(तस च. <€ |. २4 5

1/7 (0

4८८९७८0, = ध, <410\

(3 13 न (

ˆ 3171. [11८ : ५

(01.1.70 01 (रा सद, पए 01२२<

+=. गण इ0लाग्ात 0 [दर ८५1.

मदे उद्दा, 05. 207 30 २9६.

पप्र [र 4.4 211२५.

पषा का

(0अक्फपिव. त 0 [एार०५अकापा,

1014770. छलका रे0479 + >0 ङ) > ९5,

४

गृता75 6 पल)

भातपषा4क 0ष का एतषा, रानवात च्ण्ताकतष मो

72.8८८ 1, 1. ^ (ता

दिव) एर वषाद + एशानि + त्र 82925, प्राणाम. 1874.

अथय श्रीदु ग॑सिंदविरवितटत्तिसदितं कातन्वम्‌ ॥

॥ गेय नमः॥ देवदेवं अ्रणम्यादटी सर्वज्ञं सर्वदर्शिनम्‌ । कातन्लस्य मवच्छामि व्याख्यानं शार्ववभिकम्‌(१॥

सिच्लो वणेसमास्नायः ॥१॥ बिद्धः खलु वणानां समान्नायो वेदितव्यः! न पुनरन्यथो- पदेषटव्य दत्यथंः॥ िद्धशन्दो ऽच नित्यार्थो निष्यन्ाथः मसिद्धा- ्थयोवा। यया सिद्धमाकाशम्‌ । सिद्धमनम्‌ । काग्िल्यः(२) सिद्ध दति ॥ वणौ चकारादयः। तेषां समानाय: पाठक्रमः॥

तच चतुदेष्णदौ स्वराः ॥२॥ तस्िन्वणंखमान्नायविषय रादौ चे चतुर्दश वणते सखर- संज्ञा भवन्ति। अतआद्रईैउऊच्छच्छल्टल्ट एणे्ोन्रौ॥ यथयानु- करणे दस च्टकारो ऽस्ति तथा दीर्घो ऽप्यस्तोति मतम्‌ ॥ खरम्र- देभाः। खरो ऽवणवर्जो नामो [का० ९. १. ७] इत्येवमादयः ॥

१ सार्ववर्मिकम्‌ । ४. 7. 0. (०८५ २ काग्पिज्ध; ए. काम्पीच्ये ©. 7.

ध्णव्प९८०० 19 4.) 1

९ कातन्ते [का०९.९.६.

टश समानाः ॥३॥ तस्मिनर्णसमास्नायविषयच्रादौयेदश वणास्ते समानसंज्ञा भवन्ति। ्रादृश््उऊ चछचऋद्टर्ट॥ समानप्रदेशाः। समानः सवणे दोर्घोभिवति परश्च लोपम्‌ [का० ९.२.९] इत्येवमादयः ॥

तेषां बलौ हा वन्योन्यस्य सवण ॥४॥ तेषामेव दशानां५यौदौ दौ वर्ति तावन्योन्यस्य सवणसं ज्ञकौ भवतः(२)। च्रश्राटदूईउऊ खर्ट दह ॥ तेषां ग्रदणं व्यत्तय- यम्‌ । तेन इसयोदं योद धियो चर सवणंसंज्ञा सिद्धेति ॥ सवणं- भरदेशाः। समानः सवणे दीर्धौभिवति परञ्च लोपम्‌ [का०९.२.९] दूत्येवमादयः॥

पूर्वो हस्वः ॥५॥ दयो दयोः सवणसंज्ञयोर्यो य:(४) पूर्वो वणः ससद्रखसंज्ञो

भवति । अद्‌उखछच्ठ॥ हखप्रदेणाः। खरोदसखो नपुंसके [का० २.४. ५२] इूत्येवमादयः।

परो दीधः ॥६॥

इयो्दयोः खवणंसंन्नयोर्यो यः(४) परो वणः सस दीर्धसंन्ञो

१ दशानां मध्ये! ©. , ३ दीधयोख दयोः ».

२ तावन्यो ऽन्यस्य परस्परं सवणैस- 9 तयोैयोः सवणसंन्नकयोर्मध्येयो ननौ भवतः। 0.7. यः ©.7.४.

का०९.९.९.] सस्िः। र

भवति । चरादऊ द्द ॥ स्वो ल वुद्धो ५ गुरुरित्यु चार ण- वशाङ्गम्बते । तथा संयोगे खति दसो ऽपि गुरुः । गुरुमतो ऽनुचछ दति वर्जना ॥ दीर्षप्रदेशाः। रोरे लोपं सखरख पूर्वो दीः [का०९. ५.९०] इत्येवमादयः ॥

स्वरो ऽ वणेवर्जो नामी ॥७॥ चअवणंवजेखरो नामिसंन्ञो भवति । दईउऊच्छक्छर्टस्ट्‌ एशेच्रोश्रौ ॥ नामिप्ररेशाः । नामिपरो रम्‌ [का०९. ५.९२] इत्येवमादयः ॥

एकारदीनि सन्ध्यक्राणि ॥४॥ एकारादीनि खरनामानि सन्ध्य्तराणि भवन्ति । एरे श्रो चरौ ॥ सन्ध्यच्षर प्रदे शाः । सन्ध्यच्चरे च [का० २. ६. र८] दूत्येव- मादयः॥

कादीनि व्यज्ञनानि ॥९॥ ककारादीनि डकार पर्यन्तानि व्यच्ननसंन्ञकानि(र) भवन्ति। कखगचघङ चकचजद्ञजं रठ्डढण तय दधन पफवभम यरलव शषसद(२॥ व्यज्ञनम्रदेशाः। व्यज्ञनमसरं परं वर्ण नयेत्‌ [का० ९. ९. २१] इत्येवमादयः ॥ व

१ द्रस्वो ऽपि लघर्दीधोऽपि० ०. ४. २ व्यज्ञनसंन्नानि 0. 0. ४. (€. ०९.) ३ हेति ». हदति ©.

४ कातन्त्र [का०२.९.९द्‌.

ते वगः पञ्च पञ्च पञ्च ॥ १०॥ तेकादयो मावसाना वणाः पच्च पञ्चग्ला पञ्चेवते वर्ग- संज्ञा(१भवन्ति। कखगघडः चद्छजद्यजटटठटडढएए तयद घन पफवभम॥ वर्मप्रदेणाः । वमाणं प्रयमदितीयाः शषसाञ्ा- घोषाः [का० १.९.१९] द्त्येवमादयः ॥

वाणां प्रथमदितीयाः शषसाश्वाघोषाः ॥११॥ वाणां प्रयमद्धितीया वणाः शषसाखाघोष संज्ञा भवन्ति । कख चद्रठतथयपफशषस। ्रघोषप्रदेशाः। चघोपेप्रयमः [का०२. २.६९] दत्येवमादयः॥

घोषवन्तो ऽन्ये ॥१२॥ अघोषेभ्यो येऽन्ये ऽवशिष्टा गादयस्ते(र२ घोषवन्छंज्ञा (२) भवन्ति। गघडङः जद्मज डउटठढणदधनवभमयरलव द(४)॥ घोषवन्प्रदेशाः। घोषवति लोपम्‌ [का०९. ५.११] द्रत्येवमादयः॥

अनुनासिका उजणनमाः ॥१३॥

ङ्ज्णनम। दूत्येते वणा अनुनासिकसंज्ञा भवन्ति॥ चनुना- विकमदेषः । धुड्‌ व्यच्जनमनन्तःस्वानुनासिकम्‌ [का०२. १.९३] द्रत्येवमादयः॥

१तिककारादयो वणा मावसानाः २ गादयो वणी्ति ¢. 7. . पञ्च पञ्च भूत्वा पचैव वर्ेसंन्ना° ३ घोषवत्संन्नका 2.; घोषवन्त° ४. ८.0. ट. ४ हेति1 6.7.

का०९. ९. ९७.] सस्मिः। भ्रू

पन्तःस्था यर वाः ॥ १४॥ यरलव। द्रत्येते वणौ अन्तःस्था संज्ञा भवन्ति॥ अन्तःस्थाम- दे शाः। उवणंस्य जान्तः स्या पवगपर स्याव [का०२.२.२७] दत्ये- वमादयः) ।

ऊष्माणः शषसहाः ॥ १५॥ श्षसद। दृत्येते वणी ऊग्मसंज्ञा भवन्ति। शिडितिशादयः [का० ३.८.२२] दति पुनलेघुसंज्ञा एताः पूव चा्यभ्रसिद्धा ज्रन्था दरद ज्ञाप्यन्ते ॥ ऋः इति विसजेनीयः ॥ १६॥ श्रकार ददोच्चारणणाथैः। दति कमारीस्तनयुगारति- वर्ण विखजैनीयसंन्नो भवति ॥ विखजेनीयम्रदे शाः । विसज॑नीयखे देवा शम्‌ [का०९. ५.२] द्रत्येवमादयः॥

क इति(२ जिद्धामूटटीयः ॥१७॥ ककार टूदोचारणार्यः। दति वच्धाछृतिर्वर्णे जिङ्कामूली - यसंन्नो भवति ॥ जिङ्ामूलोयप्रदे शाः । कखयोजिंङामूलीयं न वा [का०९. ५.४] दृत्येवमादयः ॥

१ यथा कादिषु । # ०१०९ ४ 7. २ कःदूति^.; कदूति.0.; रक लणः९, 1 ©, ०ध्लि इूति. दति. (८.2); र बति ८.४.

६ कातन्त्र [का०९.९.२९.

“प इत्युपध्मानी यः(१ ॥ १८॥ पकार ददो्वारण्णार्थः। इति गजकुम्भारूतिवेणं उपध्मा- नोयसंज्ञो भवति ॥ उपष्मानीयम्रदेशाः । पफयोरूपस्मानोयंन वा [का० १. ५. ५] इत्येवमादयः ।

अं इत्यनुस्वारः ॥१९॥ अ्रकार ददोच्धारणाथैः। दति विन्दुमाचरो वर्णो ऽनृखा- रसंज्ञो भवति ॥ अरनृखारग्रदेशाः । मो ऽनुखारं व्यच्नने [का० ९. ४.९५] इत्येवमादयः ॥

पूवेषरयोर्थोपलब्धौ पटम्‌ ॥२०॥ पूवेपरयो : ्रकृतिविभक्यो रर्थोपलब्धौ सत्यां समुदायः पद- संज्ञो(२) भवति । तेऽच। यजन्तेऽ च । उपलबिग्रणं विभक्य- र्थम्‌ ॥ पदप्रदेशाः । एदोत्परः पदान्ते लोपमकारः [का ९.२.९७] दत्येवमादयः॥ व्यज्ञनमस्वरं परं वण नयेत्‌ ॥२१॥

व्यञ्जनं परं वर्णे नयेत्‌।नतु सखरम्‌। व्यञ्ञनमन्वक्‌। खरः खयं राजते दि। तद्रच्छति। षड च) क» खनति (२। क फल तीति(४) योगवादतवात्‌ खरूपमेतत्‌ ॥

१९७प४.;१ै इत्यु° ए.;प त्यु ए.; ३ कःखनति ए. 7.; कनति षट. प~ दत्यु° ^; प्य०.; अर 6. कञ्चनति ©. ९ समुदायपद° 0.; समुदायस्य ४ कः० .; कः‹ खनतीति° ए.; पदसंन्ना० ८... कट फ० .; कङ़लति 0.; कछफलति 8.

का०९.९.२२.] सन्धिः । |

ऋनतिक्रमयन्विश्चे षयेत्‌ ॥ २२॥ वणान्संघटितान्संमिलितान्‌ (१) ्नतिक्रमयचन्विञेषयेत्‌ । वि- चरयेदित्य्थः । वैयाकरणः । उखकैः। अ्रसंमोदार्थाऽयंयोगः॥

लोकोपचाराट्‌ यहणसिद्धिः ॥२३॥

लोकानामुपचारो व्यवदारः। तस्मादनुक्रस्यापि य्दणस्य सिद्धिर्वेदि तयेति । निपाताव्ययोपसगकारककालसंख्यालोपा- दयः॥ तथा वरणा दति नगरस्यापि संज्ञा । पञ्चाला वरणा दूति जनपदस्यापि(२। पञ्चाला वरण इति योगो न द्‌ श्यते। संज्ञाशब्दलात्‌ ॥ दरीतक्यः फला नीति । फलेष्वपि स्यां ठत्तिः॥ एवमन्ये ऽपि संज्ञाशब्दा दव तद्धिता लोकतः सिद्धाः। खलतिकं वनानीति । तेषां वनानामेकवचनान्तमेव नाम॥ शब्द्‌ानामेकार्य ऽपि लिङ्गवचनभेदः । यथा । च्रापो जलम्‌ । दाराः कलचंभा- ्येति॥ वैदिका लौकिकन्ञैख ये यथोक्तास्तयैव च (४) । निर्णीता- यी स्ह(५) विज्ञेया लो कात्तेषा मसं रदः ॥

॥ दूति दौ ्गसिंद्यां न्तौ सन्धौ प्रथमः पादः(& समाप्तः ॥

१ ट. ०११ एकच पिंडोभूतान्‌ ४ तयेवते। ८.0. ए. >. २ पञ्ाला दति ९.7. ८. ६. ; छ. ०१०४ ध५चणितु 7.

