantes:&: | quatuor capita elaboratifsima Ferminorum : Ante templi fo- j res repofitumefl vas marmoreum capacifsimum , fimile illi, |j quodeflanteS.Marcum. lii
Hinc paruo interuallo venitur ad templum quadraginta ijl Martyrum.aquovfque adtemplum S. Clcmentis fecundum ' viam Labicanam cxtendebatur ca parsExquiliarum^qu^ voca- • cauM. baturCarinae.
s.
Thnmx ^" ^°^ cliuo verfus Amphitheatrum ruinae funt ingentes, Ttfi. Thermarum Titi Vefpafjani , ac eius palatij , in quibus adhuc
ampliflima fpedtantur aedificiafubterranea,quae dicunturle settesa. {^ix.^ Salc .* Erant enim caftella, fiue aquarum receptacula , quae
ad lauacra Thermarumerant neceffaria.In vineis adiacentibus
Feliciorum vifunturadhucintegri fornices,inquibuspi(5turae Grottfii. Grotefcorum apparent venuftifsimce. Pertinebantenimcon-
camerata ha:c loca ad Palatium Titi. Et in his repertaefl illa uomn. Lacoontis ftatua , cum duobus filiis , quac in Palatio Vati-
cano Pontificum cum tanta fpe(5tantium admiratione de-
monftratur.
Templum S. Martiniin montibus a Symmacho Pontificc
ftru(5tum
I
*^ «Vt
I A N I I A C. BO Y S S A R D I. 87
llrucn:ume{l, in ruinis Thermarum Hadrianija cuiusnomine t'^('»>^
, I 1- /t 1 - 11 HAdnani,
locus vocatur nociie Adrianello.
Propctempla SS. luIiani&Eufebij,molesqu£eclamJateri- cia&altaextollitur,inquafueruntcaftellaaqua;Marcia::lnIiu- iusmolis fuperiore parteere^fbafunt Trophcca, hoccft armo- TrophM rum&fpoliorumcongeriesalligatatruncoarboris.Hecomnia '"^''' funtexmarmore pofitabello Cimbricoin honorem C.Marij: quaecumSyllaeuertiftet^aiulioCefareruntreftitutainintegria.
In Vineis prope S.Euiebiumj apofteriore parte trophxorum JVIarijjmagnxfuntruinc-EThermarumGordianirpropequasi- The7m£ dem Imperatorfplendidum erexerat palatium ; qux ducentas habuit in duplici ordine columnas marmoreas;Sed de iis om- nibus, prseteringentesmurorumfpondas^nihilvideturadmo- dumnotabile:cumexiispoftea adnobilium domostranilata fmt omnia ornamenta
Ab his Thermis extendit fcfc ad dextram via Labicana,qua: Pomia' protediturvlqueadportameiuidemnommisquxhodie i^orta maiordicitur:incuiusfronti{picio legiturinfcriptioliterisma- lulculis.
InterportasS.Crucis,fiuemaiore,<5cS.Lauretij,hoceftinter Naeuiam & Exquilina , fccundum ma^nia confpiciuntur ruinae sajiiica illiusampleBafilicc,qua Auguftusedificauitfub nominefuoria ^ucT& NepotiaCaij&:Luci).ExquareftatadhucfornixaltiiTima:quam ^"'f- Vulgusappel!atGallucio,corruptovocabuloproCaio&Lucio.
NonproculindefuitpalatiumLicianum:adquodiuit Vrfus ^/''^P'- pileatusjocusitadidtusab Vrfillatua, quaepileotedafuit Fuit hoc Palatium , vbi poftea templum S. Bibianacftructumcfta Simplicio Pontifice.
ViuariumPopuli Romani continebat id totum fpatium, ^''«''"'"» quodeft in vineis,quead dextram fecundum moenia videntur: cxhoc,pra?terignobilesruinas,nihilapparet.
Secundummoenia veniesad Tiburtinamportam, quxScportaEf Exquilinadidtaeft,& Taurina:nuncS.Lauretij vocatur, ateplo f'J'"* vicino, quod ohm eidem diuo pofitueft a ConiHtinoMagno, bunwa. antiquitate&rehgione clarij.ln eo plurima funt antiqua monu meta,tabulx marmorese 6c farcophagi diuerfis figuris,& varie- tatemarmorijilluftres:maximecomarmore,inquofacrificioril
inftru-
8S TOPOGRAPHIAROM^'
inftrumenta videntur {culpta,va{a, thuribulajCraticuWituus, focale Pontificiumj a{pergillum,&:ca;tera.
Per hanc portam fumptuofb aquasductu introducitur in Vr- ^7«4M4r [jgn^^qua J43rcia:quemprimum Q. Martius extruxit, poftea veturtate confumptum reftituit Agrippa. deducebaturharca- quapermilHa trigintaquinque,antequam Vrbemcontinge- ret:&percampumExquihnumderiuabaturad ThermasDio- cletiani j &ad loca vicina : falutiferaenim fuitaideo potuiciui^ um maxime accommodata.In hoc aquxdudu hxc leguntur.
ImP. C-ES. DlVl IVL. F. AVGVSTVS PONTIFEX
Maximvs Cos. XII. Tribvnic. Pot estat. IX. Imp. xiii. rivos aq^arvm omnivm repecit.
Imp. C^s. M. Avrelivs Antoninvs Pivs Felix AvG. Parth. Maxim. Brit. Maximvs. Pontifex Maximvs AqvAM Marciam variis casibvs impe-
DITAM PVRGATO rONTE EXCISIS ET PERFORATIS montibvs RESTITVTA FORM A AC Q^ISI TO etiam FONTE NOVO AnTONIAN. IN SACRAM VRBEM SVAM
perdvcendamcvravit.
Imp. Titvs C^esar Divi F. Ves pasianvs Avg. PoNT. Max. Tribvnici£ Potestat. IX. Imp. XV.
CeNS. CoS. VII. DeSIG. 11. RIVVM AQJ^^ MARCliE VETVSTATE DILAPSVM REFECIT. ET AQ.VAM qV^ l N VSVESSE DESIERAt REDVXIT.
Aijti* Tf- ^]j altera parte huius Portce ingrediebatur vrbcm aqua Te- ita.&A- pula , & lulia : Huius fcaturigo diltabat ab vrbe milliaria fcx:& moyetus. Xepulsevndecim^quaeoriebatur exFrafcatinoagro. Hiscon-
iun6luserat& AnioVetus, quiex Tiburtinismontibusamil-
liaribus viginti Romam perducebatur. FotisMa- Paulovlteriusfuper AnicncponseftMammeus.-ficdicflusa
Mammea luljamatre Alexandri Seuerilmperatons.-cuiusim-
penfis pons eft reftauratus : nunc vulgo nuncupatur Ponte
Mammolo. vUTrx- ViaPrxneftinaabhacPortaExquilinaducebat Pra:nefte:&
tielttna& . . , . l . i i •
L4to»4. abhacquoqueonebaturLabicanaviajquxadLabicanosJioc eft, ad Valmontonem ferebatur.
Pars illa Exquiliarum, quse eft prope templum Sandti Lau-
rentij
►P' lANdrlAC. BOYSSARDI. 8y
rcntij In Fotitana,vocabaturCliuus Virbius:prope quem Fagu- c/«<«K rahs erat Lucus : ad quem Seruius Tulliushabitauit: ibique di- fiuevr. ^useftvicus fceleratusjquodineo Tulliusa gcnerocscfusefti*''"- dc per patris mortui corpus filia currum agere iuflit aurigam:& hic (celeratus vicus habebat fuum principium ab hoc loco pla- J'''^^'' po, & extendcbatur vfque ad Bufta Gallica ; vbi GaUi Senones «e cjpru .cxfi cremati ^(epulti funt perCamilIum:loGum hodie vocant '^* Portogallo .v bi ftrudum eft templum S. Andresead BuftaGal^ BujiaGai Ji.Ga:vicus hic Sceleratus vocatus eft & Cyprius.
In rummirate vici lcelerati Palatium habuit Cafliusi quod folo efta:quatum:<5v: in eo Telluris templum ftrudlum eft;quod TeOuru. JiodieS.Pantaiconidicatumeft.
Templum S. Gregorij in Dama(b conftru(5tum eft in ruinis triumphalisarcus Gordiani,qui multismarmoribus petcgti- ^''„7^'^ nis:,(Sc vari]sornamentis,&£edificiisfueratexcuItus:omniaad «disfacrasadplicata. -^m
' Prope S. AgathiE templum,ad radices coUis viminalis,Silua- Tewpiam 4ii fanum fuit:cuius ampla videntur adhuc veftigia.
Exquilinocolli Viminalisadiacet, quicircamoeniainlon- ^"«••«''/» .gam extenditur: dicftus a louis viminalis templo,quod ibi ftru- itumfuitreIigione6cfumptibuscIarum.Abhoccolledi(5laeft ;f 6.rta viminalis, quaseft Numentana, quod peream Numcn- tumducit via. NuncvocaturportaS.AgnetisiabeiustempIo, Tempiam jquodolim l'uit Baccho (acrum. In eo videtur vaftiftlma arca ex Porphyro:, quamaiornufquamcon{picitur;incuiusfronti{pi- xnoplurimipuerivindemiamcolligentesexfculpti funt. Hanc hodieappellantimperitifepulchrumBacchi; : Remotiusaliquantoin viaNumentana,PonseftNumen-P»«^N^''- ■tanus,aNarfeteEunuchoftru(5tus,vtdocetinfcriptio.
Nerolmperatorinterhanc portamNumentanam,&SaIa- suhuri^- riam,habuitSuburbanuma:dificiofinguIari;,quodLibertodo-J!"„'^,^'' nauit: tkin eo fupplicium publicum metuens,pugione fub pa- pillam ada(5lo,adiuuanteSporo liberto,fibi mortem confciuit: huiusfuburbanialiquotruinsefuntadhucfuperftites:
Porta Queiquetulana hodie claufa eft:extra quam videntur cajieBH -Bcioenia erc(5ta fotma quadiata;reliquixfuntcaflelh,in quo di- 2^^, ucrfabantur mihtes,qui cuftodi^ Diocletiani Imperatons erant '«'"• idefitinati. . M Indor-
Sibliirtbr- ta Vlfia.
•Wtj •
90 TOPOGRAPHIAROM^ '«
Therm In dorfo viminalis admirandx vaftitatis, &rumptuofitatis ^^" videntur Diocletiani Thermsefemidirutaernullaetameninvr- befuntmagis integrae: inhisconftruendis quadraginta Chri- ftianorum miUia^per annos quatuordecim,{eruili more dicun- tur effe vexata. Diocletianus & Maximianus eas magno fum- ptu inchoaucrunt , (cd a Conftantino & Maximiano poftea funt abfolutae , & dedicata^ : Hodie vocantur alle Termine : & locus ille rubterraneus(qui dicitur La botta di Termine) caftel- lum eft fiuc receptaculum aquarum , quse ad lauacra erant ne- cerfariac.
AdhasThermas magnificentifsimum ftruxeratPalatium DiocIetianus:quod teftantur ruinacteftudinataque ^dificia,ad- hucfereintegra:&ingentes columnarumbafes, quseibidem inuentae funt.In eo fuit illa celebris Bibliotheca Vlpia,inquali- bri feruabantur Elephantini. mtiBti- jj^ harum Thermarum parte dextra, Bellaiani funt horti a- moeniftimi : in quibusvidenturplurimae ftatuas artificiofifti- ma^,fuis loculis adplicatae, & in deambulacris difpofitae : vtlo- uis, ApoIIinis, Orphei, Palladis, Bellonae, Vertumni, Antinoi,& aliorumDeorunijvirorumqueilluftrium: quasinillofemicir- culari teftudinato aedificio tam venufte fuis bafibus eredae ftint. In fuperioribus deambulacris marmoreis fimulachra funt duarum Naiadum, Hebes, Vulcani, Ganymedis,Iouis, A- pollinis, Sabinae vxoris Hadriani,LuciIIa2,Fauftina£ iunioris, aliorumque plurimorum. Muri fere omnes , Punicis & Medicis arboribus , Cedris , Cyparifsis , myrtis , & lauris in fpeciem periftromatum concinne tecfti, non mediocrem praebent fpc(5lantibus deIed:ationem,potiftimum cum florent omnia,veI fru(5tibus & pomis variegati funt parietes.Sunt praj- terea ipfi horti omni herbarum genere fummo artificio 6c in- duftriaculti. Tmpittm jj^ aliaThermarum partenoftrema, vbieleuatafuntaedifi- cia concamerata & ampla (quae vocantur le Bottc ) templum cft S.Sufannae,quod olim fuit facrum Quirino.Ineo enim loco Romulus in coelum antea tranflatus , Proculo luho Albarede- unti crcditur apparuiffe : propterea illi a Senatu diuini funt ho- norcs tributi,& templum pofitum.
Inter
lANIIAC. BOYSSARDI. ^i
InterhasTliermasDroc!etiani,&inferioraloca,qu2Eexten-^''''« duntur vfque ad arcum Conftantini , totus ille cliuus vocaba- S.' tur vallis Quirinalis, quod in ea Romulus Proculo venit obui- am:& varia cum eo communicauit.
InterViminalem&ExquilinumjVallisillaquaieftinterDio-^'*^'";'*^- cletiani Thermas, 6c templum S.Maria; maioris, continuit O- </«. Jympiadis balnea.quorum adhuc veftigia demonftrantur non procul a templo S. L aurentij inPahfperna.Prope hec Decius Im- pcratorpalatium fuum ftruxit.
Verfus Exquilias vbi dclubrum efl: S.Pudentian^,(quodPius Bainea primus P. M. prccibus S. Praxedis, Pudentianse fororisjftrui mf- ^"*^"' {it^funtadhucmultxruinxBalneorumNouati.
Vbi vero edes eft ^.V^italis,paulo inferiore Ioco,ad principiii BaintaA^ Quirinalis moniis,mult£e funt a^dificiorumruina;:in quibus^''^^"*'' oHmfueruntbalnea AgrippinsematrisNeronis.
IntemploS.LaurentijinPalifperna, propequod Deciusha-'S.J^««r?'- buit Palatium, demonftraturmarmor ingens fummavenera- /^'^«t tione&religionecultum:inquodS.Laurentij corpusaftatum &vftuIatumrepofitumeftpofteiusmortem.
A temploS.Su{annae,vialongifsimaducitadQuirinaIem mrticat montem, qucm hodie vocant Monte Caballo. In ea igi tur via ^*"-^"* decliui, defcendentibusad dextram occurrunt horti Cardina- lisCarpenfis,quiomniornamentoantiquitatisplenifunt;His enimnihil tota Roma, imofiaufim dicere tota rtaliavidetur amoenius,nihil magnificentius.NeapoIis multos habet hortos infignes fontibus,herbis,& arboribus,maxime Toletanos qui Chiaiae vocantur^fedpraeter amoenitatemfitus,&aquasvbe- res,frigidas, &falubres,paucahabentantiqua. InhisCarpen- fibus nihil defiderari poteft, nihil cxcogitari ab homine , quod nonreperiatur:tantamagnificentia acdificiorum, tanta mar- morumperegrinorum varietas,ftatuarum excellentia &pul- chritudo , inlcriptionum numerus & diuerfitas (quarum pluf- quam CXXXVI. numeraui diuerfis figuris artificiofifsime fcul- ptas)vtomnia ad miraculum&deliciastanquam inparadifb aliquopropofitaeftc videantur. Antecceterafontisilliuscon- gruaconcinnitas, &:artis admirandas fingularisperfedlio,re- liquaomniaquae ibi ipe(5lantur , videtur praeccllere. Quaeetfi
M 2 adi-
91 TOPOGRAPHIAROM^
adiuerfisautoribus fummis laudibuscelebratafmt.prsefentia tamen famam videtur fuperare. In his hortisCardinalis homo antiquitatis, & bonarum hterarum amantifl[imus,fumptuofif. (imas excitauit asdes, columnis, ftatuifque marmoreis illuftres;' Ad quarum primum ingreiTum, fuper porta caput Medufeco- lofteum repofitum eft- Ad fecundam portam fimulachrum eft Naturx, multipHci mammarum numero,& variis animahum, florumquefigurisexfculptum. Adprimos palatijgradusvide- tur Sphynx ex marmore, 6c AEfculapius. In corte eft Hercules, qui laeua innititurclausefpoho teda^ Leonino, dextram vero in latusinfle(5lit.lbidemeft(enexveftituspe(5tore,&:vnocrurenu- dus,pedibusantiquomodo diuerfishgamcntisreuindus. Pal- ias quoquegaleatacontinens clipeuminnitens trunco.circa quem fefe coluberinfinuat.cuieftTerminusvicinus:6cVraniae ftatua tenens tefterulam quadratam : fequitur eodem ordinc Terminus,deinde mulier quae ventri 6c finiftro femori prseten- dit veftem.Poftea tertiusTerminus cum (polio Leonino.Septi- mo loco eft Tragoedia tenens laruam.odauo Terminus: No^ no mulier longa vefte amidta : cui vicina eft alia muheramida longiore inftita. J^cquitur Tcrminus pallio tedus, & aperto vi- fihmembro.
In corte eft Pluro infidens rricipiti Cerbero: &muliebre fi- mulachrumex lapidefubnigro : ahud quoquevirile veftitum cft:&hoc cum fuperiorecapitc carct.
In coenaculo (uper porta Paftoris ftatua dormientis videtui: incuiusbafifcriptumeft. At secvraq.vies et nescia
FALLERE V I T A.
Ad ingreftum fontis eft Hercules,coniinens manu Hefperi- dummalaifecundoIocoeftFaunusvtrempremens.Adfontem adplicata eft Nympha Naias, iacens {bmnolenta:ad vtramque partem duo funtpueri, qui blande ridentes videntur dormien- tcm Nympham contemplari : opus in quo diuinum apparet fculptorisingenium.Exalterapartejeftmulierveftelongaami- d:a,quae tenet va{culum,ex quo (caturit aqua limpidiftima.Su- per cifterna duobus iocis eredla funt fimulachra Pomonae& Florac. Addextram eftftatua Serapis exlapide Numidico, re- pofita in bafe antiqua diuerfis ornamentis vndique variegata.
Ibidcm
lANlIAC. BOYSSARDI. J3
Ib)dcmcftIuppiterpcdl:ore &brachionudus, reliquo corpo- re cedus pallio. Sunt &: ibidem capita Medufx, Palladis,&Iani bifrontis&tabulamarmorea,inqua(culptuseftMithrasDcus Per{arum,ma(ftans taurum.
Prope ciftcrnam ad mgreirum fecretioris hortuli, tabulacft ri marmorea,in qua duo viri funt veftiti,quac h^c verba continct.
ArAHBOAnKAlMAAAXBHAH.
Jn ingreifu hortuli duas funt ftatuae veftitae, vna Palladis,alia ^t mulicriscuiufdam,vtraquemutilataeftcapite. ,
Super porta eft muliebre caput cum veftimento antiquo. & Tabula marmorea,in qua Hercules expreftus eft,magno cona- mine torquens mulierem capillis, qua^in ferpentem definit. Hancnonnul{iinterprctanturefteLerneampaludem,adquam Herculcs Hydram vicit.
Inhortulocftrallasvcftitajrepofitain vafemarmoreofiue Yrna^quxdiuerfisanimalium&auiumfiguriseftexornata.Ibi- dem eft candclabrum ingens triangulare, cum tribus figuris e- legantibusHerculisjFam£e& Fortun^e. AddextrameftApoIlo pudusveftecircum brachiumlxuum implicata,adcuiuspedes cft anas. Eft 6c aliud candelabrum triangulare cum fuis figuris, 6cincodemfculptavotaloui dcSynx. Suntibidemvrnacduo- decim pulcherrimas; & corpus viri armati , duacquepyramides.
AdingrefTum vineairpofitaeftnymphaNereisrecumbensin vrnamifub quaraptus eftProferpina^^&ivtrinqucduo Coloflki pcdes.In vmeaeft Terminus cum capiteduplici.'&: Venus cum Cupidinei&Domitiani ftatua nuda,cum fpolio leonisrPalladis quoque, & Liuiae Drufillas vxoris Augufti.Extra vinearum vm- braculatripodesfunt ApoHinisduo excellentiftime elaborati: dc ftatuae Veneris feminudas, Ledae, Hermaphroditi , ApoKinis, &Faunxqu2efuitbona Dea. Invmbraculis arborum fimula- chrum eft Satyri fedentis in trunco,cui fuperie(5^a eftpellis Leo- ninai&Leoinfignisexmarmoremifchioi&pertotamvineam funt infcriptiones varia&,& epitaphia notatu digna.Pius Rudol- phus Cardinalis plurimas fecit impenfas , & fingulari cura dif^ quiriiu(l]tquouisprecio,quicquidtaminVrbequamforispo- tuitreperiri , quodadornamentum huiusvineae,acfuipalatij (quod a:dificauitin Campo Martio,dc quo pofteamentionem faciam)facerevidcretur. M 3 Multa
^4 TOPOGRAPHIAROMAE
»omMs Multa quoque conceffit Laurentio Rudolphi (uo fratrlj in.
R«Sf cuius domo videtur Mcrcurius nudus & petafatus : alter Mer- curius cum lyra. Hermaphroditus integer nudus cum cane: Dianafuccindtain fpeciemvcnatricis fingulari artificio. Bac- chus nudus : quatuor laru2e:Tabula marmorea,inqua tres fiint muheres habitu (acerdotali.In eadem domo multa funt capita antiqua cum fiiis pe(5toribus,fingula fiiis repofita bafibus.inter qu3ceft Traiani, M.Aurehj,Catonis, Commodi,Hadriani,An- tmoi,AntoniniPij,Septimij Seueri, Scipionis Africani, Bruti, Bacchi,Herculis cum fpolio leonis circa fauces religato. Et aha plurimorumdeorumfragmenta. S
S'""' ^"^^^ hortos Carpenfes, & templum S. Su{annae,viaefl: ar(5la & obfcura, quae fub Quirinalem tendit: ad quam ruinse templi fblisoftenduntur. Mons Quirinalismons(quimonteCaballovocaturhodie)diuidi-
g<m»4. jyj.^yjj^jj^3ii£^yij^qij2epj-Qj£fiJifm-a(jportamS.Agnetis.Di- ^us eft a Quiricibus , qui cum Tatio ex Curibus vibc Sabino- rum Romam migrantes, hunc collem occupauerunt. Porrigi- turque atemplo Quirini , fiue S.Sufannae, interPortasCoUi- nam & Collatinam,vfquead turrim Comitum. KortiFer In hoc Quirinali montc funthorti magnificentifiimi Car- TAritnjes, ^'^^^y^^ Ferraricnfis :'quibusnulli Romae videntur arborumdi- uerfarum cultu {pledidfores,& sedificio mirabilis artificij,quod exarboribus confertis fimul, & impficatis Labyrinthum effici- unt.Parietesvndique&murimalisPunicis,Medicis,Cedrinis, Limonicifque,inmorem tapetorum tecftifimtcura&induftria non vulgari:quae fummam deledtationem toto annopraebcnt, maxime cum fru(5i:us maturi funt:qui cum floribus variis,&Iaf^ minis croceis&albis venuftiffimepingunttexturam. Diuerfi- tate ac numero ftatuarum , & infcriptionum antiquarum funt hihortiinferioresCarpenfibusjfedcultu&arborumexquifita- rum multitudine longe fuperiores. iQuiTi^ irj dorfo Quirinalis colofTeae funt duornm virorum ftatua^, praxite- quae frsenis duos ingentes equos marmoreos impediunt.In ha- '*• rumbafifcriptumlegitur opvsriDiiE, opvs praxitelis. Ab his equis Mons Caballinus vocatus eft:. Ethos fama eft Ro- mam adue(5losa Tyridate Armeniorum rege , &dono datos
Neroni;
lANI lAC. BOYSSARDI. P5
Neroni 5 qui vt regem peregrinum Romano fplendore excipe- rer,PompeijTheatrum,inquoludosexhibuit, laminis aureis triduitantumfpatioftcrnicurauit. Quam magnificentiamno tam admiratus eft Rex barbarus(qui non ignorabat Romam ciTe receptaculum diuitiarum totius orbis ) quam dihgentiam, &roIertiam artificum , qui tam brcui tempore tantum operis potuirfent conflare & perhcere.
E re^ione harum ftatuarum vaftifsimae confpiciuntur & ^"'^»^,^ altiisimx teftudmes; quae lunt reliquiae Oratorij Neronis 5 ;4i*na»i quod cumfuis hortis habuitconiundium. Spondaeenimmu- ^^"^^ rorum ingentes abhoc locoper chuumjvfqueadinferiorem QuirinaHsparrem, vbieft PalatiumLiuiasColumnas^proten- duntur. quoe iatis indicant magnificentiam & amphtudinem . domus ImperatoricVj in cuius elatiore parte, altiftimum (efeex- tollit frontifpicium , quod vulgus vocat il Fronton di Nerone. Exhoc Nero fpediauit Vrbis incendium , quod ipfe perincen- diariosfecretoexcitauerat,&Chriftianisimputauit,vteosino- diumSenatus populiqiadduceret: edi(5loquepubIicatoquot- quotChriftumfatebanturDeum.comprehenfi, &:inNeronis hortis fiammati funt, & crudelifsime excarnificati.
Videnturinalia Quirinalis parrearcus,fornices,&:cellae^*'"»* rnbterraneaepIurima^icaomniafuntThermarumConftantini tinK Iraperatoris rehquiae.
In Qu^irinali, qua Suburram fpe(fl:at,in vinels Bartholino- ^^"^»^ rum, facellum adhuc extat fornicatum, teffellato ex conchyliis opere venuftifsime exornatum, &pifcium variorum figuris: id olim fuit Neptuno facrum.