वरणा नगरं प॑चाला जनपद्‌ः। £ नान्नि प्रथमः सन्धिः. ; वृत्तौ ३ पश्ाला इति ए. प्रथमः सन्धिः, 8.

स कातन्त्र [का०९.२.४.

समानः सवर्णे दीघीभिवति परश्च रोपम्‌ ॥१॥ समानसंज्ञको वणः सवणे परे दोरघोभवति परञ्च लोपमा- पद्यते। दण्डायम्‌ । सागता । दघोदम्‌ । नदह ते। मधूदकम्‌ । वधूढम्‌ । पिद षभः (१) । छकारः । क्ुकारोण (२) ॥ होदकार्‌ दति वक्तव्यम्‌ ॥ समानयदणमश्रुतादपि दीधीात्छमानात्सवणंस्य लो- पार्थम्‌ । तेन ट्वा: ॥

वणे इवर्ण ए ॥२॥ अवणं दू वे परे एभवति परख लोपमापद्यते । वयद सवणंग्रहणम्‌ । तवेदा । सेयम्‌ ॥ चकाराधिकारो ऽ नुक्तषमुच्च- याथः । तेन कचित्पूर्वाऽ पि लुप्यते ४) । दलीषा । लाङ्गलीषा । मनस दैषा(५)। मनीषा ॥

उवर्णे खो ॥३॥

च्रवणं उवे परे ्ओभवति परश्च लोपमापद्ते । तवोद- नम्‌ । गङ्गोदकम्‌ ॥

ऋ वर्णे खर्‌ ॥४॥

अवण वण परे अभवति परख लोपमापद्यते। तवकीारः।

१ वधूढा1° 6.0. 8.; ©. ००5 मा- ३ वुत्ता यदीह 1.; वु्। नदी. 1 तृषभः। 9.४. मातृकारेण- 2.; नदीदा ©.

२ ककारः। ककारः 17ए.; क्रुकारः। ४ लोप्यते ^. ककारेण । ५. ४. क्ुकारः। करु- ५ मनसोषा। 8.; ०. ४.; इली- कारेण 1. शा । लागलीशा। मनीशा । 0.

का० ९.२. ७.] सन्धिः । >~ . £

सकारेण ॥ चछणएप्रवसनवत्छतरकम्बलद शानामग्डे कचिदरो ऽपि दीर्घता । णण णम्‌ । प्राएमित्येवमाद यः ॥ खते च टतीया- समासे । शीतेन चछतः(२ । शीतां) ॥ खति धातोरूपसगँस्य । प्राति ॥ नामधातोवा (४) । प्राषभोयति । म्रषंभोयति (५) ॥

टट वर्णे खल््‌ ॥५॥

५ न्व ह क श्रवणं वटवे परे अरल्भमवति परख लो पमा पद्यते। तवल्कारः। मल्कारोणए ॥ उपसगैस्य वा ह्टति धातोरलो दीघ॑ः। उपाल्का- रीयति । उपल्कारीयति ॥

एकारे ठे रेकारे च ॥६॥

अवण एकारो रेकारे च परे रेभैवति परख लोपमा पद्यते । तवेषा । चैन्द्री ॥ चकाराधिकारात्कचितपूर्वो ऽपि लुष्यते(६) । एवे चानियोगे। श्रद्येव । इदेव ॥ नियोगे तु । च्रदचैव गच्छ । ददधेव तिष्ट ॥ खस्यादैलमीरेरिणोरपि वक्तव्यम्‌ । खैरम्‌ । खै री(७)॥

ओकारे खी ओकारे च ॥७॥

च्रवणं च्रोकारे च्रौकारे च परे श्रौभवति परख लोपमा-

१ ण्त्यादयः । ८. 0. 5.; प्राणं। ४ नामघातौ वा।7. वसनाणं" ए. ५९८. ००० नामघातोरिति किं । २ ००. €. . ४. प्र्षभं वनं। ३ ५.०. ४.०० दुःखार्तः । तुतीया- ६ लोपः । ^ ए.; पूर्वलोपः । ४. ए. समास. इति किम्‌ । परमरतः। ७ खैरिणी ॥ ८.0. ४.

१० कातन्त्र [का०९. २.९०.

पद्यते । तवौदनम्‌ । सौपगवो ॥ चकाराधिकारादुपसगावणे- लोपो धातारेदोतोः। प्रेलयति। परोखति(१॥ दरेधत्यो न (२ । उपेति । उचेधते ॥ नामधातोवा । उपेकोयति। उपेकोयति । म्रो- षधोयति । म्रौषधोयति ॥ च्रोष्ठोलोः समासे वा । विम्बोष्ठः(२। विम्बीष्ठः। स्यूलोत्ुः । स्युलौतुः ॥ समास दति किम्‌। दे कान्नौष्ठ पश्य । श्रयतु पश्च ॥ ओमि च नित्यम्‌ । अद्योम्‌ । सोमित्यवो- चत्‌ ॥ अचस्यौ लमूदिन्या म्‌(४) । अ्ौदिणी सेना ॥ प्रस्योढो- च्छोय(५)। प्रौढः । म्रीटिः ॥ एवैव्ययोरे लं (४ लोपस्यापवादः । त्रषः। त्र्यः । षेस्त प्रषः । प्रेष्यः ॥ इवर्णो यमसवर्णे न च परो रोषः ॥४॥

वर्ण यमापद्यते ऽ सवर्णे८ऽ) न च परो लोष्यः । दभ्यच।

नेषा ॥ दवण दूति किम्‌ । पचति ॥ असवणं दति किम्‌ । दषि॥

वसुवणेः ॥९॥ उवर्णण वमा पद्यते ऽ सव्णे(७) न च परो लोपः । मध्वच । वध्वासनम्‌ ॥ रमृवणैः ॥१०॥ वर्णो रमापद्यते ऽ सवर्णे) न च परो लोष्यः । पिचथैः । क्रथै;(८) ॥

१ प्रोखति .; प्रोषति। 0. ४. £ एषण्ष्ययोर्‌०° . ४.; एषोष्य० ५.

२ इणेधत्योणैः । ^. ७ 7. ००० परे. ३ ४. ०१० विम्ब ओः । ८ 1४७ ^. ए. ६.; माचर्ध; 0. ८. ; ४ °ऊहिण्याम्‌ '। 1188. €व्शृ£ ए. माचासनं ©.

५ प्रस्योहोटोद्योख ».

का० ९.२.२५] सन्धिः। ९९

लमुवणेः ॥ ११॥ च्टवर्णो लमापद्यते ऽसवर्णे न च परो लोष्यः । लनु- वन्धः(र । लाङकूतिः ॥

ए खय्‌ ॥१२॥ एकारो अय्‌ भवति(२न च परो लोष्यः। नयति! चरग्मये४)॥

रे खय्‌ ॥१३॥ रकार च्राय्‌ भवतिन च परो लोष्यः। नायकः) रा- येद्री॥

खो अव्‌ ॥१४॥

श्रोकारो च्रव्‌ भवति न च परो लोष्यः। लवणम्‌ । पटवोतुः॥

सखी साव्‌ ॥१५॥ श्रौकारश्राव्‌ भवति नच परो लोष्यः। गावौ । गावः॥ एतेषु विसन्धिः षरयग्योगख स्यष्टा थैः । विवचितख (५) सस्िर्भवति । गवाजिनम्‌ । गो ऽजिनमिति खरे विभाषा । गवा्तः । गवेन्द्र द्रति नित्यमकारवणागमः॥

१ 0. ००९० परे, ४ जयति ॥ ९. 9. ४.; ए. ०५५ २ लानुबन्धः ^. ८०7. नयनं। ३ 0. ४. ५० असवे परे. ५ तेन विवकितख 7. ४.

१्२्‌ कातन्ते [का०९.२्‌. रे.

अयादीनां यवरोपः पटान्तेन वा लोपे तु प्रकृतिः ॥ १६॥ अय्‌ दत्येवमादीनां पदान्ते वतंमानानां यवयो लोपो भवति नवा। लोपे तु प्रकूतिः खभावो भवति। त च्राङ्ः । तयाः । तस्मा आसनम्‌ । तस्ममायासनम्‌ । पट इह । पटविद्। असा दृन्दुः। ्रसाविन्दुः ॥ अ्यादीनामिति किम्‌ । दध्यच। मध्वच्॥ पदान्त दूति किम्‌ । नयनम्‌ । नायकः ॥

एदोत्परः पदान्ते छोपमकारः ॥१७॥ एदोद्धां परो ऽकारः पदान्ते वर्तमानो लोपमापद्यते । तेऽच। पटोऽच॥ एदोद्धामिति किम्‌ । तावत्र ॥ पद्‌ान्तय्ृणं पद्‌ान्ताधिकारनिदटत्यथैम्‌ । तेन चितम्‌ । स्ततम्‌ ॥

न व्यज्ञने स्वराः संधेयाः ॥१४॥ नखलु व्यज्नने पर खराः संधानोया भवन्ति । देवीम्‌ । पटुदस्तम्‌ । माठ मण्डलम्‌ । जले पद्मम्‌ । र्तिः । वायो गतिः। नौ यानम्‌ ॥ नजा निर्दिं्टमनित्यम्‌ । तेन पिच्यम्‌ । गव्य॒तिः । ्रध्वमाने संज्ञेयम्‌ ॥ क

॥ दूति दौगसिद्ां दत्तौ सन्धौ दितीयः पादः समाप्तः१)॥

१ °्वृत्तौ हितीयः सन्धिः समाप्तः । 0. ए.

का०९. २. २.] सन्धिः । ९२

आओदन्ता अ इ उ सखा निपाताः स्वरे प्रकृत्या ॥१॥ श्रोदन्तानिपाताञ्जद्‌उञ्राखकवलाः खरे परे प्ररुत्या(१ तिष्टन्ति । नो च्रच। अदो ्राञ्च्यम्‌ । अथो एवम्‌ । त अपेदि । द्र इन्द्रं पश्य । उ उत्तिष्ठ । श्रा एवं किं मन्यसे। ्राणएवंनु तत्‌ ॥ एवमितिकिम्‌। न वा उ(२॥ अन्तग्र दण मकारादीनां केवलार्थम्‌ । तेन चेतीतीद नन्विति वेति॥ निपाता दति किम्‌ । पट दद।पट- विद । ईषतुः । ऊषतुः । आरतुः ॥

हिवचनमनो ॥२॥ दिवचनं यद नौग्डतं(2 तत्खरे परे प्रकूत्या१ तिष्ठति । श्रौकाररूपं परित्यज्य रूपान्तर प्राप्तमित्यर्थः । घ्नो एतौ । पटू दमौ । शाले एते । माले द्मे ॥ दिवचनमिति किम्‌ । चिचन्वच॥ पर्युदासः किम्‌ । ्यजाव(४) द्यावाम्‌ । देवयोरच ॥ अनौश्त- मिति किम्‌ । तावच॥ `

बहुवचनममी ॥३॥ बडवचनं(५ यद्‌ मीरूपं तत्खरे पर प्रकुत्य तिष्ठति । अमो श्रश्वाः । श्रमी एडका: (६) ॥ बङ्व चनमिति किम्‌ । अम्यच ॥ अ्रमोरूपमिति किम्‌ (९) । तयाङ्ः(८)॥

१९. 7. ०५१ सखभावेन. £ ९. ०११ अमो आदित्यरश्मयः 1; २ नवायुः €. 7. ४. ए. अमी उदष्राः।

३ यदनौष्ट्पं ए. ७ अमी दूति किम्‌ 1९0. 7. ए.