Vicinus huic facello locus cft qui vocatur Bagnanapoli,vo- 54/«« cabuIocorrupto,proBalneaPauh:vbiPaulusAEmiIiusBaInea^^''*^' conftrui curauiti& Palatiu diComtiftru(5lumeftinparteho- rum balneorum.Turris autem diComti ere(5ta eft ab Innocen- tio 11 1. P. M. qui ex hac Comitum familia natus erat. Altera turris Militiarum ftru(5ta efta Bonifacio VIII. P. M. HorumBal- neorum Pauli nunc fuperfunt exiles reliquiae.
Inhac Quirinalisparte,fuitdomusCorneliorum,aqua^*"'*. nodie dicitur il vico de' Cornehj : & templum S. Saluatoris de' rum. Cornclij , quod olim fuit Saturno & Baccho (acrum.
Atem-
Horti & domtu
94 TOPOGRAPHIAROMiC
Aitase. A templo S. Saluatoris via porrigebatur vfque ad portam S. Agnctisperdorfum Quirinalis. Hanc vocaruntantiqui Altam lemitam : ad cuius dextram partem , prope collis exitum, non procul a S. Vitali, Pomponius Atticus 3edes habuit amoenas cum Luco.
Sttburra Intercxtremitatem Quirinalis&Viminalem,fuitSuburra plana;& paulo remotius ad radices viminalis templum erat Sil- uani.
Inapice Quirinalisfuittemplum ^pollinis&Clatrsej&fa- cella louis & lunonis,Capitoliumque vetusrHorum nulbe fere fuperfuntreliquisejnifiqu^oftendunturinaliquibusdomibus, quasmruinis veterumaedificiorum funtcxtrudas.
Forum&domus Saluftijfuitnonprocula templo fancftac
saiuftij. Sufann2e,eo loco qui dicitur hodie SaIofl:rico;ad quam habuit hortosamoenifsimos, quitotumhoc fpatium compIc(5teba- tur:,quodertinterportasSatariam&:Pincianam3 0Ccupabant-
mi" quemagnamhorumcoIliumpartem,&vaIIisilliusquaeeftin- /tervxrumquc.Inhorummedioadhucvideturobelifcusparuus
Bomm& .. ..pV- r JJ r-T
Homue- literis Abgyptiacis iignatus,qui dedicatus ruit Lunae. ctnatu. jj^ delcenfu Quirinalis verfus forum Neruae, &locum vbi ■ xlidebantur olimnummi, turrisaliafefeextollit,quam Torrc •■•• iTiczavocanthodie;EapertinuitadMeca£natisdomu;adquara hortos habuit cultilsimos : & ad hos fepius {e conferre fblitus "i^ eratAuguftus C3e{ar,vtcumamicofeoble(5baret,dum{eacu- frisgrauioribus vellet extricare. Nondefunt<]uiaftcranthanc turrim, pattem efte templi {bhs,quod a M. Aurelio Soh dedica^ rumfuit. Afcan^^^ Non ptocul a Turri Comitum domus eft A{canii Magaroz- reJ!Ai. zirinqua videnturcapitamarmoreaSabinaemulicris, Alexan- dri Mammcs filij,Hadriani, Lucij Veri,Claudij Imp.qui Galie- nofucce{sit, &:Bacchiexrubromarmore. Ibidem funtftatux pueri humeiis vrnam fuftinentis , & Bacchi frontem pampinis rcuindli.Eft & in eade domo tabula marmorea fingularis artifi- cij,inqua vir expre{ruscfttaurumcon{iciens,quem mordicus ) tidnetcanis,ferpensgenuoccupat,&{corpiuspungittefticulos: •"'"' In cadem rahula videtur fol&luna, & faculaincen{a, Scalia plurima. EftibidemSiknifimulachrumebrij, &recumbentis "^''^^-' invtrem.
I A N I I A C. B O Y S S A R D I. =' ' >7
invtrem. ScFons prcciofimarmoris^quodmortarium efledi-
cunt : & dux tabul^ lapidex , in vna viri (untaliquot cum faci-
bus ardentibusrin alia cfl: Hercules mortuus,qucmfamuli pyr^
imponuntrberuat&idcmMagarozzusduosterminoscgregi-
oscumfiiislongis bafibusmquarummediorunt membravi-
'.rilia,vt in ca:tcris quse RomaE: funt confjjiciuntur. Habet is quo-
:que ftatuam Martiae Otacilla: (edentis in Solio , & lulia^ M^m-
-mqx fcdentis quoquc:vtraque veftibus eftami(fba,&capita AE-
fculapij,<?ccolo(Iiincogniti,multaquealianot4tudigni{sima;
quas omnia inuenta funt in Coelio monte , prope delubf um S.
Stephani.
IndomoEuryali SilucftrispropcturrimdiCpmti,4dtcm- vtmm plumPacis,Bacchuscftnudus, coronatushedera.&innitens ^'^"'P'^ arboris trunco:& Venus nudaelegantis artificij fn introitucoe- naculi, flatua cft Sabinx mulieris veftita^: 8>c fuper porta viden- tur capita louis , Augufti , & Hadriani. In vicino cubiculo eft Hcrculesnudus,&Dianaveftita,cumcornibusluna2intcrfr0- tiscapillos. Et Bacchusnud^s Pampinisredimitus,craterem manu tenens,&: palliolo in humcros reflcxo.Eodem in cubicu- IoftintcapitaSabina!,Eudimionis,AntoniniPij, HadrianijiAn- tinoi:haccduopoftrema repcrtafuntinruinisbuftorumGallirr « corum.Sunt& aliacapita Palladis, dc Augufti Imp.&duiE tabu- ljE,quarum vna continet leonem in taurum falientem,alia Dei cuiuidamincogniti fimulachrum. Inalio cubiculo Dianafer-s j uatur fuccincfla, cum pharetra ex humeris pendete:&: Pan qua- ' fifaltans; & dua: Veneres, vna feminuda: altera qucedextrapu-
Ibemtegit,finiftracontinetindufium. illic quoque videntur muka alia antiquitatis monumenta : vtlmperator Paludatus, DiaiiaccaputlunatumrM.Antonijtriumuiri, pueriridentisfa- j ectifsime , Cupidinis, louis, Neptuni ; aliasque- ftatuae ex bona parte mutilae;vtLucrcti2e,HcrcuIis,Led^ colludentis cum cigno, Sabina; mulieris veftitae , &gIadiatoris Jiudi,ex cuius humeris dependet baltheus,cumframea iata.
i'
N TOPd-
,J TOPOGRAPHIA ROMAE
rOPOGRAPHIA VR-
B I S R O M A N AE.
-; D 1 E S C^V A R T V S.
Elida nobiserat pars huius Topographiae poftrema; quam eodem ordine , quo & fuperiores partes, pro vt quaeque obuiam occurrunt fuccincSto ordine tradla- bunus.
A Burgo igitur per pontem CaftelH S. AngeJi aduerfo Tybc-
TMum ri venies adeum locum qui diciturRipeta: vbi fanum eratNe-
^eptutit. ptunijquodvetuftatecollapfum Hadrianuslmperatorreftau-
rauit & ampliauit : in eo naufragi tabulas fax fortunae foliii e-
rant appendere,& vora fufcepta pro (ua conferuatione foluere:
nunc dicatum eft S.Blafio.
Inter Tyberim & viam Flaminiam,in valle Martia, ad tem- M4«y5/fSplum S. Rochi videntur ingentia aedificia Maufolci Augufti: AugHfti. pjj^^ Maufoleia ftrudum eft ab OdlauianoCa£fare,vtineo fepe- liretur, ac poft eum reliquilmperatores ex familia Ca^Iarum: codemin locopriusere(5tum fuitamphitheatrum fiueCircus aIulioCae{are,quemAuguftusin{epuIchretumconuertit:Hu- * ius circunferentia cernituradhuc fere integra 6c fuperftes, ope- SBftdtri. re per rhombos diftributo: Pcrtinetque ad aedes Sonderino- JJJn*^' rum.vbiCaleriaeFauftinaEcaputeftelegansfedpedlorerecenti. IndomoFranc. Sonderinioftenditurftatua Pafquini(ficilIaQi appellat Dominus aedium jfpe(5tantis Anteum mortuum:hanc maxime commendat Michael Angelus. Ibidemeft Vcftalisa- mid:a longa infti ta^ & Gladiator, dc Diana fuccinda cum pha- retra, aliaquecorpora marmorea ex aliquaparte mutila: hft & ibidem pila capaciflima; in cuius frontifpicio viri funt quatuor equos fraeniscontinentes , cum his infcriptionibus : prima legi nQpoteft:infecundafcriptumeftHoc EST.in tertiasic est. quartadeletaeftrinquinta et crede non lic ET.Inalte- ra Pila e regione Maufblei funt triumphi Amoris,& alias figurse: interiiafculptaeft aprorum venatio: in Maufbleo oftenditur ftatua mulieris tenentis cornu copias plenum frucflibus, 6c AE- fculapius coloffeus veftitus cum fuo ferpente.
Inhac
lANIIAC. BOYSSARDI. j,^
InhacmoIcMaufoleiduofucruntere^fliobelirciex ophirc oW//?i lapide AEgyptiacOjfinguIi pcdcs X L 11. Iongi:quorum vnus ia- cetfradusin via Flaminiaante templum ^.Rochij alterfemi- {cpultustcrraccrniturinhortispoflerioribus.
Circus lulij Carfaris eum locum compled:ebatur, qui eft ab cn-fnft^ hac mole Maufolei, vfque ad motis vicini radices. Prope quem ^I^«/T. . Auguftushabuitpalatium&porticummagnificam.
Lucum quoque Diis manibus facrauerat Auguftus:qui por- ^^»^««0^ rigebaturper collesmoenibus adiaccntes, a tempIoS. Mariae^"^,/" dclPopoIojVfqueadtempIumTrmiratis.
Marcellifepulchria vicinum fuifTe Maufbleomulti afTerunti ^^M*^« &ciusreliquiasofl:cndunt,quasadMau{bleumpcrtinereputo.
Naumachiam quoque inftitucrat Auguftus in dcprefliori ^tft"^- partc vallis Martias , qux adcollcm hortulorum vergit , in qua mnanL ludinauales fierent; Scdcumvctuftatecollapfieffet^campo- ftea reftituit Domitianus, &c illi fuum nomen impofuit. Prope quamFlauixgcntistempIumcxtruxitidemDomitianusrfede- iusnulliifupererthodicvefligiiirquidam voluntedeS.Silueftfi:
Vallis Martia, dicta efta Campo Martio, cuius pars crat de- preirior,compled:ebaturqueeum locum, quicftinterTybe-^"''*'^ rim & coilem HortuIorumjSs: ab arcu Domltiani in via Flami- nia,vfqueadportam dalpopolo.
ViaFlaminialapidibusllrataeftaCn FlaminioCofpoftdc-f^MF/^. uidtos Ligures: porngebaturqj a porta Flaminia fiuc flumenta- ^ na(quas nunc porta Populi vocatur)vfque Pifauru, 6c Ariminia. . Extra portamFlaminiam,muIti funthorticiuium in quibus plurimaeinfcriptiones antiqu2E&fl:atuaefpe(5lanturere(ft:ae;in-f'''«*- tcr quos Franc. Ragaterius habet cultillimum , & elegantibus ^^'"^' fimulachris ornatum.
Ad hanc viam lulius 1 1 L de monte P. M. vineam extfuxit, ^!""'* ^** cuiusornamentafumptu&magnificcntia fuperant eaomnia qu2e Romx confpiciuntur ; Incipit enim ab iis fontibus,qui fe- cus viam fluunt,inquibusfcriptumlegituriv li v s III. P v b li- CM coMMODiTATi: occupatquc ferc omnes colles, qcii ab vrbe ad pontem Miluium (qui nunc Ponte mole vocatur (pro- fcnduntur. ,,
Adprincipium huius vinesePontifexerexitmagnificcntifTi- PaUtium
N„,,^ vittu. 2 mum
mtnia.
HertM
pe t O P O G R A P H I A R O M >€
mum palatium:ad cuiusingrelTum eredxfunt multe imnglnes Senatorum,& Patriciorumvirorum.exquibusvnaoftenditur Hirci) Pancae, Ciceronis,Cetegi,(5caliorum.Extraveftibulum intrinfecus patet area fpatiofifsima diuerfis exornata fimula- i. chris ; vtpote louis ,Ganymedis,Herculis,Marcis,Veneris,Dia- n2e,Opis,Apollinis,AErcuIapij,Bacchi dc aliorum Deorumrqu^ in toto circuitu , ordme concinno, fuis receptacuiis 6c bafibus marmoreis difpofitse confpiciuntur. tosvints Fontem quoquepofuit in eodem loco:in quo nefcio anma- iHifjiii. gJ3 ingenium artificumj quam fumptuofitas, & fplendor Pon- tificiuslaudaridebeat. Omniaenimmarmoribusexquiritis,(5c preciofifsimisvndiquefuntincruflata.a^dificiumcolumnisPa- riis5viridibus,altirsimis:,fuflentatur: Litoflratum ex Chalcedo-
nicolapide^alabaflro,Porphyro,Ophite,&Simitheconfe6lum cftoperetefrellato,vermiculato,&araroto.Aquarumhmpidir- fimarumexconcameratis cauernisartefadlis fcaturit affluen- tia.Receffu longo 6c obfcuro inter tophos marinos , fub terra videntur fluminum rimulachra,&: Nympharum Naiadum co- tinentiumvrnas;Sunt&:puellinudiDelphinisinfidcntes,&dii aequorei fublcuanteshydriasexquibusemanantriuuli : Vndi- V queNaiadeS:, Nap^ae,Satyriquequafi faltantes difpofiti funr.