४ अनयाव ^. स्त आह्नः €. 7. ४. ए.

५ बहुवचनान्तं य० €. ०. ट.

१४ कातन्ते [का०९.४.२.

अनुपदि्टाश्च ॥४॥ ये चाक्तरसमान््रायविषये१) व्यत्चा नो पदि टा (२) जात्या २) तु स्वरमंज्ञिताः सुतास्ते स्वरे परे प्ररुत्या ४) तिष्टन्ति । च्रागच्छ भो देवद त्त २ अच(५)। तिष्ठ६ भो यज्ञदत्त र दद॥ दू राङ्धाने८७) गानेरोदनेच ञ्ुतास्ते लोकतः सिद्धाः ॥

॥ दति दौर्मसिंद्यां त्तौ सन्धौ द तीयः पादः समाश्च: ॥

वगैप्रथमाः पदान्ताः स्वरघोषवत्सु तृती यान्‌ ॥१॥ वर्गग्रथमाः(९) पदान्ताः सखरघोषवत्छु द तीयानापद्यन्ते । वागच। षड्‌ गच्छन्ति॥ वगप्रथमा दूति किम्‌। भवानाद॥ पदान्ता दति किम्‌ । शकनोयम्‌ ॥ खरघोषवत्खिति किम्‌ । वाक्‌ पूता।

षट्‌ कुर्वन्ति ॥ पञ्चमे पञ्चमांस्तृतीयान्न वा ॥२॥

व्गप्रयमाः(९ पदान्ताः पञ्चमे परे पञ्चमानापद्यन्ते । द्रतीयानन वा । वाङ्मती । वाग्मती । षणसुखानि । षद्मुखानि ॥

१ चाचरव्णसमा० 0. 0. ए. £ उत्तिष्ठ ९. 9. ट.

२ व्यक्यानुपदिष्टा ^. ७ दूराद्‌ाद्धाने . ०. "१.

२ यात्या 0.; ४. णतु. ८ वृत्तौ नान्व (०. ४.) ततीयः ४ ¢. 0. ००१ स्वभावेन. सन्धिः समाप्तः! 7. ४.

५ 2०७६ »8ऽ5. गण६ प्ट ३. ९ वगाणां प्रथमाः 0. ».

का०२.४.४.] सन्धिः । ९१्‌

तन्नयनम्‌ । तद्भयनम्‌ । चिष्टुम्िनो ति । चिष्टुब्‌ 9) मिनोति ॥ पदान्ते धुटां म्रथमे सति । दू एनयनम्‌ । ज्ञानभृन्नायो वा ॥ व्यवस्थितविभाषया अत्ययपञ्चमे(२ नित्यं पञ्चमो भाषायाम्‌ । वाष्मयम्‌ । यन्मा चम्‌ ॥

वगेप्रथमेन्यः कारः स्वरयवरपरुडकारं न वा ॥३॥

वग॑प्रयमेभ्वः पद्‌ान्तेम्यः परः शकारः सखरयवरपरब्क्कार- मापद्यते न वा । वाक्ढूरः । वाक्डूरः । षट्‌ चामा । षट्‌ ग्बामाः। तच्छेतम्‌ । तच्ेतम्‌ । चि्ुष्रुतम्‌ । चिष्ुपुशरुतम्‌ (१) ॥ वर्ग- प्रथमेभ्य दति किम्‌ । भाङ्‌ शेते ॥ सखरयवरपर दूति किम्‌ । वाकद्रच्ः । तच्यश्रानम्‌ ॥ लानु ना सिके व्वपो च न्यन्ये() ॥

तेभ्य एव हकारः पूवेचतुध न वा ॥४॥ तेभ्य एव वग॑प्रयमेभ्यः पद्‌ान्तेभ्यः परो दकारः पूवे चतुथै- मापद्यते न वा । वाग्धीनः । वाग्दीनः । श्रच््यलौी । अज्दलौ । षडलानि । षड्‌ दलानि । तद्धितम्‌ । तद्‌दितम्‌ । कक्व्भासः । कल्कुन्हासः ॥ दकार दृति किम्‌ । तक्छतम्‌ ॥ तेभ्योयदणं स्वरयवरपरनिटच्यर्थम्‌ । तेन वाग्‌ श्ञादयति॥ एवेति दवीय- मतव्यवच्छेदार्थेम्‌ ॥

१ तृष्ट 4.2. 7. 7, ३ लानुनासिकेष्वपि नेच्छन््यन्यि ^..; २ °विभाषाप्रत्यये 0. ग्केष्वपीचन्तन्ये ॥ ».

९६ कातन्ते [का०१९.४. ८.

पररूपं तकारो चट वर्गेषु ॥५॥ तकारः पदान्तो लचटवगेषु परतः ५ पररूपमापद्यते । तन्ननाति । तच्चरति । तच्छादयति(२) 1 तज्जयति । तज्छ्यास- यति(२) । तच्चकारेण । तटीकते । तद्धकारेण(२) । तड़ीनम्‌ । तद्ौकते(२) । तसकारेणए ॥ पदान्ते घुट प्रथम सति । तज्जयः । द शलेखा (२ 1 ज्ञानभटीकनमिति ॥ लचट वर्ेष्विति किम्‌ । तत्‌ पचति ॥

चं ॐे॥६॥ तकारः पद्‌ान्तः शे परे चमापद्यते । तच्सच्एः ८४) । तच शानम्‌ ॥ अक्त परते वचनमिदम्‌ ॥ उन्णना दृस्वोपधाः स्वरे द्धिः ॥७॥

ङ-णना: पदान्ता स्वो पधा: स्वरे परे दिभेवन्ति । कुड च । सुगणत्र । पचन्नच ॥ ङएना इति किम्‌ । किमच॥ पदान्ता दरति किम्‌ । ट वदणौ ॥ ह्रस्वो पधा दति किम्‌ । प्राङास्ते ॥

नो ऽन्तश्चरयोः शकारमनुस्वारपूवेम्‌ ॥४॥

नकारः पद्‌ान्तश्चकयोः परयोः शकारमापद्यते ऽनुसखार- पूवम्‌ । भवां खरति। भवां च्छाद यति। भवां ख्यवते(५) । भवां स्च्ति॥

१ परेषु 0.7.४६. ३ दृखल्ञेषा 7.; दषल्ेषा 0. ६. २ 11८ 2135. 1४५९ पोपो०+ प्रसतनं ४ ए. ०११३ तच्शेतं 1 ध1€ वण्णा० ०७५८९ च्छ्‌ ९५८. ५ भवांख्यवति । ए.

का० ९. ४. ९२.] सस्िः। ९७

व्यवखितवास्मरणात्‌ ्रशाञ्चरति(१। एवमुत्तर चापि॥ तथान्तो विरतिरिति तेन न्तरसि(२) ॥

टढयोः षकारम्‌ ॥९॥ नकारः पद्‌ान्तष्टठयोः परयोः षकार मापदयते ऽनुखारपू- वेम्‌ । भवां टीकते । भवां टकारेण ॥ तथयोः सकारम्‌ ॥१०॥ नकारः पद्‌ान्तसलथययोः परयोः सकार मापद्यते ऽनुखार- पूर्वम्‌ २ । भवांस्तरति । भवां स्युडति४) ॥ पुंस्कोकिलः । पुरलननम्‌ । पुञको रः । पुय्त्तम्‌ । पुं्टिटिभः(५)। सपुञ्चरति ॥ पुंसो ऽशि खघोषविषये संयो गान्तलोपस्यानित्य- त्वात्‌ । यथा मआाप्तमेव ॥ अरशिटीति(६) किम्‌ । पुंखरः ॥

ठे रम्‌ ॥११॥ नकारः पदान्तो ले परो लमापद्यते ऽनृखार दीनम्‌ । भरवँहुनाति । भवांल्लिखति ॥ कार दोनलाद नुनासिकम्‌ ॥ जभ्जशकारेषु जकारम्‌ ॥ १२॥ नकारः पदान्तो जद्चनशकारेषु परतो (७) जकार मापद्यते।

१ प्रशान्‌ चरति । ४. 7. ४. 7; ५ पुंष्टिरिभः। ए.; 7. ०९ पुंस्फ- प्रशान्वरति ९. लनम्‌; ©. पुंस्फलं ।

२ तन्तरसि ^.; तं तरसि ए. ६ अशिडिति 7.; अशिडीति ए.

३ प्पू्वे च ८.४. ७ परेषु ९.४. ४.

४ भर्वास्थुडति ४. ए.; °स्युलति 7.

९ कातन्त्र [का०९. ४. ९५.

मज्जयति । भवाज्ड्याषयति%) 1 भवाञ्चुकारेण । भवाज्येते ॥ . पदमय्ये च टवगादेश दति जञ्जेषु जकारविधानम्‌ ॥

शि न्चौ वा२ ॥१३॥ नकारः पद्‌ान्तः भि) परे ौ४) वा प्राप्नोति जकार वा(५। भवाज्चछूरः। भवाच्छरः (६) । भवाज्छएूरः । कुवैच््ूरः। कुर्वच्छए.र (६) । कुर्वजछए रः । प्र शाज्च्छ यनम्‌ । अशाश्ययनम्‌ (६) 1 प्रशाञ्ययनम्‌ ॥ एलं (९) गलं च नस्यात्‌ । अनुखारो वगोन्तख स्यादेव ॥ वाच सम्‌ चये ॥ इढणपरस्तु णकारम्‌८८) ॥ १४॥ डढणाः परेऽस्प्ादि ति(९)डढणपरः। डढ परो नकारो १०) णमापद्यते(११) । भवाण्डोनम्‌ । भवाण्डौकते । भवाखकारेए ॥ तुशब्दो वानि त्यथः ॥ मो ऽनुस्वारं व्यज्ञने ॥१५॥ मकारः पुनर न्तो व्यञ्जने परे ऽनुखार मापद्यते । लं यासि ।

१ शासयति ^. 7. ए. ९ यस्मादिति 7. .; यस्ादिति

२ शओेन्वौ°ए.; शिघौण. वियः ८.

३ शे. १० शकारो ए.

४ खौ 0.; नन्वौ ^; नचौ ष. ११ णकार मापते 0.; नमापव्यते

१ विष 1 ४.; प्राञ्नोतिवा।४. 0.; ऽस्मादिति [बङ्तरीहिः ४ 7). ए.

9४1०40८ 75१] । इढणपरस्तु

७ नत्वं ^. ए. नकारो णलमापद्यते । ^.

स नकारम्‌ 17.

का० ९. ५.२.1 ससिः। ९९.

त्वं रमसे॥ अन्त दति किम्‌ । गम्यते ॥ अनुखार इति संज्ञापूवेको विधिरनित्यः । तेन साट्‌ । सब्राजौ १ ॥ वर्गे तदगेपञ्चमं वा ॥१६॥

अन्तो ऽनुखारो वँ परे तदरगपञ्चमं वा पद्यते(२)।त्वङ्रोषि। लं करोषि । लञ्चरसि। लं चरसि । पुग्धाम्‌ । पुंभ्याम्‌ ॥ वगे दति किम्‌ । लं लुनामि॥

॥ द्रति दौगसिंद्यां त्तौ सन्धौ चतुथः पादः समापनः ॥

विसजैनीयश्वे डे वा शम्‌ ॥१॥ . विसर्जनीये वा छे वा परे एमा पद्यते(४) । कश्चरति । क्दाद यति ॥ टेटे वा षम्‌ ॥२॥

विसर्जनीये वा ठे वा परे षमापद्यते५। कष्टीकते। कष्टका- रेए॥ प्रत्येकं वात षमु्धये(& बालाववो धाः ॥

१ संम्रार्‌। संख्रानौ 0.; सम्म्रार्‌। स्यादिधुरिपद्‌ंवत्‌ । पुभ्यां । सम्म्राजौ । ट. पुभ्यां।

२ पञ्चमाप्यते वा । 7.; ^. ००० ४ शकारमापद्यते ?. ४. नवा. ५ षकार माप्यते 9. ४.

३ 0. ००९ स््ादिधुटि पदान्तवत्‌। £ वा समुच्चये 7. विरतेरविधानात्‌।; ०.९०

२० कातन्ते [का०२.५.€-

तेये वा सम्‌ ॥३॥ विसजजनीयस्ते वा ये वा परे समापद्यते१ । कस्तरति । कस्थु -उति(२॥ कारस्करादय इति संज्ञाशब्दा लोकतः सिद्धाः २॥

कखयोजिद्धामूखीयं न वा ॥४॥ विसज॑नीयः कखयोः परयोजिंह्णामूलीयमापद्यते नवा। ककरोति(४) । कः करोति । क» खनति५) । कः खनति ॥

पफयोरूपध्मानीयं न वा ॥५॥ विसर्जनीयः पफयोः परयोरुपश्यानीयमा पद्यते न वा । क“ पचति(६) । कः पचति । क फलति (७) । कः फलति ॥ व्यवस्ि- तविभाषयाघोषे शित्परे न शादयः । पुरूषः त्सरुकः) । वासः चौमम्‌ । श्रद्धः पातम्‌ ॥

शेषेसे वावा पररूपम्‌ ॥६॥

विसर्जनोयः डे वाघेवासेवा परे पररूपमापद्यते न वा(९। कश्डेते। कः गेते। कण्वण्डः । कः षण्डः । करूमाघुः । कः साधुः ॥

१ सकार मापव्यते 0. 1५. ५ कष्खनति .; कश्चनति ४. ९ कस्थुलति।7.; कस्थुडति ^.8.7. ६ कप्पचति 7.; कध्पचति ए.; ३ कारसकारादय० ^. ४.; 7. ०. कछछपचति ४. इति।; कारक्करादरयः। संत्ना- ७ कष्फलति 0.; कध्फलति ए.; शब्दा इव तद्धिता लोकतः सि- कश९फलति ए. ाः। ४. ८ पुरूषत्सर्कः 6.

४ कष्करोति 7.; कर्ूरोति ४. ९४.०्.न वा; ६.४.००. न्‌,

का०९. ५.९०.] सन्धिः । २९

चटतानित्यकरणणद्‌%विसज॑नोयादे एस्याघोषे प्रयमो नस्यात्‌ । कञ्चरतीत्यादि स्वप्येवम्‌ ॥

उमकार्योमेध्ये ॥७॥

इयोरकारयो्मेध्ये विख्ज॑नीय उमापद्यते। कोऽ च। कोऽ्यः॥ पुनरेति रप्रकूतिः [का० ९. ५.१४] दूति परल्वाद्रफः(२) स्यात्‌ ॥ पु 8

अघोषवतोश्च ॥४॥ श्रकारघोषवतोर्मध्ये विसर्जनीय उमापद्यते । को गच्छति । को धावति । श्रघोषवतोरिति किम्‌ । कः ॐेते॥

अपरो छो्ो ऽन्यस्वरे यं वा ॥९॥ श्रकारात्परो विषजंनीयो लोष्यो भवति । उक्तारन्यखरे । यं वापद्यते। क ईद । कयिद। क उपरि। कयुपरि ॥ श्रपर दरति किम्‌ । अभ्निरच् ॥ वात्र समुचये । दईैषल्स्युष्टतरो(2 ऽ च(४) यकारः(५) ॥

सभोभ्यामेवमे व स्वरे ॥ १०॥

श्राकारभोशन्द्‌ाभ्यां परो विषखजंनोय एवमेव भवति खरे परे । देवा ्राङः। देवायाडः। भो रच । भोयच॥ भो दत्या- मन्त्रौ कारोपलचणं केचित्‌ । भगो त्रत) । भगोयच । च्रघो

१ चरता इत्य 7. ८. । ४ ($यं ए. २ रग्ररतिपरत्वाद्रेफः . ५ यकार दूति। 7. 2 शषत्पुष्टतरो ^. ४. ए. ६ भगोऽच.

रर कातन्त्र [का० ९. ५.९४

अच१)। अघोयच॥ आदीषत्स्यष्टतरद्यौकारादीषत्खृष्ट तरो! २) ऽच(3 यकारः । एवमेवयदएं नित्य लो पनिरा सार्थम्‌ (४) ॥ घोषवति लोपम्‌ ॥११॥ च्रकारभोशब्दाभ्बां परो विसखज॑नीयो लो पमापद्यते घोष- वति परे । देवा गताः। भो यासि। भगो ब्रज। रघो यज॥ सो पयदणं यं वेति निदत्यर्थम्‌ ॥ नाभिपरो रम्‌ ॥१२॥ नामिनः परो विसर्जनोयो र मापद्यते। निरपेचः(५ । सुपोः। सुद्ध: । शैरूरर्थं(6) वचनमिदम्‌ ॥ घोषवत्स्वरपरः ॥१३॥

नामिनः परो विसज॑नोयो चोषवत्खरपरो रमापद्यते \. अरधचिगेच्छति। ्रद्निरच। पटुर्वदति। पटुरच॥ घोषवत्खरपर दूति किम्‌ । शरद्भिः तेऽ) ॥

रप्रकृतिरनामिपरो ऽपि ॥१४॥ रेफप्रङुतिर्विवजनीयो नामिनः परो ऽनामिनः परो ऽपि

१ अघोऽच ^. ४. ५१ गह. ९.

२ ईषत्पुष्टतरो ^. 7.7. ७ ^~ ए. ०. 7०" चोषवत्सर० 3 ऽयं 7.; एव ४.7.

८ नाभिपरो ($ नामिनो ऽपि ४ नित्यमतलोप० ४. .; नामिपरोऽप्यनामिपरो ४. ५ निर्ूपेचः ^.

६ इस्र्थे ^. 0.

का०९.१५. ९६.1 सस्धिः। र्र्‌

चोषवत्खरपरो ऽघोषवत्खरपरो ऽपि रमापते । गोपतिः । गोःपतिवे। घूपेतिः। घूः पतिवौ॥ खरघोषवतो नित्यम्‌ । पितर च। पितयीतः॥ अरफम्रकूतिरपि । दे प्रचेता राजन्‌ । दे प्रचेतो राज- निति वा(२। उषर्धः॥ श्रह्धो ऽरोफे। अदपतिः। अहगेएः। अद - रच॥ रेफे त्दु। च्रदोराचम्‌। श्रदोरूपम्‌ । श्रो रथन्तरं साम(२॥

एषसपरो व्यज्ञने छोष्यः ॥१५॥ एषसाभ्यां परो विखजेनोयो लोप्यो भवति व्य्चने परे । एष चरति । ख टीकते। एष शेते ४)। स पचति। परलात्पूवीम्वा- घते५) । च्रष्यधिकारात्खरूपग्रदणाद्ा । एषकः करोति । सकः करोति। अनेषो (६ गच्छति । असो गच्छति(७) । अकि नञ्‌ - समासेन स्यात्‌ ॥

न विसजेनीयलोपे पुनः सन्धिः ॥१६॥ विखज॑नीयलोपे कते पुनः सन्धिनं भवति । अन्यलोपे तु भवत्येव । क दृद । देवा श्राडः। भो ्रच(९॥ विखजनीयाधिकारे पृनविसजंनीययद णमु त्तर च विखजंनीयाधिकारनिटत्य्थैम्‌ । तेन। एष च्चछात्रेए(१०) । दिभीवः सिद्धः ॥

१ ऽप्यघोषवत्खरोऽपि 0.; ऽप्य- ५ ००..; परव्वात्यूवान्विधीन्वा-

चघोषवत्खरपरो 8. धते. ए. २ 8. ०१०, उषसो वुधे । ६ अनेषको 7. ३ रथान्तर० ^. 8.; 7. ए. ०. ७ धावति । ». 0०" अदोद्टपम्‌० ८ 7. 2005 च. ४ 0०. ४. ९ 7. ०. नणि क इह.

१० चवेण ए.

२४ कातन्त्र [का०र्‌. ९.९.

रेरे लोपं स्वरश्च पूर्वो दीधः ॥१७॥

रोरे परे लोपमापद्यते। पूर्वा ¶ दीर्घो भवति(र) । श्रप्मी रथेन । पना रातिः । उच्चै रोति ॥

हिभोावं स्वरपण्डकारः ॥१४६॥

सखरात्परण्ककारो दिभीावमापद्यते। टच्च्छाया। दच्छति॥ अप्यधिकारादीधात्यदान्तादा । कुटीच्छाया । कुटोक्छाया ॥ आद्याभ्यां नित्यम्‌ । आच्छाया। माच्छ्दित्‌ ॥

॥ इति दौ गसिद्यां ठत्तौ सन्धौ पञ्चमः पादः समाप्तः ॥

॥ अय नाम्नि चतुष्टयम्‌ ॥

धातुविभक्तिवजेमथेवलिङ्गम्‌ ॥१॥ अर्थो ऽभिधेयम्‌(४)। घातुविभक्तिवजंमथंवलिङ्गसंज्ञं भवति । दत्तः । कुण्डम्‌ । कुमारी । डित्य:(५) । राजपुरुषः । श्रौ पगवः। कारकः॥ धातुविभक्तिवजेमिति किम्‌ । अरन्‌ । टच्तान्‌ ॥ चरथैव- , दिति किम्‌ । ट्त दति दृ क्षामेकेक शो (£) मा त्‌ (७)। राज-

१ सरद पूर्वो.ष्. ५ ०.०१०९ इवित्थः।; ४. दिवित्यः। र नकु आतर तम्यात्‌ । £ वरकषाणामेकेकशो ए.

६] मयूरः 7. ए. ७ लिङ्गसंन्ना मा भूत्‌। तथा राज° ४ ऽभिघेयः। ». ए. 0...

का०२.९.४.] नानि चतुष्टयम्‌ । # 3

ननित्युन्मत्तवचनस्य च ॥ लिङ्गप्रदे शाः । लिङ्गान्तनकारस्व [का० २.२. ५६] इत्येवमादयः ॥

तस्मात्परा विभक्तयः ॥२॥ तस्मादर्थवतो लिङ्गात्पराः(२ स्यादयो विभक्तयो भवन्ति । सि श्रौ जस्‌ । चरम्‌ त्रौ शस्‌ । टागभ्याम्‌ भिस्‌ ॥ ङेगभ्याम्‌ भ्यस्‌ । डसि भ्याम्‌ भ्यस्‌ । डस्‌ श्रोस्‌ राम्‌ । डि. ओस्‌ सुप्‌ ॥ दशत्‌ २) । दृशद्‌ टृशदी दृश्दः। दृशदम्‌ दृशदौ दृशदः। दृशदा। दुशद्याम्‌ । दशद्धिरित्यादि(४)॥ एवं कुमारी कुमार्यौ कुमा- य॑ः। खद्भा खद्धे खद्वाः ॥ अर्थस्य विभव्ननादिभक्रय दति(५)॥

पञ्चादौ धुट्‌ ॥३॥ स्यादीनामादौ पञ्च वचनानि घुर्‌ संज्ञकानि(६ भवन्ति । सि श्रौ जस्‌ । त्रम्‌ त्रौ (९)॥ घुट्‌ प्रदे शाः। घुटि चासंवुद्धौ [का०र्‌.्‌. ९७] दरत्येवमाद यः ॥ जस्‌शसो नपुंसके ॥४॥ नपुंसकलिङ्गे जस्‌ शसौ घुट्‌ संज्ञकौ भवतः। सामानि तिष्ठन्ति।

१ 8. ०११७ 676 116 धलाा1084108 ५ विभक्रय उच्यन्ते ॥ 7. ए.

सि-सुप्‌। £ स्यादीनां विभक्तीनामादौ पंच २ तस््ािक्रात्पराः ^. वचनानि घुटसंन्नानि ४. ३ 7. ए. 71८ दूषत्‌ ° (१००६१००६. ७ ४. 8११५ ४१९ 6०प९ञ०णताणठ ९०७९5 ४ 0. ८. 84 (< ग्रशपारणिण्ड्ठि णि $ ण राजन्‌ .

ण दृषद्‌, ण५. दृषदे°

२६ कातन्ते [का०२.९. स.