StatuseBacchi, Apollinis,Dian£e,PalIadis, Hebes,HercuIis,Ve- fl3e,Veneris,Martis,Antinoi,Mercurij,Vertumni,Pafl:orumnu- dorum, Corybantum, Maenadum, & aliorum innumer.^ ima- ginesantiqua::qu2ecircumquaqueruisIoculis,fiueNifchiisre- pofitae,rumma cum intuentium voluptate & admiratione co- fpiciuntur : prseter excellentes infcriptiones , 6c marmora pre- ciofa,quaEvndiqueadparietesadphcatafunt.
In deambulacro fonti vicino tabula marmorca hsec legun- ,.. turinfcripta.
DJEOEtLOCIDOMINIS
volentibus.
HoC IN SVBVRBANO OMNIVM SI NON Q^yOT IN
ORBIS,AT Q.VOT IN VrBIS SVNT AMBITV PVLCHER-
IIIMO AD HONESTAM POTISSIMVM VOLVPTATEM
• FACTO
lANI I AC. BO YSS ARDI. loi
jacto honeste volvptarier cvnctis fas ho- nestisesto. sedne forte q^ is gratis ingra- t vs sie tjlvssa h£cce anteomnes capessvnto.
qvovis q^isq^e ambvlanto. vbivis qj^ie- scvnro, vervm h ie c c 1 t r a so m n v m , c i r c v m se- p ta illvd.
Passimqvidlibet lvstrando:astnechi- LVM qvidem vsq^vam attingvnto. q^isecvs
FAXINT qV I DQJ^AMQ^V E CLEPSERINT AVT R A P S E- RINT , NON lAM VT HONEStlS M O R I B VS SED VT FVRTIS ONVSTI IN CRVCEM P E S S V M A M A R C E N T O R
Ollisveroqvi FLORVMFRVNDIVM POMORVM OLERVM ALIQJ/ID PETIERINT, VILLICI PROaNNI TEMPORE PRO RERVM COPIA ET INOPIA PROQVE MERITO CVlVSQVE L A R G I V N T V R.
AQVAMHANC QV^VlRGO ESTNETEMERANTO SITlM- QVE FISTVLIS NON FLVMINE, POCVLIS NON OSCVLO AVT VOLIS EXTINGVNTO.
PlSCIVM LVSV OBLECTANTOR: C ANTV AVIVM MVLCEN- TOR. AT NEQVEM INTERTVRBENTCAVENTO.
signa statvas lapides pictvras et c^tera to- tivs operis miracvla qvamdiv lvbet intventor pvmnenimiostvporeinea vortantor.
sl cvi q.vid tamen havd ita mirvm videbitvr eorvm cavsa q^v j£ nemo mirari sat q3ivit, ^ q^o potivs silen- tio qv^a m sermonibvs iniq_vis pr^terito. ^ Dehinc proxvmo in templo Deo ac Divo Andre^
GRAtlAS AGVNTO.-VITA MQJE ET SALVTEM IvLIO III. PoNT. ■Max. Baldvino eivs Fratri ETEORVM FAMILI^ VNIVER- Si€PLVRIMAMETj€TERNAMPRECANTOR.
HviC AVTEM SvBVRBANO SPECIEM ATQ.VE AMPLITVDINEM PVLCHRIOREM IN DIESMAIOREM Q^E I N E O Q^I C QJ^ I D E S T TELIX FAVSTVM PERPETVVM OPTANTO.
Sunc&aliaseclificiamcollibusviciniscxtru(rta;ad(ieambu!ationes P'/''"'"" .,-,.'..-
(T- 1 n 1 I • ■ • Tujticum V.'^v'
jcltiuas : quorum quod elt ccleberrimum in moncis cacumine vmet. T '
duos babet obelilcos erecftos cum Pyramide altiflima : cui fpbrEri- cum horologium fuperimpofitumeft : In eo ventorum omnium ligna fummo notaca artificio defignantur, & difcrimina fingulo- rum cognolcuntur : Ad hoc palacium horcus eft amcenus, fpacio- fus, &; alco muro cincftus quem infcripcionesanciqu^ & marmora diuerfis fculpta figuris exornanc, numero cencum & vltra. ihidzmnortmhi. funt du2e ftatux precij maximi , vna Termini , alia Suriae, fi./^"/'^"""''
N 3 ueNa-
loi TOPOGRAPHIA ROM^
ue Naturae. Terminus fa(5tus eft ex alabaftro orientali candidiC- fimo, cuius pe(5lus te(5lum eftex cotonite marmore , vndulato &: variegato.Suria vero(quo nomineNaturam vocauerunt AE- gyptij^facie velo tecfla eft,multiplici mammarum numcro,ca- pite turrito, rcliquo corpore in Termini formam definente.ln cuiuscircunfercntiamufc^,{erpentes,quadrupedia,infec5ta,vo- latilia, &:flores exprefti funt : vt hac forma, velatam (eu tedtam &incognitamvimNatur2Eoftenderenthominibus,ni{iquate- nusper creaturas quas producit,cognofci poteft.Ideo fuftenta- tur bafi quadrata,& per gradus diftincfla.quo denotarunt anti- qui,nosad Naturae cognitionempaulatim,&:per gradusfuc* cefsiueperuenire. iJorm Huic aedificio vicinus eft alter hortus fuperiorc pauloampli-
Termtno- . . . . . ' . » \
tum. or,qui vineaspro maiori partecontinetrvitium concameratio- nes altifsimae, fulciuntur &: fuftentantur Terminis marmoreis antiquis 0(5lodecim, qui vice columnarum {eruiun t.Ex Grxcia Romamadportatifuntfereomnes,fignaticapitibusinfignium virorum, & Principum Athenienfium , & nominum fingulo- mm antiquis carachteribus. Hos Graeci vocabant Hcrmas.e- rantque ad compita Vrbiumj&: viarum biuia 6c triuia v t pluri- mumere(5ti.
Tons Mi/o Paulo vltra hanc Pontificis vineam Pons Tyberi fuperpofi- tus videtur quem Ponte Mole vulgus vocaticrat Antiquis pons Miluius: adquemhabitoconflivttucum Maxcntio Romaety- rannidemoccupanteConftantinusMagnusvi(5toreuafit. Ty- rannusveroinfluuiiacumequo{ededitpr3ccipitem,neinhoftis poteftatemvenirct,& intriumphum duceretur, ludibrioque populiad fupplicij poenas traheretur. Hac vi(5toria falusScli- bertas Vrbi reftituta eft : &inrei memoriam Imperatoribene mcrito> vi(5tori ac triumphatori ,condituseft illc arcus qui ad- huc integer fupercft inter Coh{eum,& {eptizonium Seueri.
AuntTru In Vrbcm reuer{bperviamflaminiamoccurritftatimarcus Tripoli,veI di Portogallo,in {ummitate valhs Martiae,prope te- plum S.iilueftri,&: S.Lauretij in Lucina.Hic arcus fuitolim Do- mitiano{acer, incultus & rudis: neque vllum habet ornamen- tum,praeterOomitianiimaginem.quamnonnullia{lerunte{Ic ClaudijImperatoris:cuihicarcusdicatusfuit,nonDomitiano.
Templum
Junonis
1 A N I I A C. B O T S S A R D I. 103
TenipIumS.LaurcntijinLucinafuitolimfacratumlunoni rmpim Lucinx,nomcnc]ueantiquumretinuit:inhocantiquituspuer- percE& pregnan tes poft partum vota foluebanti qubd Deae be- neficioliberatJ:eircnt,<5cintantibus fuperftitibus vitaeiretfer- uata.
In via Flaminia^quc vocatur Strada del PopoIo,domus funt d<»»* aliquot, in quibus multx videntur ftatuaeantiquas/vtDomus ywu. PauliPonri, incuiuscorteprima,ruperba{emarmoreavidetur credum fHnulachrumapri Calydonij a MeIeagroc£efi;quod Dominusdomusnoluitdare prccioquingentorum ducatoru auri,propteroperisperfcdiexccllcntiam.lbidemvideturHer- jcules cum fpolio leonis , Cupido, Pomona, Apollo, Siluanus, Diana Pharetrata , Mcleager mutilatus;, Pallas , Hermaphrodi- tus, Adonis, No(ftis fcminudx coronatac ftellis ftatua , & Atha- lantac cum aprino capitc* & Silcni barbati, & veftiti,hederaquc redimiti Sunt&incadcmdomocapitaPoppe^Neronisvxoris, Drufi fratris Tibcrij, louis, Puen ridentis,alterius pueri galeati, ■&duarum mulierumincognitarum: &Ianibifrontisfimula- chrum:6cduotigresa;nei:duaslarueiEnea^antiquifsimeialiaque ^plurima fragmentafignorunii quaeomnia funtinucnta extra vrbcm,in vinea prope templum S.Laurentij.
ApudFranc.Aragonium,inStradadel Popolo^fuperportisDo»»» cubiculorumrepofitafuntcapitaquinqueantiquamarmorea, Jj^^S! arcificiofifsimefculpta, cumfuispecftoribus&bafibus. Etapud cundem eft imago pueri formofuli, & nympha; Naiadis conti- ncntis vrnam, & Pomona:, & Vcneris:,qua^caretcapitc. -r > -.
PropeVrfumina:dibusquxpertinucruntolimadCard.Sar- 1>««»* monetum,videtur ingenscoloftlis viri paludamento antiquo ^7«!«/^ tecli: &Herculis ftatua, cum fuaclaua.&leonino fpoIio,adcu- ius pedes iacet taurus : eft & ibidem Senex ftola longa indutus> &Nympha fcminuda.
Ad radices collis Hortulorum in domo Ambrofij Lilij,tabu- !»«»»« lavideturingensmarmorea:in quaeftexpreftus rex fedensin J*|^7''^ tribunali, cui vir ofFcrt cquum : rcgi adftat iuuenis haftatus, & arbor,circaquamfefecoluberimplicat. ApudeundemeftHer- culis adhuc iuuenis ftatua ,qu£e iubis tenet caput equinum. Campus Martiusplanicie eani totam coplebatquacaQuiri-
nali
I04 TOPOGRAPHIA ROM^
cdmpus nali protcndebatur vfquead Pontem Xiftum & Tyberim:fuit- Murtiiu- ^^Q Qiiiyj hiccampus Martius extra moenia.confccratus Marti: ineofiebantfrcquentesludi, &iuuentus Romana fefe quoti- dianisexercitiisinftruebat, adbellilaboresfubeundos, &fu* flentandos. obcitfm Non procul a templo S. Laurenrij in Lucina,e regione Do- ^f* gan£Eveteris,mceIIisvinariismuItarum£Edium,videturingens pbeli(cus,qui medio campo Martio fueratered:us,Iiteris &no- tis Hieroglyphicis illuftris : quem ex Hieropoli transferri Ro- mamiudit AuguftusCacfar,cumduobusaIiiS:,quos ftatuitin Circo maximo. Hunc longum centum & decem pedes fcribit Plinius, & a Marfoditc {culptum;atque in eo interpretationem phildfophiae AEgyptiorum contineri.In illius laterc hec legun- tur:CiESAR Divi F. AvG. Pont. Max. Imp. XII. Cos. XI.Trib.Pot.XIV. AEgypto in Potestatem P.R. RedactaSoli Donvm dedit. Bemiif Prope Doganam in domo Antonij Palofi, ad parietem cor- Antan^- jj^^ gqy^ q{{ ftacua multi artificij , qui videtur impingendo vellc labi:in cubiculo no procul a prima porta, capita videtur Drufi, luli^ Aug.fil.GakricFauftinsejFauftin^ lunioris.M Aurelij vxo- jris, Sabinas Hadriani, Bruti Prifci, Domitiani , Galbae , & alia 13. capita quae pedoribus carcnt : &: Herculis , Bacchi, Siluani, 6c Mercurij : treique paruae ftatuasintegrac, &:artificiofE. Etam- phftimatabula marmorea,inqua triumphus Tiberij Caefaris i expreflus eft. »»mm IndomolacobiIacouaccij,nonprocuIaDogana,Incubi-
jaceki^i'. culo ad dextram, ftatua eft mulieris veftit2e,cuius nomen igno- [ foH^<''9i' j-^^ur.Et capita Hadriani :, Neruae, M. Aurelij , An tonini Pi j, Sci- pionisAfricani,Gladiatoriscuiufdam. Iouis,Venens,Panisj& aliud Veneris aeneum, multaqueaha fragmentaantiquitatis vi- fudigna. i
AEJa. InCampoMartiohabitatMarcusCalalevirftudiofifsimus cafau antiquitatisiante cuius qdcs fuper platca ereda eft coIofTeamu- • liebrisftatua, quamvoIuntefteMnemoijncs. Inhortulodo- musaliaeft coloftea ftatuavirinudi , quem credunt elfe Bac- chum,quidam ApoIIincm.Nam ibidem eft ApoIIo integernu- duspharetratus.&alteriusluuenisnudiquoquefimulachrum:
&:mu-
4
lANIIAC. BOYSSARDI. te|
Scmulierveftitatencnscornu copiae- Etduocapita muliebria cumpe(5loribus : &alia duo pedtore tenus : Sedantecaecera venuftifsimum,<3celaborati{5imumillicoftenditurIulijC£e{a- ris caput^cuius artificium tanti facit Dominus domuSjVt nullo precio poflit xquari: Ideo fuccelToribus id caput reliquit,vt pa* latiumcum hortis adiacentibus pofreflbrem ftatua; (cquatur; ac nefurto vel alia rationc amittatur/ucceflbres Marci id clau- fum armario tenent elegante, ita tamen, vt neminem peregri- norum antiquitatis ftudiofum abintuitu tam exadli figniar- ceantjfedcomitcr&perhumaniterpetentibusoftendant.