सामानि पश्च ॥ नपुंसके जमेव १) घुडिति नियमाद्‌ वारिणी । जतुनी(२) ॥ समन्विते सिः संबुद्धिः ॥५॥ सिद्धस्याभिमुस्यकरणएमा मन्तितम्‌ (२) । तिनं विदितः सिः(४) संबद्धिसंज्ञो भवति । हे रम्ब । दे टत्त(५॥ संबुद्धिप्रदे शाः । संबुद्धौ च [का० २.९. ३९] दत्येवमादयः ॥ सागम उटनुबन्धः स्व राटन्यात्परः ॥६॥ प्रकतिम्रत्यययोरनुपघाती।च्रागमः( ६)॥ आगम उदनृबन्धो ऽन्त्यात्खरात्यरः(७) परिभाव्यते । पद्मानि । पयांसि ॥ श्रागम द्रति किम्‌ । विद्युलान्‌ ॥ उदनुबन्ध च्रागमस्य लिङ्गम्‌ ॥ तृतीयादौ तु परादिः ॥७॥ च्रागम उदनुबन्धस्तृतीयादौ विभक्तौ परादिरभवति। सर्वस्ये। सरवैषाम्‌ । टक्ताणाम्‌ ॥ तुशब्दस्तुतोया यधिकारनि त्यथः (८) ॥ इटुट्मिः ॥४॥ । दकार उकारस्ाभिसंज्ञो भवति । अभिम्‌ । पटुम्‌ ॥ ददु- दिति किम्‌ । सेनान्यम्‌ । यवल्वम्‌ ॥ अरभ्निप्रदेशाः । च्र्रेरमो- ऽकारः [का० २.९. ५०} इत्येवमादयः ॥

१ नपुंखकलिङ्धे जस्शसेव ए. ५ हे अक्क 1. ४.; 7. »००5 हे अल्ल. २ यतुनौ ^. & आगम उच्यते । 1. ए. ३ सिद्वस्याभिष्यं करणम्‌० 7.; सि ७ ^. ग. स्वरात्‌.

०. प तृतीयाधिकार० . ए.

४ आमन्तिते ऽये सिः 9.

का० २.९. ९२.] नान्नि चतुष्टयम्‌ । २७

इटूत्‌ स्ल्याख्यौ नदी ॥९॥ ईदू दित्येवं(१ स्यास्यौ नदीसंज्ञकौ (२) भवतः । नद्यै । वध्वे॥ तपरकरणएमसंदे दार्थम्‌ ॥ ख्य ख्याविति किम्‌ । सेनान्ये । यवच्वे॥ नदीप्रदेशाः नद्यारेश्रासासाम्‌ [का०२.९.४५] दत्येवमादयः॥

छा खद्धा ॥ १०॥ आकारो यः च्याख्यः स अद्धासंज्ञो भवति । अद्धार। माला॥ ख्याख्य दति किम्‌ । कोलालपाः॥ अद्धाम्रदेशणः। खर- द्धायाः सिर्लोपम्‌ [का० २.९. २७] इत्येवमादयः ॥ अन्त्यात्ूवे उपधा (४) ॥ ११॥ जिङ्गस्य धातोवान््यादणादयः पूरवो वणः सख उपधासं ज्ञो भव- ति। राजन्‌ श्रकारः। भिद्‌ दकारः । त्‌ चकारः५)॥ उपधा- म्रदेशाः । अस्योपधाया दीर्घो द्धिनोमिनामिनिचर्‌सु [का इ. ६. ५] दत्येवमादयः॥ व्यज्ननान्ो ऽनुषद्धःः ॥ १२॥ लिङ्गस्य धातोवीन््याद्मज्ञनाद्यः पवो नकारः सो ऽनुषङ्गसंज्ञो भवति । विदुषः । अस्छते(६)॥ न द्रति किम्‌ । ऊरग्याम्‌ ॥ अनुष- करग्रदेशाः । अनुषङ्गा क्रु चेत्‌ [क०२. २. २८] दत्येवमाद यः ॥

१ ईत ऊत इत्येतौ . ५ ^. ०००० व॒ वकारः; 9.४. रा- २ °संक्नौ 0. ए. ए. जा । भेत्ता । वतैते । ३ 0. ए. ००१ शाला । £ स्रस्यते । ए.

४ पूर्वोपधा ॥ 8.

र्य कातन्ते [का० २९ ९७.

धड़ व्यज्ञनमनन्तःस्थानुनासिकम्‌ ॥ १३॥ अन्तः स्या नुनासिक वजितं व्न्ननं धुर्‌ संज्ञं भवति । पयांसि। श्रपक्त॥ अन्तःस्थानृनासिकवजंमिति ‰) किम्‌ । चत्वारि । अमंस्त ॥ धुर्‌प्रदेणः। धुटञ्च घुटि [का०३. ६. ५९) इत्येवमादयः ॥ अकारो दीर्ध घोषवति ॥१४॥ अकारो लिङ्गान्तो घोषवति विभक्तौ दीधमापद्यते। अआ- भ्याम्‌ । टचाय । क्षाणम्‌ ॥ घोषवतीति किम्‌ । ट्त: ॥ जसि ॥१५॥ अकारो लिङ्गान्तो जसि परे दीघंमापद्यते। टच्ाः॥ अकार लोपे (२) प्राप्ने वचनम्‌ ॥ सि सस्य च नः ॥१६॥ अकारो लिङ्गान्तः शसि परे दी्ध॑मापद्यते । सस्य चनो भवति । चान्‌ २ ॥ स्या धिकारः किम्‌ । अल्प शः(४)॥ अकारि लोपम्‌ ॥१७॥

विभक्तो लिङ्गस्याकारो लोपमापद्यते । अकारे सामान्ये । क्तम्‌ । युग्मत्‌ । यः । सः । उशना ॥

१ °अनुनासिकमिति० 7. 8. २३. ८. ११ सारसान्‌; 8. ०5० २ अकारलोपे 7. ६.5; 5९९, 1०५ देवान्‌.

दन्टा, 50474 17, एलग्भ. ४ 0. 8. ००१ स्लोकश्‌ः ।

का०र.९.२२.] नान्नि चतुष्टयम्‌ । २९.

भिेस्‌ वा ॥१७॥ अकारान्तालिङ्गात्यरो भिस्‌ रेस्‌ वा भवति । ज्ञे: ॥ वाशब्दः पक्लान्तरं ख चयति(२ । एस रेख वा ॥ रेस्करणाद ति- जरसैरिति केचित्‌ ॥ धुटि बहुत्वे ति ॥१९॥ चकारो लिङ्गान्तो बते धुति परे एकारो भवति । एषु । टचेभ्यः । परत्वादे ववं स्यात्‌ ॥ धुटीति किम्‌। इच्ताणम्‌ ॥ तुशब्दो विभाषानिदटत्य्यंः ॥ ससि च ॥२०॥ श्रकारो लिङ्गान्तश्रोसि परे एकारो भवति । टचयोः(१)॥ ङसिरात्‌ ॥ २१॥ अरकारान्ताजञिङ्गात्परो डसिर्‌ श्राद्‌ भवति। टक्तात्‌५॥ दी- घोचारणएादतिजरसात्‌(२) ॥ डनम्‌ स्य ॥२२॥ श्रकारान्तालिद्धात्यरो ङ्स स्यो भवति । ठच्स्(१) ॥

इन टा ॥२३॥ श्रकारान्तालिङ्गात्परष्टा दनो भवति (४) क्तेए(१)। टेनेति

१ 7. 2. 20 16 न्णफणल्शृण्णकवाण्ड ३ 0. ००5 इूति केचित्‌ ॥ ण8 9 दिव ४2. दविः ॥ ४ परस्य टावचनस्व इनदिशो भ- २ तेन एेस्‌ 0.; 2. ००४४ एस्‌ वा। वति। 7. ए.

३० कालन्ते [का० र. ९. २५.

क ४०९ सिद्धे दनोच्चारणएमग्रत दून एव १) । तेन । अतिजरसिन कलेन ॥ षयग्योगो बालाववोधनार्थः (२) ॥

ङेयैः(3) ॥२४॥

अकारान्ताललिङ्गात्यरस्य डेवचनस्य य श्रादेशो भवति । दत्ताय ॥

स्मे सवैनाख्रः ॥२५॥

श्रकारान्तात्सवेनाम्नो लिङ्गात्रस्य वचनस्य सम्भवति (४)। सर्वम । विस ॥ सवषां नामेति किम्‌ । वि्चो नाम क्ित्‌(५)। विश्रमलिक्रान्ताय विद्चाय (६) । जरतिविश्ाय ॥ तोयादा वक्तव्यम्‌ । दितीयकती । दितीयाय । टतीयस्यै । ठतीयाय ॥ किं तत्सवनाम । सवे विश्च उभ उभय अन्य ्रन्यतर दतर डतर डतम(७) त्‌ तर नेमसममिम पूर्वीपरावर दक्िणोत्तरपराधराणि८)॥ व्यवस्था- याममंज्ञायाम्‌ ॥ खमन्ञातिधनास्यायाम्‌ ॥ अन्तरं बहिर्योगो- पसं्यानयोः ॥ टत्‌ । त्यद्‌ तद्‌ यद्‌ एतद्‌ श्रदस्‌ रदम्‌ किम्‌ एक दि ९) युट्‌ श्रसम्मट्‌ भवन्तः (१०)॥

१ इन एव यथा स्यात्‌ । 7. ए. ित्‌। असौ विश्च अतिविश्। २ "वोधाथैः। ए. तस्मै विश्वाय । अति ४. ३ङ्‌यः।. ए.

७ कतर्‌ । कतम । ए.

८ पूर्वैपरावरदिणोत्तरापराध- राणि। 0.४.

९ यद्‌ अदस्‌ ददम्‌ एतद्‌ एक किम्‌ दिण.&.

४ सैरादेशो भवति 7.४.

५ विद्चनाम कचित्‌ ^. ए. 7.

£ विश्मतिक्रान्तः। विशाय । ^. ४. ?.; विश्मतिक्रान्तः। क

१० भवतः ए.; भवन्त्‌ 4. ४.

का० २. १. २०.] नानि चतुष्टयम्‌ । २९

ङ्सिः स्मात्‌ ॥ २६॥ अकारान्तात्वैनान्नो लिङ्गात्परो सिः स्माद्धवति । सर्व- स्मरात्‌ । वि्स्मात्‌ ॥ श्रकारान्तादिति किम्‌ । भवतः ॥

डि स्मिन्‌ ॥२७॥ अकारान्तात्स्वनाम्नो लिङ्गात्परो डि: सिन्भवति । सर्व- सिन्‌ । विश्स्मिन्‌ ॥ सर्वेषां नामेति किम्‌ । समे रेरे यजति ॥

विभाते पूवेदेः ॥ २८॥

पूवाद गंणात्परयोङंखिद्धो :9 स्थाने स्मात्खिनो विभाय्येते मर्ते विभाषा । पूर्वस्मात्‌ । पवत्‌ । पूवेच्िन्‌ । पूर्वै ॥ तीयाद्वा वक्तव्यम्‌ । दितीयस्मात्‌ । दितोयात्‌ । दितीयस्मिन्‌ । दितीये । ढतीयस्मात्‌ । तीयात्‌ । द तीयस्मिन्‌ । तीये ॥

सुरामि सवे्ः ॥२९॥

श्रकारान्तात्छवैनास्नो लिङ्गात्छवैत चरामि परे खुरागमो

भवति । सवैषाम्‌ । विश्वेषाम्‌ (२) । यासाम्‌ । ताखाम्‌ ॥ उकारः परादि लाथैः() ॥ प्रतिपदोक्रयदणात्‌ । लाम्‌ । युवाम्‌ ॥

जस्‌ सवे इः ॥३०॥ . आअकारान्तात्सवेनास्नो लिङ्गात्परो जस्‌ सवं द्भवति । सरवै । विचरे ॥ श्रकारान्तादिति किम्‌ । सवाः ॥

१ पृूवीदेर्गणादका रान्तात्परयोः ?. तादपि स्यात्‌ । सवासाम्‌। २४. ५०० सर्वेतोग्रहणादाकारा- ३ परादिव््थः। ४.

इर कातन्ते [का० ९. ९. २४.

ऋस्पाटेवै ॥३१॥ दर्ग ० ©. ज्ञ अन््मादेर्गणात्परो(१) जस्‌ सव दभंवति वा। अपे । च्रल्याः। प्रथमे । प्रथमाः ॥ उभय इति नित्यं भाषायाम्‌ ॥ चल्प म्रयम चरम तय श्रय कतिपय नेम अर्धं पवादयञ ॥

इन्डस्याच् ॥३२॥ दन्दस्याच सवेनास्नो लिङ्गादकारान्तात्परो(र)जम्‌ सवेदर्भ- वति वा । कतरकतमे । कतरकतमाः । दन्दकतमे । दन्दक- तमाः२)॥

नान्यत्सावेनामिकम्‌ ॥ ३३ ॥

चकारो ऽन॒वतंते४)। दन्दस्यस्य सवना लिङ्गस्सो क्रमन्यच सावेनामिकं कायन भवति । पुवौपराय। परवीपरात्‌ । द्विणो त्रप्वाणाम्‌ ॥

तृतीयासमासे च ॥३४॥

तीयायाः समासे ऽसमासे चोक्रमन्यच्च सार्वनामिकं कार्यं न भवति । मासेन पूवाय । मासपूवय । मासेनावराः । मासा-

वराः ॥ श्रुतलात्स्वेनान्नैव समास दह स्यादक्‌। लयकाछूतम्‌ । मयकारूतम्‌ ॥

१ अल्पादेर्गणाललिङ्गादका रान्ताः ३ दन्तकतमे । दन्तकतमाः॥ 0.