in ea Campi Martij parte,qu^ vocatur hodiela piazza di Sci- ^*'^»^ arra,forumhabuitAntonmusPius,inquoerexitaltin]mamco- Antonm} lumnamcochlidem altampedes CLXX V. feneftellas habct ^*** LVl.qux lucem prccbent intrin{ecus:Ex quot lapidibus conflec non potui expifcari : rupti enim funt gradus, neque afcenfus li- berpatetadfuperiora,{icutineaquaeTraianoeltdicata: Hanc tamen quidam aderunt confedam ex X X V 1 1 1. lapidibus.Pars illiusexterior continet res geflas Antonini {culptura figurarum excellenti:ab hac vocatur ille locus in Colonna.
Vndecim illse coIumnxaIti{limx quse ad templum S.Ste-^'^''';-*' phaniin Truglioconfj^^iciunturcreClx, {untreliquiasPorticus, Amonini quam AntoninusPius ftruxeratin fuoforo, coniundiamcum ^^- fuo palatio:quod ab hoc templo S.Stephani protendebatur vf- queadPantheum.
Intercolumnamcochlidem Antonini,&fontemaquacvir-5,.,^p.j. ginis erant Septa campi Martij : Eratautemis locus vallatus ta- bulato denfo,inquemconueniebatpopuIus fuflPragia laturus, quandomagiflratus eranteligendi. Septaha^calionomincdi- <5ta funt Ouilia.in qux Tribus fmgulic conueniebant,ad magi- ftratuscreandos.
ColIisillequialiquantuIumeminentiortoHiturin Campo c»ff»ci- Martio, inter AntoniniColumnamj&S.LaurcntijinLucina, "^*"^'"*' (quemhodiemonte Acitorio nominant) fuitantiquis mons citatorum : in quem ex Septis fe recipiebant {ingul^ Tribus pofUatafliffragia.
Ineodemcollefuit Curia, quae Villapublicadicebatur:in ^''ff'*/»*-? qua recipiebantur hoflium legati , quibus non licebat vrbem
O ingredi.
lo^ TOPOGRAPHIA ROMAE
ingrcdiiVclinGriecoftafidiuerraii^quxfuitpropeComitium, &rofl:ra,adForumRomanum,(Scinquaprouinciarum legati hofpitabantur,donec illis aditus darcturad Senatum.
smr"' Haudprocul hinceftfons aqux virginis, humili &de-
orcflbaquseducflu, per cuniculos & tubos a vicinia Pontis Sala- rij,per portamCoIIinam, {ubcolIeHortuIorum, &perCam- pumMartium influens:hodie fontedi Trcio dicitur : Huius aqu2edu(5lus reftauratus eft a Nicolao V.P.M. vtin fontis legitur frontifpitio:, & haec fola ex omnibus aquis f quas tantis fumpti- bus, & a:quedud:ibus tam fumptuofis antiqui principes in Vr- bem introduxeruntj remanlit fuperftcsj ad vfum ciuium.
viaform. Fropc Scpta populi Romani via fuit fornicata, in qua erat templumNeptuni,&hitheatrum Claudij.ex quibus nulla reft^ntveftigia.
^twlT luturna Turni Rutilorum regis fororjnympha apud anti-
quos habita inter Napxas , & inter indigetes rclata, quae agro- rum cultum credcbatur plurimum iuuare,templum habuit vi- cinum aqux virginis:,& fontem quoque,qui cum aqua virgine mixtusinCampum Martium influit.
^^^ Illic habet sedes lacobus Colotius de lefi , plenas diuerfij
coiot^, infcriptionibus & ftatuis antiquis excellentiftimis. prope quas arcus eft ex Tiburtino lapide,qui pertinet ad aquam virgmis:in colegiturh^c infcriptio. Ti. CLAVDivsDrv.vsiF. C^sar AvGvsTvs Germanicvs Pont. Max. Trib. Po-
. TEST. V. ImP. XI. P P. COS. DeSIG. IIII. AQ^VADV- CTVSAQ^VvE VIRGINIS distvrbatos per C. C^sa- REM ArVNDAMENTIS NOVOS FECIT AC RESTITVIT.
In arca marmorea fuperfonte leguntur hi verfus antiquisca- rachteribus,quifubftatua Nymphae dormientis erant adfcri- pti:Sed ftatua inde fublata eft.
Hmm Nympha loctfacrt cuflodiafontis
Dormto,dum blandizfentto murmur aqu&. T^arce meum cjuipjuis tangis caua marmora fomnum Kumpsrefme htba^fme lauere,tace. fmpi^ in campoMartio domum habetPompiliusNa,rus,qui feruat mm. elegante ftatuamVeneris nuda:,& Herculis corpus capite trun- cum:InuentafuntincoIlcHortuIorum,invineaeiufdemPoni- pilij. In mon-
I A NI lAC. BOYSSARDI. .107
' In monte Acitorio funt sedes Gaddiorum,quas oHmCar- AEd»$ dinalisdiGaddi incoluitilniismultavidenturnotatudignidi- ,«";„/"' ma.- Poufsimum capita virorum illuftnum : vt lulij Caefaris, O-
<itaui) Augu/li,M.Agnppa:,SeptimijSeueri,Gecc,AntoniniCa- racail2e,<ScP]iilippilmp.ex ierpentinolapide viridanti. Ibidem Tunt ftatu« Antonini Pjj,GaIeriae Fauftin;]^, M. Aurelij, Fauftinac junioris,Lucij Veri,Traiani,Hadriani, & Vcnerisnudaeilnmu- .faeofuntcapita Caracallas, AlexandriMammeae,PyrrhiregisE- .pirotarum,M. Aurelij, Aureliani,&Claudij :Pra;terea fimula- chrum ApoIlmistenentisarcum,&plurimacapitaincognito- fum hominum.-Item ftatua Cupidinis dormientis fuper (polio Jeonis&clauaHerculis ; Ibidem videturtabuIamarmorisMi- (chij circundata limbo ^neo deaurato, longa palmos quinque* jatatresfemis} cuiuspreciumgrandeefl: proptermarmorisex- ccllentiam.Oftenduntur eodem in loco res infinitae dignae ob- {eruationecuriofa.'pr^tergemmas,3era,marmora,&numirma- taGrasca& Latina;multa videntur petrificata, vtmaxillaele- phanti,cornu ceruinum,6c alia eiufmodi.
Apud defiderium Vrfatum prope templum S.Magdalen^ ^"""^ ScPantheum, inprima domus corte fpedlatur infignis flatua vlfati. Diana^, vel potius Oreadis alicuius nymphae, quae capreoli pel- lemtenet;lbidemefl: Orpheusadmodum tamcn mutilus:& mulier quaccornu tenet dextra : &laruaE aliquot marmoreae, multaque fragmenta fingularis artificij.
In domo Antonii Gabriehs,nonIonge aMineruaetcm- ^^"..
1 • r r\ ■ Antonif
plo,fuper porta coenaculi repofitum eft mgens louis caput : In- Gahitik. trinfecusad dextram efl: caput Tiberij, adlasuam Traiani, Ger- manici,&:Commodi. fuperahaportaHermaphroditi :Super portaMuTseiell^caputDrufi, quodquidamvolunt effeRomuli, idque inuentum eftin Thermis Antoninianis, cumalioca- pite Remi , quod ad Ducem Cofmum Mediceum miirum cftFlorentiam. Ibidem eft caput Pythagorae antiquifsimum: & Catonis , Lucillae , Otacillas , M. Agrippae fbceri Caefaris Augufti, qui Pantheum erexit : M. T. Ciceronis, Bacchi , Cu- pidinis, Termini,Eratus Mufac, Caefonia2,Fauflin3e,&ahapIu- rima:ltemmulieris vioIatio.quamLucretiamvocantjfcdma-^ lc:& Satyrus.
O 2 Praetcr
,»8 TOPOGRAPHIAROM^
T4i4tium Praeter caeteramemineritnoftcrviatordiligenterperuefti- ^''^■^'garepalatium CardinalisCarpenfis; inquototftatua:, totin- fcriptiones videntur,vtmirarinemo fatispofsitftudiumtanti viri in exquirendis iis, qux ab antiquitate peruenerunt ad no- ftja tempora, magna omnium dodtorum vtilitate,& volupta- te :qux omnia qua potui diligentia depinxeram , 6c emifTurus cram in lucemingratiam amicorum, nifi mihi deperiiftent, cum aliis multis, quae adhuc Romae videntur.In Ijoc Pij Rudol- phi Carpenfis Cardinalis paIatio,in hortulo quinque iunt Ter- mini antiqui cum fuis baiibus : Nili ftatua feminuda cum cro- codilo : Narifluminis : Mulieris veftitae,cuiusbrachianuda mordicus tenet ferpens : quod occafionem dedir aliquibus, vc exiftimarent efte Cleopatram. Alia quoque vifuntur ibideni fragmentavirorum, &:mulierum,quorumignoranturnomi- na. lnmufacofuntfimuIachraCereris,Dianaj,Phoebi, Atyspa- ftoris Idaei, & aliorum. Item Vrnaeex cocftih lapide numero vi- ginti,puIchro ordine repofitae fuper rcpofitoriis, in quibusplu- rimi feruantur libri Gracci,Hebraici, Arabici,& Latini antiquif- rrimmi fimi,&: manufcripti. Addextram mufa^i partem funt capita paUt^^ Galcriac Fauftinae, luliae Caefaris Augufti filias, & alterius mulie- carpejjs. jjs incognitac, Vencris, Antonix,Cupidinis,triapueriIia,duo muliebria,&plurim£einfcriptionesin tabulis marmoreis pre- ciofiftimis : inter quas vna cft in lapide Bafalthe nigro & durif^ fimOjliteris AEgyptiis illuftris. Ad laeuam partem Mufa:i primo loco funt capita iuliae Mamea2,& duo ignota.fecundo eft pueri ridentis,&muHeris ornataecalantica,vel mitraSyria.Tertio lo- co funt capita Hercuhs,Fauni,&quatuorpueriIia:Quarto loco funtdiuerfseinfcriptionesprioribus non inferiores. Ibidemcft tabula marmorea in qua expreffus eft Alexander Magnus cum pueroalato: Eft &Canopicaputexlapide AEgyptio viridi, & louis Hammonis,& alterius ignoti viri.Praeter hec infinit^ funt minores ftatuae , &: fragmenta an tiquitatis, quae breuiter expli- carinonpofTunt. secundu In fccuudo Mufco fuis locis difpofitafunt vafa & vm? co-
^" • diti^elegantisartificijj&capitaAntoniniCaracall^^&alterius ignoti viri. Ad dextram partem primo loco quatuor funt capita luh^ Titifih^, Veneris&duorum virorum. Adfiniftramtria
func
lANI lAC. BOYSSARDI. • 109
funt alia c^pita Galbsej&duorum ignotorum.&in cikcuitu (ex lijnt capita Coniulum,6c iiluftrium virorum. Numa: Pompilij, DomiLiani,ScptimijSeueri,PhiIippi Imperatoris, &aliorum duorum , qui ignorantur : Repolitoria qu.x fubtus funt, referta funtconcinnoordine voluminum,&librorumantiquorum, ram in mcmbranis , quam in papyro AEgyptia. Ibidem quo- qucfpcdanturdiuerfx in{criptiones,&epitaphiainlapidibus precioiis^ficut&inprimomufeo. Adidemlatus erecflaeftta- bula grandis marmorea^d: integracum infcriptione Graeca.fu- per qua ci\ pueri fedentis ilatua. & Alexandri Magni quafi mo- rientis caput: &cuiufdam animalisextollentiscaput : Super porta Mufei repofitum eft fuo loculo, 6c bafi marmorea caput Bruticum hac infcriptione:
^ii^ tibi tuque mei potuerunt ptgnoranati ISlata dart populofmt jacramenta data
Et ^oluimaiora ntmis -.fedcura meorum Fida tmprohihet me ctnerem ejfe rogt,