त्परो 7. ४ 0. ०. च. २ लिङ्ात्परो ए.

का० २.१९. २८. नाजि चतुष्टयम्‌ । इद्‌

बहुनीहौ ॥ ३५॥ बह्नोदौ समासे 9) सार्वनामिकं कार्यं न भवति । तत्कपि- दको मत्कपिदटकः। रक्‌ नस्यात्‌ ॥ वस्त्रान्तरवसनान्तराः । अभ धानादेव दन्दस्याच [का० २.९. दर] दति वान स्यात्‌ ॥

दिष्णं वा ॥३६॥ दिशां ब्व्रीदौ समासे) सावेनामिकं कार्यंन भवति वा। उत्तरपूर्वस्यै । उत्तरपूर्वा ॥ दिशां ब्कन्रीदाविति किम्‌ । दचि- पूवाय मुग्धायै ॥ शचद्धायाः सिर्छोपम्‌ ॥ ३७ ॥ ख्रद्धासंज्ञकात्परः सिर्लोपमापद्यते । अद्धा(२) । माला ॥ ख्रद्धाया इति २ किम्‌ । कोलालपाः.४)॥ सिर दिति छते) जरा जरस्‌ स्यात्‌ ॥

टौसोररे ॥ ३४॥

रौसोः परयोः अद्धाया एलं भवति । तुलया । तुलयोः: ॥

संबुद्धौ च ॥ ३९॥ श्रद्धायाः संबुद्धौ चेलं (£ भवति । हे अद्धे(२ । हे माले ॥ १.0. ए. ०० उक्तमन्यच्च , ४ सोमपाः। 0. ट. २7. ४. &वव (८ (्०दृग्णवाणड ५ सिरत्कृते 7. &. ८5८8-० श्राला . ६ ८. ०८७ च.

३ श्रचादरतिष.

२४ कातन्त्र [का०२.१.४द्‌

हृस्वो ऽखाथोनाम्‌ ॥ ४०॥ अम्बा्थानां अ्रद्धासंजकानां संबुद्धौ सो भवति । रे अम्ब । दे अक१॥ चदम्बायानामिति सिद्धे इस दति संज्ञापूर्वकलात्छु- खार्थम्‌ ॥२) ब्सखरत्वा ड्‌ डलकवतां ३ न स्यात्‌ । दे अम्वाडे। दे श्रम्बाले । दे अम्बिके ॥

स्मो रीम्‌(४) ॥ ४१॥ अद्धायाः पर ओ रीमापद्यते५) । शद्धे(६ । माले ॥ दीः किम्‌ । जरसो इति(०) केचित्‌ ।

ङम्वन्ति ये यास्‌ यास्‌ याम्‌ ॥ ४२॥

अद्वायाः पराणि डम्वन्ति वचनानियै यास्‌ यास्‌ यामिति यथासंख्यं भवन्ति मालायै । मालायाः । मालायाः) मा- लायाम्‌(८)॥

सवैनाम्नस्तु ससवो हस्वपूवेश्च ॥ ४३॥ सर्वनान्नः खरद्धायाः पराणि डम्बन्ति वचनानियेयास्‌ यास यामिति यथासंख्यं सद सुना भवन्ति । इखपूवै ख । उदनु- बन्धः(९ परादि ार्थः। सवय । सर्वस्याः । सर्वस्याः । सवैस्याम्‌ ॥ तुशब्दः खागमाधिकारनिदटत्यर्थः ॥

१ 7. १११९ हे अल्ल । २ तेन बहु° ए.

£ 8९८ ६०१५ २ ए. ३३.

७ जरसीति ४. ३ उलेकवतां 1). ४. 4. (पाप 7. फण.) (१८ धट ४ ्रीरिम्‌॥^.४. णि5 ० सङ्खं 1०७।९५त्‌.

५ ्रच्ासंन्नकात्परः चओरीरिमा० ४. ९ उकारः 1..४.

)

का० २.९. ४८.] नान्नि चतुष्टयम्‌ । २५

चितीयातुतीयाभ्यां वा ॥ ४४ ॥ अक्ताक्ने विभाषा 1 दितीयादतीयाभ्वां पराणि डम्बन्ति वच- नानियैयास्‌ यास्‌ यामिति यथासंख्यं सद खना भवन्ति सपू वाञ्च वा। दितोयच्छये । दितीयायै। द तोयस्य । ठतोयाये(१॥ तीया- देति सिद्धे दितीयाढतीयाग्यामिति स्पष्टार्थम्‌ ॥

नद्या रे आम्‌ आस्‌ साम्‌(२ ॥ ४५॥ नदीसंज्ञकात्पराणि २) ङ वन्ति वचनानि े। ्आास्‌ । च्रास्‌। आमिति यथासंख्यं भवन्ति। वा न स्र्येते । नय । नयाः । नदाः । नयाम्‌ । व्यै । वध्वाः । वध्वाः । वष्वाम्‌ ॥ संबुद्धौ हस्वः ॥ ४६ ॥ नदाः संबुद्धौ दस्लो भवति । दे नदि । दे वधु ॥ नया दति किम्‌ । हे यामणीः। दे खलपूः ॥ अम्‌शसोरादिर्छोपिम्‌ ॥ ४७ ॥ नद्याः परयोरम्‌शसोरादिर्लोपमापद्यते। नदीम्‌ । नदीः। वधूम्‌ । वधूः । ईेकारान्तात्सिः ॥ ४८॥ नदीसंज्ञकका रान्तात्परः(४) सिर्लोपमापद्यते । नदी । मही(५) ॥ ईकारो ऽन्तो यस्मादिति किम्‌ । लच्छी: ॥

१ 7. ५8 १दपदकर्मणण्ड्ट ० ण ४ नदीसंन्नकादीकारान्तात्‌° [2 9 €) णात्‌. ५ ८. ०११५ भषी । खषी ॥

२ पआआसासामां ४. & यस्मालिद्गादिति ०.४.

३ नव्याः पराणि ८.

२९ कातन्े [का० २.९. ५२.

व्यञ्जनाच्च ॥ ४९॥ ज्ननसंज्ञकात्परः सिर्लोपमापद्यते । वाक्‌ । तडित्‌ ॥ संयो गान्तलोपे सिद्धं चेद्‌ नादेरधुटो(र लोपः स्यात्‌ ॥ लिङ्ग चा- नुवतंते ॥ ऋम्रेरमो ऽ कारः ॥ ५०॥ श्रभिसंज्ञकात्परोऽमो ऽकारो लोपमापद्यते । च्रभ्निम्‌ । पटुम्‌ ॥ वुद्धिम्‌२) । धेनुम्‌(२ ॥ सकारः पूवम्‌ ॥ ५१॥ अप्नः पर(४ग्रौीकारः पूर्वेखर मा पद्यते । रग्न । पटू । बुद्ध । चेन्‌ ॥ शसो ऽ कारः सश्च नो ऽस्तियाम्‌ ॥ ५२॥ श्रगनेः परः शसो ऽकारः पूरवसखर मापद्यते । सख नो भवति। अ्रस्तियाम्‌। अप्मोन्‌। पून्‌ ॥ च्रस्ियामिति किम्‌। बुद्धौः। धेनूः॥ टाना ॥५३॥

श्रपनः परस्य टावचनस्व नादेशो भवति । शअरस्तियाम्‌ । अभ्रिना । पटुना ॥ श्रस्तियामिति किम्‌ । बुद्धा । सेन्वा ॥

१7. ६. ०१ योषित्‌ ॥ ३ 0". ^. ए. ए.

२ चेत्‌ । तत्न । आदे० ०. ए. ४ अभिसंन्नकात्परः ४.

का० २.९.५८.) नानि चतुष्टयम्‌ । द७

अदो ऽ सुश्च ॥ ५४ ॥ अदसो ऽमुरादेशो भवति। टावचनस्य च नादेशः रस्ति याम्‌ । च्रमुना ॥ च्रस्लियामिति किम्‌ । च्रमुया ॥

इरेदुरोज्जसि ॥ ५५॥

लिङ्गस्य (१) दूरेद्‌ भवति । उरो (२ । जसि परे । अग्रः । पटवः । बुद्धयः । घेनवः ॥ संबुद्धौ च ॥ ५६ ॥ संबुद्धौ च लिङ्गस्य द्रो द्धवति2 । उरो (२) । देने | दे सेनो ॥ अभ्रः संबुद्धा वित्येके (४) । हे नदि । दे वधु ॥ ङः ॥ ५७ ॥ ङयि परतो लिङ्गस्य (५) दरो द्धवति । उरोच(२ । श्रग्मये । पटवे । बुद्धये । घेनवे ॥ डे दत्य विकृतनिदे शात्‌ । वुद्धौ । धेन्वै ॥ ङसिङसोररोपश्च ॥ ५८ ॥

श्रप्नेः (& परस्य ङखिङ्सोरकारस्य लोपो भवति । दरेज्घ- वति) । उरो । श्रग्मेः । अ्रभमेः । घेनोः । घेनोः ॥

१ अम्िरसं्नकस्य लिङ्गस्व 7. ५0०. 7. ए. २ उरोद्चवति। ०. ए. £ ००. ए.; अमरिसंन्नकात्परयोः ए. ३ ००. 8.; अन्निर्सन्चकस्व लिङ्गस्य ७ लिङ्गस्य दूर ° ^.

संबद्धौ च इर° 7. ८ 7. ६. ०००१ मवति.

४ संबुद्धाविति किम्‌ । 2.

इय कातन्त्र [का०२.९. ६.

गोश्च ॥ ५९॥ गो शब्दात्यर स्य डःसिङसो र स्य लोपो भवति। मोः । गोः॥ डो सपूवैः ॥ ६०॥

च्रभिसंज्ञकात्यरो डि. सद पूर्वेण खरेण च्रौर्भवति । श्रप्नौ । घेनौ ॥

सखिपत्योडः ॥ ६१॥ सखिपतिभ्यां परो ङिमरौर्भवति (२ । सख्यौ । पत्यौ ॥ पृन- ङिंयददणं सपूर्व॑नि टत्र्थम्‌ ॥ उनसिङसोरूमः ॥ ६२॥ सखिपतिभ्यां परो डमसिङणोरकार उमापद्यतेर। सख्युः । स्युः । पत्युः । पत्युः ॥ च्रयहणं यथा संख्यनिटत्यर्थम्‌ ॥ ऋदन्तात्सपूवेः ॥ ६३॥

खदन्तालिङ्गात्परो ४) ङखिङ्सो रकार उमापद्यते सह

पूर्वेण खरेण । पितुः । पितुः । मातुः । मातुः ॥ खदन्तादिति किम्‌ । स्तो धातोः (५) ॥

१ “रकारस्य ?.; गोशब्दाच्चपर- ३ °परयोङसिङूसोर उमापद्यते ४. योङंसिडसोर कारस्य ४. ४ °परयोर छ; °लिङ्गसंन्नात्परो ए. ₹ सखिपद्योङिरेव ओ्भवति. ५ सनो; धातोः ४.