Ad dextram portse faciem, repofitum eft Veneris nudac corpus : cuius artificium fuperat reliqua omnia quae Romae funt : Id (i elTet integrum , nulla elTet toto mundo ftatua, qux huic conferri poifet : neque abs re creditur c^^c Ve- ncris Gnidix toto orbe celebratae. Prope hanc Venerem eil iuuenis non minoris artificij : in quo tanta eft mem- brorum proportio , tam elegans , & pulpofa mufculorum conuexitas , vt fculptorum , & omnium artificum oculos curh fumma admiratione fixos detineat. In altera Mufa:i paite iunt tria capita virorum ignotorum •-, & duo corpora viri ac mulieris , cum numerofb ordine infcriptionum an- tiquarum , laruarum , & fragmentorum antiquitatis , qua^ fmgulatim recenferein immenfum protraheretur noftranar- ratio : Ante ha^c duo mufka coenaculum eft amplifsimum: in cuius elatiore[parte, caput eftcoloffeum mulieris, inter duo magna vaia antiqua.&in circuitu coenaculi nouem capita fiint pulchro ordinedifpofita fuis bafibus. Lucij Veriadhuc iuue- nis,eiufdemiamadulti,Poppe2eSabin2e,Hadriani, Annij Veri,
O 3 Graici
II» • TOPOGRAPHIA K O M JE
Graecialituius^&aliuclignoti.&haecomniafingularifuntarti- ficiofa(5ta. Ibidemeftftatuamuliebrisveftita fyndonefubtili: & alia minor ex Agathite lapide, alta palmum vnum femis ; 6c caput Terminiex marmore ^mathite:& vas antiquum ex mar- more variegatO:, & admirabih. Ad aheram partem ianuce, duo funt corpora iuuenumnuda, &ahud viripalhati:&caput{e- nisignoti,&Satyr!,&Cupidinis.Supercornicibusihiusca"na- cuh, repofitac funt tabulae in quibus opera pid:orum celeberri- morumtotiusItah2Ecognofcuntur,vtRaphaehs MalfaciVrbi- natis, Miehaehs Angeh Florentini, &ahorum. Supermaiorc porta duo funt magna vafa cx alabaftro orientah : & in toto cir- cuitu difpofita funt infinita marmora, cum infcriptionibus antiquis diuerforum characterum , & hnguarum. & diuer- fa fragmenta ftatuarum virihum, & muhebriumjinter quse confpiciuntur fbcci^coturni, ocreae mihtares, &c diuerfa cal- ceamentorum genera, quibusprifcipopuhGra^ci, Latini, & Barbarivfifunt.. Ttrmm Ahud eft Mufxum huic coenaculo contiguum , quod
"*' totum cfttedlum holoferico viridi : Super cornicibus, quac totum mufaeum circumcingunt, repofita funt pukhroordi- ine plufquam feptuaginta fexcapita virorum ihuftrium. Inter Guaetredecim confpiciunturmaiora fele<-tifsimiartificij,ex o- nentali marmore candidifsimo fada : vnum Vcneris, duo vetularum muherum ; duo Herculis j vnum Palladis , re- liquorum nomen non potui difcernere. Inter fingula rc- pofita fiint va(a antiqua ex marmore , vitro & terra codliii latericia : duceque Veneres xncx nudae, & integrse. Secun- do ordine duo funt capita muliebria maiora , &: alia no- uem minora , clegantifsima omnia : inter quae eft Saty- ri , & pueri plorantis : quibus nihil perfedius tota Vrbe con- lpicipoteft,nihiIcIaboratius, autartificiofius. Ibidemeftca- put lunij Brutiex xvc, cuius oculi empyreo facfti funt opere, quod fmaltum vocamus. Eft & Priapi ftatua aenea falcem manu tenentis , repofita fuper bafi preciofi marmoris : Et a- quilaaenea inter Acanthi foha, qua; fuic cafsidis epiconium, fiuecrift^ receptaculum,finguIariartificio c^latum.Oftenditur
quoquc
I A N I I A C. B O Y S S A R D I. in
quoquc (imulachriim Cvbeles exmarmorc nigro AEgyptlaco: c^Suria:, {iuenacurxcxlapidecandididimo {efquipalmumal- ta:,vertitxdiuer{is mammis& animalibusrfacietamen nigra. Eodem ui murco videtur Anubjs cynoccphalus.hsec omnialo- caca funt fupcr rcpofiroriis diuerforum hbrorum antiquorum prxciolidimistcgminibus coopcrtorum. Horumreccptacula fuftentantur Tcrmuio marmorcofmgularisartificij. Secundo loco cil HcrcuJcs, caput mulicbre , Venusnuda quafi lauansin balncoj S,atvruscx3Emathitc lapidccornu inflans;Lucernaa2- neaopcre fu(ih,aliud Veneris corpus formofiflimum : Super menfa,qua;tecl:ae(l:holofericotapeteviridi,ftatuaeftFauni,&: Socrat!s,rarum opus dc admirabile.vas quoquea^neumjn quo fculptifantplurimipueripifcantesjlbidemeft ApoIIinisfimu- Iachrumnudum,Gladiatoriscorpus&:alia plurima. Supcrfe- nedra mufci, eftaquila , taurus, caput pueri , & antiqua infcri- ptio : omnia cx :ere. Ibidem (eruantur horologia, & clep()'draf,
precij&opcrisadmirandi,cummuItisaIiisgemmisfcuIptis,& monilibusprcciolillimis.
Contiguum huicmu(jeoIocusefl:(iuercceptacuIum varia- ! rum rcrum antiquarum, ex diuerfis metallis, & lapidibus.mul- ^"^'^*'' ta fimulachra paruula Dcorum, virorum, mulierum, animali- umque : luccrnx,vafcula,criftx, ca(sides, cultri,gladij, {icse,fra- mca^,puggiones?piIa, haftarum,tcIorum, &:fagittarumcu(pi- desexxrcquidcm,fedita temperataevtduriciem chalybisfu- percnt. vidcntur ibidcmdiuerfainflrumcnta chirurgica,&a- liorumarti(iciorum.figilIa,claucs, annuIi,(ibuLr,capuIi gla- diorum, patcra vna ex Criftallo rotacxpofita &excauata(iibti- « lifsimainduftria: multaque alia,in quibus enumerandis, &ex- plicandis ncmo vcl diligenti^simus icriptor poffetfufficere.nc- queannus intcger fatiscfrct, adhorum exadtam contempla- tionem : Ita vt (i fingula confideraucris quanta neceffe cfTet cu- ra,Romanihilpol]idetmagni(icentius,nihiIadmirabiIius.H^c omnia collcda (unt opcra & lludio impcnfi(que Pij Rudol- phi Cardinalis, viri Scerudici &pcrhumani. Vtinam qui in horum poficfsioncm poftobitum tanti viri fiicccdent fimili fUidio fcrantnr , ncquc patiantur tam excellentia figna vel perirc, vel (eparatim difirahi : 6c in manus eorum venire, qui
hoipi-
ni TOPOGRAPHIAROMi£
hofpitum & aduenarum ftudioforum curiofe indagationi du-
ros fe & morofos prsebeant.
HscfuntquaeinCampoMartio videnturannotatione di- j gnarfed paulo fuperius ad principium Plateae Sciarrse in domo ^ , Dominici Capoti) flatuae funt egregi^ Palladis veftitae, & Dia- Demtnici nx : & mulieriscuiurdam qusecaret capite. Ibidem quoque vi- CW' clcnturcapitaIunijBruti,quiRomaTarquiniosexegit,0(ftauij Augufti, Macrini, Hadriani, Antinoi, Septimij Seueri,Iuliae Mamme2e,AlexandriSeueri:,Cleopatr£e, V^neris, Herculis, A- pollinis,duorum Sacerdotum, Siluani,pueriplorantis,LaruaB duae,&:aliorum,quorumnon cognofcunturnomina. ianibi- frontis,regis Parthi captiui ex emathitcfimulachrum Bachi in- fidentisvtri,Priapiquoquefereintegri,&aliaplunma.-quaere- perta funt extra portam S.Ioannis, in vinea eiufdem Dominici, co loco qui dicitur Bafiliolo.
Ecampo Martioredibit viatoradfuiiftram, vcrfas mcenia adcollem Hortulorum , qui incipit a templo S. Silueftri,& ex- otoHor tenditurvfqueadPortamPincianam,fiuecollinam,fecundum "<"""»• yj.J3J5 moenia; Quamuis&alij eius longitudincm producant vfque ad portam Flaminiam. In hoc colle Pincius Senacor do- DomHs mumhabuit {plendidiflimam,cxcuius nominecolhs&porta '""*' vicinaPincianadidaeft: cius domus veftigia adhuc apparenc nonproculab vrbismoenibus. Inhoc colleruitDomitiorum Sepulchrum , in quo fepultus ell Nero : In elatiore collis parte sepuichru yidctur^rcusduc concameratio fornicata,qua£olim fuitpars fum""' terripli Solis. PropequamefttemplumS.Trinitatis^aLudoui- Tempinm co vndccimo Rege Franciae ftrudtum: non procul ab hoc Solis ^*^"' delubrojiacethumi obelifcusex lapide Thafio fad:us,cum hac
infcriptioneSo Li sacrvm. AEdes& PropeColhnam portam,nonprocuIatempIoS.Sufinnae tu)if. ' Saluftius habuit hortos amoeniiTimos & fplendidas aedes:qua- rumruinaeadhucfuntfuperflitesineavallcquaituradportam Salariam. Eius horti porrigebanturper eos colles,qui furitinter portas Pincianam & Salariam. In quorum media parte videtur obelilcusnon adeomagnus,literisfignatus AEgyptiis Hiero- glyphicis,qui Lunae lacratus efl:Locus adhuc hodie vulgo dici- turSoloIlrico.
Campus
I A N I I A C. B O Y S S A R D I. ii,
Campus (celeratus fiue via fcelerata ( in qua Veftales virgi- campu nesquse ftupro violata; erant viua^ defodiebantur)complebac '^**'"'' idtotum fpatium,quod eft a Porta Collmae, fubsedibus &:Hor- tis Salullianis,vfque ad portam Salariam.
Extraportam Quirinalem, quce & Salaria vocata eft,&Col- rempium lina,& Agonalis, adfiniftram vi^e Salariis partem funt ruinae ^TJm, templi Veneris Erycinae: cuiusfeftumfolemnibusceremoniis celebrabantmatronaepudic^jAuguftomenfeadfimulachrum Veneris Verticordiae, quae maritos vxoribus credebatur redde- re placabiles &c beneuolos : ad hoc templum fiebantludi Ago- nales,vnde porta nomen fortita eft.
Paulo remotius, tribus ad Vrbe paffuu millibus,fuper Anic- foMtVar- neponseftadhucintegeriquemlongainfcriptiodocetaNarfe-'^"''* tc firucftum fuiffe. Adhuncpontem Annibal imbriuminunda- tione vehcmenti vexatus obfidionefbluta, caftrarcmouicab Vibc&difceflit. PauloinfcriusTyberi mifcetur Anien:ibiquci««»«<ii« TorquatusGigantemGallum fuperauit,&ab eius collo torquc 2,«*IliI~ aureum detraxit,aquo nomen poftea cepit.-Hicnon cric abfur- dum fabula infccercqu^Rom^ pro verahill:oria refertur.Tcm- pore Marcelli P.M. Seditione fada interPatricios & Plebcm, nobilesafLiisfontibus(Sc puteisprohibuilfepopulumneaqua- rent.fed Chriftiani Pontificis precibus fadlum effe, vcomnes Vrbaniputeircdderenturputidi,&adpotuminutiles,ficucho- diefunc,fdclumque Tyberim potabilem^vtexeo fincdifcrimi- ne nobilcs <5c plebeii potum fumerent : probantque rci verita- tem ex eo quod aqua Tyberina ad multos annos incorrupta feruetur fuauifsima:, & faluberrima, quoties hauritur paulo fu- pra Vrbem vfque ad mare : Sed certum eft hoc accidere cx mi- xtione Anienis cum Tyberi; Anienenimaquas habec multo infectas nitro,quod corruptionem prohibet:& ii qui fiipraofti- um Anienis Tyberimincolunt, vcmore Romanofuas aquas incorruptasdiuferuencvtriufquefluminisvndascommifccnt.- Prope Tybur inter Anienis arenas leguntur amygdala,anifum, feniculum&aha plurimapctrificata, qux circumfcrunturpi- xidibusinconuiuiis,vtmatronae&conuiuaedeludantur,cxifti- mantes elfe ex faccharo fadla tragemata , quae vocantur pallini confettedaTiuoh. &fuperioribusanniscorpushominisinter-
P fe<5ti.
1,1^ T O P O G R A P H I A ll O M AE
'"' 'fe(5li,&conic(5liin AniencadhaEfitradicibusarborisqusefluuij ripam ingrediebantur,fad:umqieftlongotemporisinteruallo' vtcorpus a putrefadione conferuatum, in lapidem fit conuer- fum: ^Titus Celfus Patricius Romanus mihi afferuit fe vidilfe. Honarit AdportamSalariamdemonftranturreliqui^ tcmpli antiqui, tempium. ^^^^ honoti facrum fuitr&idomusillius fiue fuburbani, in quo NeroImperator,adiuuanteSporo,cu(pidefubpapillamadad:a fefe interemit , ne in manus & poteftatem Senatus veniret, qui jllum pofcebat ad fupplicium. ForumAr - Regreffus inVrbem,poftquam vcnerisadvallcm collis Hor- *"""'""' tulorum,&Quirinalisradices,occurrettibitemplumS.Nico- .r..:; ..^lsti de Archemoriis. Nomen feruatum eft antiquum fori Arche- ■'' -morijvquodeolocofuit.
-. Indefub Quirinalisradices progrediendum eft, donec veni-
asfubhortos Carpenfes, vbiplurimsefuntcamersc&fornices
».^.v;..Q[3{^un,&longoordineprodu(5li:hosnonnullivoluntcfreof-
""u^^ .ficinas, rn quibus conficiebatur, &elaborabatur minium ; alij
malunteumiocumadfignarehabitaculis mcrctricum, quaeeo
fe reeipiebant temporeFloraliumLudorum,qui cclcbrabantur
circut in.CirGoFloraE fornicibus his adiacentc: nihilominus tamen
eonftatofficinasminij propehuncCircum extitiffe.
:'- Ante templum S. Apoftoli,fub Qj^irinali in alta bafi eftcre-
(5tus leo marmoreus artificij fingularis.
Liukco- - :IndomoLiuicEColumna:,Martij Columnasvxoris,propeS.
dmw. Apr»ftolum,fimulachrum oftenditur marmoreum cuiufdam
miiliieris Mcliftae:vtpatet ex infcriptione.
Dowus -..InxdibusFrancifci Ara2onii,propeS.Mariaminvia,inhor-
Arragonij. tulo vbifons cft, ftatua vidctur Nili innitentis brachiolseuo fu-
pei"crocodilum:&:vtrinquefuntduaeftatu;xfOgatxftantes: Ad
parietcs circunquaque diipofita funt fuis loculis fex capita cum
fuis pe(5loribus. In altero hortulo,in circuitu collocata funt co-
cinno ordine alia capita viginti quatuor, quorum nominafin-
gulatim non enarrabimus propter incertitudinem.
Domus ApudHieronymumFraniapane,adingreffumdomusfuper
miTran. gradibus, ere(5lus eft Cupido alatus. In corte prima loculis mar-
tafam. morcis crec^lafuntftatuarum corpora 4.&HercuIis,acmuIieris
incognit^,que caret capite.Sup portisjduo funt capita ignotorii
hominum
l A N I I A C. B O Y S S A R D I. 115
lioniinum.Pilaquoquelluearcamonumenti videtur ibidem m cuius fron tifpicio fculptum eft Paridis iudicium de forma,& pulchritudine trium Dearum lunonis Palladis& Veneris. Eade in domo 6c ftatua mulieris larua manu tenentis: & alia aliquot capitaantiqua, fuis ba(ibus imporita,&: collocata fuper portis.
Jndomo HieronymiColoti),propeS.Mariaminviaincor-Hwo«;. tc ad dextram.nympliaefl: infidens monftriVnarini dorfo.hanc *."^''''*' Doridcn vocant,alij Galathea. Supcr porta culinae.tabula mar-- morea eil affixa^in qua cxprelli funtduo tauri, quos duo viri vi- olentcrcornibusimplicitosretinentJncubiculovicinoftatua: {iint Vid:oriLr,<5c duarum mulierum; Item tabula.in qualuppi- ter fculptus ell: cum apro,quem canis tenet mordicus : multa:qj alixinfcriptiones,epitaphia,&marmoraantiqua.
SubQuifinali monte,funtedesBuflFlilorum,paru2quidem,ii?^«B«/ {iconferanturcummaioribusillispalatiisCardinalium,&Prin-.-^'*'*"^'""' cipum virorum, (ed qux CcCteris non cedunt omni ornamento ahtiquitatis.in harum ingrclfum fub porticu,ftatu^ funt Vene-' risnud.Tj Apollinifque, qui Iseua tenet barbitum inflexus arbo- ris trunco:qua nihil videtur Romasexcellentiusi Harpocratis fi- ue SigalijiBacchi cum Satyro,qui fefe mutuis tenentcomplexi^ bus,5<: ad quoru pedes eft tigvis, Alterius ApoIlinisjVeneriscum ^ Cupidmerlunonis, louis, &:aliorum Deorum.Praerereacapita louis (3c Palladis : 6: duarlarux : &bafis magnajn qua funtpul- cherrimo artificio cxlati luppiter , Apollo,Bacchus , Hercules, Mercurius,Mars,5c AEIculapius Hortulus eft confitus diuerfis hcibis ranfsimis, & arboribus, Palmis, Cedris,malis Punicis,ac medicis, m^ rtis, & aliis. Palmeenim videntur Rom^ multis in locis:fcdnulIegeruntda(ftiIospr^terquame£e,qu^funtinhor- roS.Marie dcl popolo,&: S. Marie in Traftyberi. Apud BufFalos in hoc horto , in interuallis arborum ftatue funt colofTe^ Cer- beri tricipitis, &: ex oppofito Tigris : vtraque fuis bafibus mar- moreisrepoftca. Suntibidemaliquotftatu^iVtDiane,Pomo- n^,Flaminis cuiufdam facerdotis, Veneris veftitae&:integrx> Herculis adhuciuuenis,Sabina£muIieris,Serui Perfk ex lapide Mifchio preciofb. In cubiculo prope Hortum, Septem funt ca- pitacumiuisped:oribus,finguIa fuis collocata bafibus Marij fepties Confulis, Tiberij , M. Aurelij , Commodi, Maximini,
P 2 Gr^ci
„6 TOPOGRAPHIA ROMAE
Grxci alicuius,& poftrema viriincogniti:adintroicum cubicu- liduofuntcapicajScipionis Africanb&zHadriani Imperatoris, In alio coenaculo multa lunt aliacapita cum pe^ftoribusjfmgu- la fuis difpofita bafibus:inter quas eft Veneris, Mulicris Sabinse, Herculis,Vefpa{jani,M. Aurelij adhuc iuuenis,Get£e Imperato- ris,duo Antonini Pij,duopuerorum,viri Grxd cuiuscollo fcri- ptumeft ATsiAs.&mulierisincognitae. Adfinemhortulipro- pefontem tabulaeft marmoreain quatres Charites expreftae funt mutuis complexibus fefe tenentes. TonsBuf. Huic hortulo fons eft additus, ex tophis marinis efiPorma- tus afFabrein fpeciem rupis naturalis, tanta? pulchritudinis, tantorum fumptuum, compofitionis tam rarx^vt nihil fpecio- fius vfquamvidcripofsit: Difpofita funt diucrfisinlocis con- chylia preciofa, qux margaritarum referunt fpIendorem,& in- gentcs Cochlcae Indic^e ludiciftimae , colore Iridis &: vnionum. Totaqueh^crupesartificiofavcnuftiftimetegiturlaurisjCedris, tamari{cis,&:aliisarboribus,quaeprocbcnt vmbiamfontifub- iedlo:fub quibus fimulachra funt tria Mufarum elcgantifsima: &Caracall3e Imperatoris, quipalliomarmoris cotognitiste- (ftus eft : Difpofita funt vn dique figna, qux fuis c loculis extant, vt Demetrij, Maximini , Philippi , Claudij & aliorum. ex rupe fontis eiaculantur aquae limpidiflima; , per tubos & canales £e- neosmirandoartificio. Licoftratum exmarmoribus compa- (5lum eft exquifitifsimis,opere teftellaco.exChalcedonico^Por- phyro, Alabaftro, Thafio, Pario, Ophice,Marmaridum,& AE- thiopum lapidibus:Opus fumma admiratione dignum/quod- que, licetmulto minus fit, pulchritudinc tamen , &artificum inuendonepoteft conferri cum fontelulij de Monte Pontifi- cis maximi,qui ad portam videtur Flaminiam:In fumma,quic- quid in domo Patricij huius ciuis fpe(5batur , dignumrege &o- pulentifsimo puta principe.
Hascfuntquaedevrbis Romanx Topographia mihifcri- benda putaui, quasque ftudio & curx peregrinorum fatisfaccre pofTunt. Reliquiautoresmulti funt,quihanc dcfcriptioncm fiifius ac locuplctius tracflarunt.-quiquemulta addiderunt,qu^ nos hcic non attigimus : fiue quod ea non viderimus, vel quod non exiftimauerimus digna, circa quae peregrinus debeat diu-
tius
^j
I A N I I A C. B O Y S S A R D i. 117
tiusinhxrcre: cuilonga nioranonconcediturin VrbcDecon- clauibus multorum Cardinalium , nobilium , &:ciuiuni opu- lentiorum, m quibus feruatur infinitus numifmatum , aureo- rum,argcnteorum,& ceneorum numerus:toreumata excellen- tium artificum ex diuerfis metaIIisjOnyches,Sardonij, Corna- lini,Lazuhj,amethyft£e>Topazij,BeryIIi,Cyani,Pyropi,Hya- cinthi , ^aphyri, ctiftaHini lapides cxlati, &:{ignati capitibus Deorum, Imperatorum , virorum illuftrium, diuerforum ani- maliumJierbarum:,&arborum ,variaque Emblemataconti- nentes, hecfilentio praeterire (atius putaui , cum impoflibile fit fingula annumerare, velenumerata exphcare.-quodpreterea hodie(^proptcrfraudesmultorum malorum, quiclamculum multafurto turpillimofubtraxerunt^paucisaditusprebeturad huiufmodi lecretiora loca. Mulciquetiment ignotiseacom- municare, qua^coniunda funtcummultisftatuis, tabulis,ac picturisnudis, &Iafciuis:qua!aLardinaIibus,Epi{copis>&:aliis Viris Ecclefiailicis feruantur, propter artificium & operis venu-- flatem 6c excellentiam. NonnuIIi autem fiint qui malignitate deprauati fxcuh,pofl reditum in patriam proteruefuis enume- rant, &narrant,fcriptifquepublicantqu(j viderunt,vtinuidi- am,dedecus,ac contumeham concitent pofTefroribus^a qui^ bus comitcr & perhumaniter funt excepti: beneficiorii imme-^ moresingratitudineprogratiareferetes.Hecmalignitasincau-» faeil:,curhodiedomibusnobiIiupauciadmittantur,nificom- mendationeamicorum idcontingat,aut longa familiaritatCi ik vfu communicationis quotidianse cos, quorum fidehtatem & ingenium perfpe(5lum habent, in mufea fua admittant,&a-^ micecommunicent quaehabentpreciofa. Hincfitvtvirorum malorum ingratitudo viris bonis fitopprobrio,& damno in^flimabili.impediaturqueiludiumiuUentutis,
& comitasjcharitafque omnium rc- frigeretur,aut plane ex- tinguatur. *
P 5 ONV-
ii8
TOPOGRAPHIA K O M JE
ONVPHRII PAN
V I N I I V E R O N E N S I S<^
DESCRIPTIO QVATVOR
DECIM REGIONVM VRBIS RO-
ma, ex Sexto Rufo, P. Vtciore dr ahisprobA- tisAu£lonhm colleila.
R E G I O
Torta Capena.
Almofluuius
Vicinoucm. Vicus Camoenarum. VicUsDrufianus. Vicus Sulpici vlterioris» VicusSulpici citerioris. Vicus Fortunae obrcquentis. Vicuspulucrarius. Vicus Honoris & Virtutis. Vicus trium ararum. VicusFabrici. Vicomagiftri XXXVI. quatuor
perfingulosvicos. Curatoresduo. Denunciatores duo. Lucitres.
Lucus Cuperius Hoftiliani. LucusE2:erix.
o
Lucus Camocnarum.
^ewpla quatuor.
Templumlfidis. TemplumSerapidis. Templum Fortunx viatorum. Tempium Martis extramurani.
AEdesfex. ^dcs Martis Quirini. ^desMincrux.
P KI M A
yEdesMercurij. yEdes Tempeftatis. ^des Apollinis. yEdcs Camosnarum.
AEdtcuU X.
yEdiculaFortunas obfequentis. ^diculaHonoris. ^'EdicuJaVirtutis. ^diculaRidiculi. yEdicula Herculis.reliqua: defide- rantur.
JrejL VII.
AreaApoIIinis.
AreaSpci.
AreaThallijfiue Galli, fiue Galli^.
ArealfidisAElian^.
ArcaPinaria.
AreaCarlura:.
AreaMercurij.
j4rA II.
Ara Mcrcurij : & Ara XCxAis.
LapisManalis.
Circus Antonini Caracall^ cum
Obelifco. Scnaculum ad Portam Capcnam. Mutatorium Cjefaris. CampusRidicuIi. HortiTcrentiani. Tabern^C^ditia:.