का०र्‌-९- दर] नान्नि चद्ष्टयम्‌ । २९

खा सो सिरोपश्च ॥ ६४॥

च्छद न्तस्य लिङ्गस्य अ भवति सौ परे सिलोपञ्च । पिता । माता॥

अमिवच्छसि ॥ ६५॥ चछद्‌ न्तस्य लिङ्गस्याभिवद्भवति शसि परे । पिन्‌ ॥ तचा- स्यामिति मतिषेधात्‌ । मादर ॥

ऋनं ॥ ६६ ॥ छद न्तस्य लिङ्गस्य अरभ॑वति ङो परे । पितरि । मातरि 1२ योगविभागात्‌ । पितरस्तपेयामास ॥

घुटि च ॥ ६७॥ च्छद न्तस्य लिङ्गस्य अरभवति घुटि परे । पितरौ । पितरः ॥ चुर्टीति किम्‌ । पिद न्‌(४ । एयग्योग उत्तराः ॥

धातोस्तृश्व्टस्यार्‌ ५) ॥ ६५ ॥ धातो विंदितस् द शब्दस्य (8 चत श्रार्भवति घुटि परे। अरो ऽपवादः । कर्तारो । कतार: ॥ धातोरविदितस्येति किम्‌ । यातरौ। यातरः । यत चछन्दी्ध॑ञ्च(७) ॥ तृ्ब्दस्येति किम्‌ । ननान्दरौ ।

१ 7. ०04 कलन्‌ ॥ ५ °शब्द स्वारः । ४. २.४. ००० कायातिदेशो ऽयं । & ०००. ^. 0.; स्वशब्दस्य ए ३ अर्डविति योग. ७ यतेच्छन्‌ दीर्ध । ८.; यतोकेण

४ 0. छ. ००. ^ चुरीति° दोर्ध॑ञ्च।

४० कातन्ते [का० २.९. ७९.

ननान्दरः। नजि च नन्देः१)॥ क्रुशेस्ठन्‌ घुटि स्तियां च नासौ - णादिकत्वात्‌ । क्रोष्टा । करोष्री(र)। चा सिद्धम्‌ । शसादौ तु3) दजन्तस्य तुनन्तस्य च प्रयोगः । क्रोष्टून्‌ । क्रोष्टून्‌ । क्रो्रा । क्रो- ष्टुना । दृत्येवमादयः ॥

स्वसादीनां च (४) ॥ ६९॥

सखस्ादीनां च५) त श्रारभवति घुटि परे। खसारौ। नपतारौ॥ ससा नप्ता चनेष्टा च तष्टा चन्ता£) तथैव च। होतापोता प्रशास्ता(७) च श्रष्टौ खखाद्यः स्मृताः॥

साच न संबुद्धौ ॥७०॥ खद न्तस्य लिङ्गस्य संवुद्धावार श्रा च न भवति । अर्थाद्रेव। हे क्तः । हे खसः ॥ हृस्वनदीश्द्धाभ्यः सिर्लटोपम्‌ ॥ 9१॥

दसनदोभ्रद्धाभ्यः परः संबुद्धिः सिर्लो पमा पद्यते । हे टच । हे अपरे हेधेनो। दे नदि। देवध्‌। दे श्रद्धे) । हे माले ॥ संब- द्धिरिति(९) किम्‌ । त्तः ॥ नदीश्रद्धायदणएमुत्तराथंमिद्ार्थं च॥

१ °न॑देकन्‌ दीर्ध । ए.; निनि च ५0. ०११५ लिद्खानां च. नन्दे छणदीर्घद्च ॥ 7. ६ चेत्ता ^...

२ क्रोष्टारौ 17. ७ प्रशस्ता ^. ए.

ड ४. »१ऽ स्वरो पि. ८ 7. ए. ११८हे शाले ।

४ सश्र स्वश्‌० ए. ८. प्ण ००६. ९ संवु्ाविति ष

का० २.९. ७५.] नाचि चद्ुष्टयम्‌ 1 ४९

स्मि च नुः ॥७२॥ इस्नदीखद्धाभ्यः पर १ चरामि परे नुरागमो भवति । उच्ाणाम्‌ । अघ्मीनाम्‌ । चेमूनाम्‌ (१ । नदीनाम्‌ । वधूनाम्‌ ।

अद्धानाम्‌ । मालानाम्‌ ॥ अद्धाखदचरितस्यामो यदणादा । नद्याम्‌ । युवाम्‌ ॥

चेस्तरयश्च ॥ 9३ ॥ चेस््रयादेभो भवति नृरागमख । चरानि परे । चयाणणम्‌ । परमचयाणाम्‌ ॥ चतुरः ॥ 9४ ॥ चलार्‌ इत्येतस्य रमि परे नुरागमो भवति 1 चतुणा म्‌(२॥ श्रप्रघधानादेव। ्रतिचतराम्‌ ॥ संख्यायाः घान्तायाः२ ॥ ७५॥

संब्यायाः घकारनकारान्ताया(४) त्रामि५ परे नुरागमो भवति । षणाम्‌ । पञ्चानाम्‌ (£) ॥ अन्तय्रदणाद्धतपूवैनान्ताया रपि) । अष्टानाम्‌ ॥ संख्याया दति किम्‌ । विग्रुषाम्‌ । यज्व नाम्‌ ॥

१००. 7. ए, ५ कारान्तायाखामि ^. ४. २ 7. 2. ५० परमचतुर्णीम्‌ । ६ 0. ४. ००१ खक्तानाम्‌ ।

` ३ ख्ान्तायाः ए.; च्णान्तायाः ८.7. ७ °नान्ता अपि 7. ४ सकारण 8.

* २ ङिरामोए. ए.

४र कातन्त्र [का०२.२. द्‌.

कतेश्च जम्‌शएसोटक्‌ ॥ 9६ ॥ कतेः संख्याया षकारनकारान्तायाञ्() जस्‌ शसो लुंगभवति। कति । कति । षर्‌ । षर्‌ । पञ्च । पच्च ॥ नियो ङिनगम्‌ ॥ 9७ ॥ नियः परो डिराम्‌(२) भवति । नियाम्‌ 1 ग्रामण्ाम्‌ ॥

॥ दति दौ ग॑सिद्यां टत्तौ नान्नि चतुष्टये प्रथमः पादः समाप्तः(२)॥

न सखिष्टादावग्मिः ॥१॥ सखिस्यः सखिष्टादौ (४) खर ना्िभवति । सख्या । सस्ये ॥

पतिरसमासे ॥२॥

पतिस्यः पतिष्टादौ (५ खरे नाभिर्भवति । ्रसमासे । पत्या । पत्ये ॥ श्रसमास दूति किम्‌ । नरपतिना ८६) ॥

स्त्री नरी वत्‌ ॥ ३॥

स्तीशनब्दो नदीवद्धवति विभक्तो । हे स्ति । स्ति । स्तीणम्‌ ॥ विकल्पमपि बाधते ॥

१ सकार° ४.; ष्णान्तायाख ए; सखिशब्दष्टादौ ०. ए. षकारनकारान्तायाख पर- ५ पतिशन्दादौ 0.; पतिशब्दष्टा- योस्‌ 0.४. ए. ४. ^

६ 0. 8. ४१० नरपतये ॥ ३ 7.४. गणप्नान्नि चतुष्टये.

का०र. २. ७.] नान्नि चल्ष्टयम्‌ । द्‌

स्त्याख्यावियुवो वामि ॥४॥ स्या ख्यावियुबूस्थानावानि ^°) परे नदोवद्भवतो वा (२1 ओ- णाम्‌ । धियाम्‌ । `भु्णम्‌ । सेवाम्‌ ॥ ख्याख्याविति किम्‌ । चव- क्रियाम्‌ । करञुवाम्‌ ॥

हइस्वश्च ङ वति ॥ ५॥ इख द दुदेव । ख्याख्यावियुवस्थानौ च २ ङ्वति परे नदी- वद्भवतो वा(२)। बुद्धी । वृद्धये । धेन्वै । धेनवे । भिये । भिये । भुवे । भुवे । पद्व । पटवे ॥ स्ति वेति केचित्‌ ॥ ङवतीति किम्‌ । दे य्रीः। देशः । ्रप्रसिद्धमुपमेयमिति ॥

नपुंसकान्खमोरछोपो न च तदुक्तम्‌ ॥ ६ ॥ नपुंखकलिङ्गात्परयो (४ स्यमोर्ल पो भवति। तदुक्तं च काय

न भवति । पयः । पयः । तत्‌ । तत्‌ । खुखखि । खुखखि ॥ नपुंष- कादिति किम्‌ । पया गौः ॥

अकागदसंवुद्धौ सुश्च ॥ 9 ॥ श्रकारान्तान्नयुंसकलिङ्गात्परयोः स्यमोर्लोपो भवति मुरा- गमख । अ्रसंवुद्धौ । छष्डम्‌ । च्रतिजरम्‌ ॥ असं बुद्धाविति किम्‌ । हे कुण्ड ॥ १ श्स्यानिनौ आमि ८. ३ ००. ४. ए.; द्रस्वद्य 7.; °स्था- २ ४. ००. वा. * निनौ ए. ॐ नपुंसखकात्य० ^. ए.

४४ कातन्त्र [का०२्‌.२.९२्‌.

अन्यादेस्तु तुः ॥८॥ अन्यादेगंणान्नपुंसकलिङ्गात्परयोः स्यमोर्लो पो भवति तुरा- गमञ्च(१)। अन्यत्‌ । अन्यतरत्‌ । इतरत्‌ । कतरत्‌ । कतमत्‌ ॥ तुशब्दो ऽसंवुद्धिनि टक््यथैः । दे अन्यत्‌(२) ॥ स्मोरीम्‌ ॥ ९॥

सवेस्मापुंसकलिङ्गात्पर श्रौ रोमापद्यते । कुण्डे । पयसी ॥

जस्‌एसोः शिः२) ॥ १०॥ सवेस्म तरपुंखकलिङ्गात्यरयोजंस्‌ शसोः स्थाने (४) शिर्भवति(५)। पद्मानि । पयांसि ॥ धट्स्वराद्‌ घुटि नुः ॥ ११॥ धेटः पूवैः खरात्परो नपुंसकलिङ्गस्य घुटि परे नृरागमो भवति । पयांसि । पद्मानि । सुकद्ंरि() । सुसखखीनि ॥ कथं सुक्ुचि । गो मन्ति । सुवति । घटो व्यवहितलात्‌ ॥ गोरङ्कति जातिलाद दोषः ॥ बह्ृजिं । वह्र्ीति वा वक्तव्यम ॥ नामिनः स्वरे ॥ १२॥

नास्यन्तानपुंसकलिङ्गात्खरे परे न॒रागमो भवति(ऽ) । वा- रिणा । वारिणे ॥ नामिनः खर इति किम्‌ । कुलयोः ॥

भ त --~-~- ५ सिभैवति 7. ए. २ 9. ०००० अन्य । अन्यतरत्‌ । इत ६ 0". ए. रत्‌। उतर । डतम ॥ ७ नुभवति । 9.

२ विः४. 9. ८; जस्शोःभिः। ८. ८ वारिणी ४. षट.; 2. ५९ ४ ००. ४.; खानो ए. नो. ^

का०र्‌. २९६] नानि चल्ुष्टयम्‌ । ४१

ऋस्थिट्धिसक्थ्यष्णामन्न्त्टाटौ१ ॥ १३ ॥ नाम्बन्तानां नपुंसकलिङ्गानामस्ख्यादीनां (२) टादौ स्वर ऽन्तो ऽन्‌ भवति। चस्थ्चा। दघरा । सक्दा(२)। अच्छा । अत्य- रध्या । अतिद्घ्रा चछाच्रेण ॥ अकारोचारणं किम्‌ । अस्सि। रस्यनि वा स्यात्‌ ॥ भाषितपुंस्कं पुम्वद्वा ॥ १४॥ भाषितपुंस्कं नाम्यन्तं नपुंसकलिङ्गः टादौ सरे पुम्बद्धवति वा। कचौ । कदौणा कुलेन । ग्टदवे । ग्टदुने वस्त्राय ॥ भाषि- तपुंस्कमिति किम्‌ । वारिणे ॥ नाम्यन्तमिति किम्‌ । सो मपेन, कुले न(४) ॥ नपुंसकमिति किम्‌ । कल्याण्यै ॥ भाषितपुंसको ५) ऽथ दरति किम्‌ । पीलुने फलाय ॥ दीधेमामि सनो ॥ १५॥ नाम्यन्तं किङ सनावामि परे दीर्धमापद्यते । आ्रद्नीनाम्‌ । धेनूनाम्‌ । कद्ध णाम्‌ ॥ सनौ ग्र दणमु त्तरा यैमिद(& छते च न्वागमे दीधी च॥ नान्तस्य चोपधायाः ॥ १६ ॥ नान्तस्य लिङ्गस्यो पधाया दीर्घो भवति । सनावामि परे। पञ्चानाम्‌ । सप्तानाम्‌ ॥ सनाविति किम्‌ । वमंणाम्‌(७) ॥ '

१ श््रकथ्य° ए. 7. ए. ; (कथ्य० ८. ५ अभाषित०.

२ नाम्यन्तात्तपुसक० 8. ६ ददार्थणए.