^i
Bah
ne-
ONVPHRII PANVINII
119
Thcrma: Commodianx. Therm^ Scucrianx.
BaltneapHhltca V L Balincum Vettij Bolani. BahneumTorquati. Bahncum Mamertini. Bahncum Abalcantiani. Bahneum Mettiani Secundiani. Bahneum Antiochiani. Bahncarehqua priuata fine no-
mme XXCll. Lacjyti Fitnd. X X CIII in his LacusPromethci. Lacus Vefpafiani, ahas Vipfani. Lacusfandliis. Lacusfudans. LacusTorquati. LacusPubhcus* LacusBiuius. LacusSpci. LacusGratix.
R E G I O
Ccslimonttum.
; Mons Cajhus,qui & Querquctu«
lanuSjVcl Auguftus» Cxholus. Suburra. Cerohcnfis.
Vtct
Xll
Vicomadftri XXXIL I Curatores 1 1.
Denunciatores 1 1. j CohortcsVigilum V. I Luparia^inSubura,
AntrumCyclopis.
Caput Africic.
Lacus Mamertini.
LacusSalutaris.
Lacus rchqui finc nominc*
LXXIl.
Arcpts IV, Arcus Drufi Neronis. ArcusdiuiTraiani. Arcus diui Veri Parthici. ArcusBifrons.
Sfpulchra. Cornehorum Scipionum; Atihorum Calacinorum. Scruihorum. C^cihorum. Horatiorum &c, Horrea XIV* Piftrina XIL Domus CXXI. InfulxM. 133. CCXXIII. Regio in ambitu continct pcdcs
CCI33. MMM. CC.XXIII.
S E C V N D A.
I: i
ArborSancfta,
Micaaurea.
Spolium Samarium*
Luciduo.
Templum TulU Hoftilij.
TemplumBacchi.
Templum Fauni.
Tcmplum diui Claudij.
Tcmplum Dea: Carncac»
oAEdtcuU VII J.
DiansE in C^eliolo.
Fortun^Barbata:.
Mineru^capt^e. * ♦
Ifxum Metcllianum.
Mincruium.
Stacua.
ii8
TOPOGRAPHIA K O M JE
StatuaequeftrisM.Antoninilm-
peratoris. LudusMatutinus. LudusGallicus. RcgiaTulliHoftilij. Armamentarium. Caftraperegrina. Manfioncs Albanx* CampusMartialis. Campu s Fontinarum qui & Fori-
narum. Campus Caj.limontanus. ThcrmiE publicGC- Balincas priuatac X X C. Lacus Fund.fme npmineLXV. Macellum magnum. HorrcaXXllL
, KEGIO
J/ts ^ Serapis ^^JtConeta,
Carina:.
Vm VIII.
VicusAlbus»
Vicus Fortunx Vicinx.
Vicus Anciportus.
iVicusBaffianus.
iVicusStrudarum.
iyicusAfellus.
VicusLanarius.
IVicusPrimigenius.
jVicomagiftri XXXH.
jCuratorcs II.
Dcnunciatores. II.
f
CaputSuburat.
Tribus Gratia: aurejc vel are^t.
Summum Choragium.
CaputVia^Sacr^.
Prstura PriEfentiflima.
LucusCuperius Schol^ Capula-
PiftrinaXXllL
DomusCXXXlILinhis
DomusVc(flilianavclViteIliana.
DomusPhilippi.
Domus feptem Parthorum.
DomusLaterani.
Casfaris Didatoris.
MamurriE Formiani.
Tiberij Claudij Centumali.
lunij Scnatoris.
StellasPoeta:.
Tib.Claudij Clypti Hymnologi.
Tetricorum.
TurrisMamilia.
Infulac ciD ci3ciDcvr.
Regio in ambitu continet pcdes
cciDD MMM cc:ideft 15100.
" TERTIA.
torum. Templum Ifidis & Scrapidis Mo-
neta?. Templum Concordi^ virilis cum
dciubro,
AEdtcuU VIII
TEdicula bons Spci.
y£diculaSerapidis.
iEdicula Sangi Fidoni.
^diculaMinerua:.
^diculalfidis.
^diculaVencris.
^dicula -^iculapij.
-«Edicula Vulcani.
Porticus Liuia: , iuxta tcmplum
ConcordiiEvirihs. Porticus Claudij Martiahs. Amphithcatru Vefpafiani: quod
capit I<Tca id.od ccid ccidd. iDD.ideft 77000,
Item
ONVPHRII PANVINIIj
lai
Item. LudusDacicus. Ludus Mamertinus. Caftra Mifenatium. Caftra Milcnatium vetera. . Schola Quxftorum. Schola Capulatorum. SchoIaGalli.
Therm^ Titi CxCans Augufti* Thermx Traiani Ca^f A ug. Thcrm^rPhilippiCarf Aug. BaIine.T priuat.-E- Lxx. Lympha:umTib. Claudij C^far. Auguft,
R E G I O
l^ iajacra,alta^5 Templnm "Tacis.
Viaiacra. AdCorneta.
Vtci VI 11. Vicus Cyprius poft Sceleratus. VicusEros. Vi.cus Vencris. VicuSxApoIhnis. Vicus trinm viarum. Vicus Anciportus minoris. Vicus Fortunatusminoris. VicusSandaliarius. Vicomagiftri xxxli. Curatores 1 1. Denunciarores ir, CaputCarinx. yEquimxlium, Bucenaaurca. Tiaillum Sororium.
o
Mecaludans. CapucLvnco. Bulta Gallica.
LacusPaftoris. Lacusfinenomine lxv. Horreaxxix: velxix. Piftrinaxiii. DomuscLx.
Jnhis.
AureaNeronis cumPoritcu. DomusBruttiani. Domus Pompeiani. Titi Cjelaris cum Atrio : in quo
fuit Laocoontis ftatui.
Inful^ MMDCCCVII.
Regio continet in ambitu pcdes c c 1 D D M M c D L. ideft 11450.
oy A R T a;
r.|!
iJOic».
Templa X, /^ Templum Pacis: in quo inter cx-
tera ornamenta crant templi
Hierofolymorum. TempIumRemi. Templum vrbis Rom^ 6c Augu^
fti. TempIumVenerisCloacirjjE. Templum Diux Fauftin^ cum
Porticu. TcmpIuTelluris inCarinis,cam
Armamentario. TcmplumSoIis. TemplumLun^e. Templum Concordi^ in Liui^
Porticu. Tcmplum Diui Nerua^ in foro
Tranfitorio. -^desIaniCuriatij. yEdesIunonisfororiac inCarinis. vEdcs Salutis.
JEdicuU Vlll y£dicula Mufarum.
Q^
AEdicu-
IZl
TOPOGRAPHIA ROMAE
Spei.
Mercurij.
LucinxValcrian^ ^diculai lunonisLucina:.
Mauortij.
luUentutis.
ifidis. Volcanale. vbi Lotos a Romulo
fata. Sacriporticus,veI facriportus. Porticus Abfidata, AreaVidoriie. Area Volcanirin quafailguinepcr
biduumpluit.
Sacellum Dex Strennua:.
Coloffus Solis altus ped.C 1 1 S vel C X X. habens in capite radios feptem, fingulos pcd X X 1 1 S.
Apollo Sandaliarius.
Odaeum. : Forum Tranfitorium,vcl Palladi-
um,vel Diui NeruascumPor-
ticibus. ForumCupcdinis. Bafilica Vetus L. ^milij Paulli. BaGlica Conftantiniana. Secretarium Populi Romani.
R E G I O
EJquilma cum Turn ^
coUe Vtminali.
MonsEfquiIinus,veICi{Jiius,Op-
pius,velScptimius. Mons Viminalis vel Faguralis. AggeresTarquinij Superbi. CliuusVrbicus. Vico Patricius.
FtgltriA. PudcuIijfiuePuticul? inExquiliis. Spes Vetus.
Balineum Daphnidis. Balinea: priuatx L X X V. Lacus (ine nominc L X X I X, Arcus Titi Cicfaris Vefp. Aug. ArcusL.Septimij Seueri. Arcus ConftantiniAugufti. Horrea XIX.
Jn hii. Cantharia, fjue Teftaria, PiftrinaXXIIIL DomusCXXXVIIL RegisAnci MarciinviaSacra. Sp.Caflij Vifcellini in Carinis vbi poftea fuit templum Telluris» Domus Cn. Pompeij : poftMarci
AntonijinCarinis. Domusauita Ciceronum. Domus alia C. Ca^faris in viaSa-
cra. Domus M. Manilij: Domus Phihppiin Carinis. Domus D:C^ciIij Balbini Imper. InfukMMDCCLVIII.ideft
1758. Regio continet in ambitu pcdcs cciDD M iDD. id eft 1400» vel MMCCiDD cciDD ideftiSooo.
CLVINTA.
" ViciXV.
"Sccufanus.
Vrfi pileati.
Mincrux.
Vftrimus. Vicus^ Palloris.
Seius.
SiluanL
Capulatorum.
Tragoedus. ^Vnguentarius.
Vicus
ONVPHRII PANVINII
li?
VicusPaullinus.
VicusPafiores.
VicusVaticarius.
Vicus Veneris Placida:.
Vicuslunonis.
Vicus Africusantiquusin Efqui*
liis. Vicomagiftri LX. Curatorcs- II. Denunciatores. II» Stationes Cohort.Vigiluni. V I L Tabernola. TresTabern;r. LucusPoetilinus. LucusFageuSjVel Faguralis. LucusEfquilinus. Lucus Qu^erquetularius. LucusMephitis. Lucus lunonis Lucinar. LucusViminalis:alias louisVimi-
nci. LucusRubiginis. TcmplumlouisFagutaliSjVelVi-
minei. Tcmplum lunonis Lucinar. Tcmplum Mineru^ Medicx. Pentbcum» Templum Siluani fub Viminali
cum porticu. TemplumT^fculapij. Templum Veneris Erycin^, ad
porcam CoUina , cum porticu. AEdes Vcneris Verticordieextra
portamCollinam, viaSalaria. ^des RubiginisviaNomentana
extra portam Catulariam. AEdcs Quietis,extraportamCol-
linam. AEdesFclicitatis. AEdes mala:Fortunx.
AEdtciiU XVI.
AEdicuia Fottun^ Seis.
AEdicula Veneris Placida:.
^diculaCaftoris.
^diculaPollucis.
TEdiculaSiluani.
vEdicula Apollinis.
.^dicula Cloacinaz.
^diculaHerculis.
^'EdiculaMercurij.
AEdiculaMartis.
AEdiculaLun^.
AEdiculaSerapidis.
AEdiculaVeftx.
AEdiculaCereris.
AEdicula Proferpin^.
AEdiculaFortun^Eparu^.
Sacellum Dex]>lxmx extrapor-
tamViminalem. Sacellum Querquetularium. Sacellum louis Fagutalis. AralouisViminei. AramalarFortunx. HerculesSiluanus. IfisPatricia.
Amphitheatrum Caftrenfc. Circus AurcHani cum obehrco. Forum Efquilinum. BafilicaSicini. RegiaSeruijTulIij.' Campus Efquihnus. Campus Viminalis fub aggercrin quo crat asdicula Fortuna^ par- ux. Horti Mecoenatis cumTurri. HortiPlantiani, vel Plantiani vel
Palanciani. HortiTorquatiani. CaftraPrxtoria.
Q^^
Viua-
ii4
TOPOGRAPHIA K O M JE
Viuarium. ThermacOlympiadis.
Tliermz Nouati. BalincumPaulli. Balineapriuata lxxv. Nympha:um Alexandri Imp. Lauacrum Agrippinae. Lacus Promethei IL Lacus fine nomine c l x x i x. Caftellum aquarum Marci^,Iu-
hcEj&Tepula:. Arcus Galheni. Marcellum Liuianum. Horrcaxxiii.
Piftrinaxxii.
^E G I O
jiltafemtta. Mons Quirinahs, qui& Agoni- uSjSalutariSjLatiaris, & Mu- tiahs. Campus fceleratus adportaCol-
hnam. ChuusPubhcus. Vtci X 1 1 L altas XII. cnm non nnmeratur njktis
BellonA. "Bellonx. Mamuri. Albus. Pubhcus. Flora:. Qiiirini. Vicus^ Fiauius.
Fortunarum. Paccius. Tiburtinus. Salutis. Calidianus. LMaximus.
^omtis CXXC.inhis.
Domus Rcgis Scruij Tullij. DomusLutatij Catuli. M.Licinij Crafhdiuitis. Aquillij lurcconfulti. P.Vcrgilij Maronis. Propertij. AuIiPerfij. C.Plinij luniotis. Licinij Imperatoris.
InfuIeE MMDCCCL.
Regio habct in ambitu pedes
CCIDDlDD DCCCCL.ideft
15950.
S E X tX
VicusMuftellarius antiquus:ex-
tranumcrum. Vicomagiftri x l v 1 1 1. vel l 11. Curatoresll. Denunciatores 1 1. Cohortes Vigilum 1 1 1.