३ शरक्था ए. 2. £. ७ चर्मणां 8. ४. 7. „ ४ ००.०0. ट.

४६ कातन्ते [का०२्‌.२.२०.

घुटि चासंवुद्धौ ॥ १७॥ नान्तस्य लिङ्स्यो पधाया दीर्घो भवति । घुटि परो । अरसं वुद्धौ । राजा । राजानौ । सामानि॥ नान्तस्येति किम्‌ । जनम्‌ । जनौ ॥ असं बुद्धाविति किम्‌ । दे राजन्‌ ॥

सान्तमहतोर्नोपधायाः ॥ १४॥ सान्मदन्त्‌ दृत्येतयोनेकारस्यो पधाया दीर्घो भवति । घुचमं बद्धौ । प्रेयान्‌ । ज्ेयांसौ । मदान्‌ । महान्तौ ॥ अ्संबुद्धा- विति किम्‌ । हे भ्ेयन्‌ । हे मदन्‌ ॥ सान्त्येति किम्‌ । ₹ंसम्‌ । हंसौ ॥ महतः सादचयीदट्‌(१ घातोन स्यात्‌ । सुदिन्‌। सुसौ ॥

पश्च ॥ १९॥

अप्‌ इत्येतस्य नोपधाया ्रनोपधायाश्च दीर्घो भवति । धुखसंवुद्धौ । आपः । खाग्पितडागानि॥ असंवुद्धाविति किम्‌ । हे प्रचप्‌(२)॥

अन्त्वसन्तस्य चाधातोः सौ(३) ॥ २०॥

अन्तु । अस्‌(४ दत्येवमन्तस्याधातोः ५) शरुतस्य तः (६ साव- संबुद्धौ दीर्घो भवति । भवान्‌ । गोमान्‌ । सुश्रोताः ॥ पुंस्यपि

१ महत्साह०° 7. ४. ५ अन्तस्य धातोः ^.; अन्तम्य चा- २ सुच्यप्‌ ^. 7. 7. धातोःए. ३ अन्त्रसन्तस्य घातोः सौ ॥ ^. £ श्रुतस्य ४.; 2. ००. श्चुतस्यातः

४ अन्व अस 7. ४.

का०र.-२.२द.] नानि चतुष्टयम्‌ । ४७

दीचौदो निदाघः) ॥ धातोरिति किम्‌ | पिण्डयः। च्मेवः॥ असंवुद्धाविति किम्‌ । दे खुश्रोतः॥

इनहनपूषायेम्णां श्लौ च ॥ २१॥ द्रन्‌ । दन्‌ । पूषन्‌(२) । अयैमन्‌ । इत्येतेषामुपधाया दीर्घो भवति । श्रौ सौ च परो । असंवृद्धौ । खदण्डोनि। सुटचदाणि। सखुपूषाि । सखर्यमाणि । दण्डी । टचद्दा। पुषा । अर्यमा ॥ अरसं बुद्धाविति किम्‌ । दे दण्डिन्‌ ॥ णौ सावेवेति नियमात्‌ । दण्डि- नौ । इचदणौ । पूषणौ । अर्यमणो (२) ॥ श्रस्मादेव दन उपधाया दीघौत्‌(४) किपि न दीः ॥

उश्नःपुरूदंणोऽनेहसां सा वनन्तः ॥ २२॥ उशनस्‌ । पुरुद्‌ शस्‌ । अने दस्‌ । दत्येषामन्तो ऽन्‌ भवति। सावमंवृद्धौ । उशना । पुरुदं शा । अनेदा ॥ च्रसंुद्धाविति किम्‌। दे उशनः । दे पुरूदगशः । दे अनेदः ॥ कथं (५) दे उशनन्‌ । दे उशन । नजो ऽनित्य लात्‌ (६) । रकार उत्तराः ॥

सख्व्यु्च ॥ २३ ॥ सख्यरन्तो ऽन्‌ भवति । सावसंवुद्धौ । सखा ॥ असंवुद्धाविति किम्‌ । दे सखे ॥

१ निधाचः ^. + ४ 07. 0. ए. २ पषण £. ५ 07. 4. 7. ३ पूषाणौ । अर्यमाणी ए. £ नजानिर्दि्टस्यानित्यलात्‌। 0. ए.

४ कातन्ते [का०२.२.२८-

घुटि वि ॥ २४॥ सल्य॒रन्त रेरभवति घुटि परे । सखायौ । सखायः । सखा- यम्‌ । सखायौ ॥ चुटीति किम्‌ । सखोन्‌ ॥ तुशब्द उत्तर चासबुद्धि- निद्टत्यर्थः ॥ दिव उट्‌ व्यञ्जने ॥ २५॥ दिवो वकारस्य उद्‌ भवति यजने परे । युभ्वाम्‌ । दुषु । दयुगतः। दयत्रम्‌ ॥ ये नस्यात्‌ । दिव्यम्‌ ॥ समी सो ॥ २६॥ दिवो वकारस्य श्रोर्भवतिसौ परे दीः।देदीः॥ वाम्या ॥ २७ ॥ दिवो वकारस्य श्रा भवति वा। अनिर) परे। दाम्‌ । दि- वम्‌ । च्रतिद्ाम्‌ । त्रतिदिवम्‌ ॥ युजेए्समासे नुधटि ॥ २४ ॥ युजिरः क्रिबन्तस्यासमासे२) नुभवति घुटि परे । युङ्‌ । युच्ौ । युञ्जः ॥ असमास दति किम्‌ । अश्वयुक्‌ ॥ ऋभ्यस्ताट्न्तिलकारः ॥ २९ ॥ दइयमभ्यस्तं जादि सखेति वच्छति ॥ अभ्यस्तात्यरो ऽन्तिरन-

१ 0. १११, व्यज्ञनमिह सामान्यम्‌! ३ युजिरक्रिवन्त° 8. २ आमि 7.

का०२.२. ३२२] नानि चतुष्टयम्‌ । ४९

कारको भवति घुटि परे । ददत्‌ । दधत्‌ । जक्तत्‌ । जाग्रत्‌ ॥ अ्रभ्यस्तादिति किम्‌ । लिन्‌ ॥ वा नपुंसके ॥ ३०॥

अभ्यस्तात्परो ऽन्तिरनकारको भवति वा। नपंसके घुटि परे। ददति। ददन्ति । जायति । जाग्रन्ति कुलानि॥

तुदभादिभ्य ईकार ॥ ३१॥ तद द्रत्यदन्तो ऽनुक्रियते। तुद भादिभ्यः(२) परो ऽन्तिरन- कारको भवति वा । ईकारे परे ठदती। त्दन्तो सी तुदती। लदन्ती कुले । भातो । भान्ती स्तो । भाती । भान्तो कुले ॥ तुद- भादिभ्य दूति किम्‌ । पचन्ती । दीव्यन्ती ॥

हर्नर्हेधिरूपधालोपे ॥ ३२॥ दनेरूपधाया लोपे^२ कते देः स्थाने चिर्भवति (४) । ट चघ्नः। इचघ्रा ॥ उपधालोप द्रति किम्‌ । टचदयति ॥ गोरो घुटि ॥ ३३ ॥

गोर्मुख्यस्य ओौर्भवति घुरि परो । गौः । गावौ । गावः ॥ गोर्धुटीति किम्‌(५)। हे चित्रगो । दे चिचगवः॥

१ 0. ए. ००५ द्‌घति। दधन्ति [कु- ३ "उपधालोपि ». लानि ४.1 । जति । जचन्ति ४ 7. ०००, अघुटस्वरादौ । [कुलानि ८.] । ५ गोमुख्यस्येति किम्‌ 0. ट. २ तुद भा इत्येवमादिभ्यः». ट. ॥

4

५० कातन्ते [का०र्‌-र्‌- दप

अमश्सोरा ॥ ३४ ॥ गोणब्दस्यान्त रा भवति । अम्‌शसोः परयोः । गाम्‌ । गाः ॥ द्धेः किम्‌ । पुंसि स्तियाम्‌ आद्‌ ्रानस्यात्‌ ॥

पन्थिमन्थयुभूस्षीणां सो ॥ ३५॥ पथ्यादीनामन्त(१) त्रा भवति सौ परे । पन्धाः । दे पन्थाः । मन्थाः । दे मन्थाः । खगु्ाः । दे मुताः ॥ खनन्तो घुटि ॥ ३६ ॥ पथ्यादीना मन्तो(२)ऽन्‌ भवति घुटि परे । पन्थानौ । मन्था- नौ । खभृक्ताणौ ॥ अधुर्‌स्वरे खोपम्‌ ॥ 3७ ॥ पथ्यादौीना मन्तो (२) ऽचुट्‌ खरे लो पमापद्यते । पथः । पथा । मयः । मया । भुक्तः । खभु्ा ॥ व्यञ्नने चेषां निः ॥ ३४॥

एषां पथ्यादीनाम्‌(२) घुर्‌ स्वरे व्यञ्जने च निर्लोपमा पद्यते। पथः। पथिकः । पथयति । मथः । मयिकः । मथयति । पचिभ्याम्‌ । पथिलम्‌ । मयिभ्याम्‌ । मथितम्‌ (२)॥ एषां यदणएमघुर्‌ खर व्यञ्च न-

१ पन्ध्यादीनाम० 7. ३ ए. ०१.०१ पथिभ्याम्‌; पथित्ता । २ प॑थ्यारीनाम्‌०° ४. मथिता. ४.

का०र.२. ४९.] नानि चतुष्टयम्‌ । ५९

मात निर्लोपार्थम्‌ । तेन पथिगतः । पथ्युत्तमः । मथिगतः । मथ्युत्तमः॥

अनुषद्ग्वाक्तुज्वेत्‌ ॥ ३९॥ कुच । इचेतिकुञ्धेदिति लुप्तविभक्रिकं(२) पदम्‌ ॥ अनु- षङ्गसं्ञको २ नकारो लोपमापद्यते । अरघुट्‌ सखरव्यज्ञनयोः । कुश्ेरिदनुवन्धस्य च(४) न भवति । विदुषः । विदुषा । विदुषी । वैदुग्यम्‌(५। मदत: । मता । मदद्याम्‌ । मदत्छु । मद त्ता ॥ अकरशचेदिति किम्‌ । कुञ्चः । कुद्धाम्‌ । खकंसः । सुकन्भ्याम्‌ ॥ पुंसो ऽनणब्दलोपः ॥ ४०॥ पुनस्‌ दर्येतस्य अन्‌ शब्दस्य लो पो भवति । श्रचुर्‌ खर ्यज्- नयोः । पुमः । पुंसा । पुंभ्याम्‌(६ । पुस्लम्‌ । पौ लम्‌ ॥ अधुट्‌- स्वरव्यज्जनयोरिति किम्‌ । पुमांसौ ॥ चतुरे वाशव्टस्योत्वम्‌ ॥ ४१॥

चत्वार्‌ दरत्येतस्य वागब्दस्य उत्वं भवति।्रचृट्‌ खर व्यञ्ननयोः। चतुरः । चादुरिकः । चतुर्थः । भ्रियचतयति । चतभिः । चा- तूर्यम्‌ ॥

१ ^- ०११, च ; शव्यज्ञने च ए. ४ ००.४८. २ ण्ड कुचेत्‌ इति०ए.; °कुचेलु- ४५ 0०. 4. विदुषम्‌ 9. ४. स" ५; कृच रच कुेदिति° £ ४८.०००, पुस्‌; पुन्सः। यन्सा । पु-

, 0.; कुद इय कुप्त ए. भ्याम्‌ । पुम्भ्याम्‌ । ?. ३ श्खंन्नो ए.

५२ कातन्ते [का० ९.२.४६.

अनडुहश्च ॥ ४२॥ श्रनद्खाद्‌ दरत्येतस्य वाशब्दस्य उत्वं भवति । चरघुर्‌ खर व्यच्न- नयोः । श्रनदुदः । ्रनडुद्ा१ । श्रानडुहिकः । अनडुद्याम्‌ । अनङद्यम्‌(२) । ्रनङ्दो । अ्रनङ्खारी ॥ स्तो वेत्येके 2) ॥ सौ नुः ॥ ४३॥ अ्ननद्धाह्‌ इत्येतस्य सौ परे नृरागमो भवति । च्रनद्धान्‌ ॥ साविति किम्‌ । अनद्ारौी॥ संबुद्धावुभयो हस्वः ॥ ४४ ॥ उभयोखतरनडदोः संवद्धौ सखो भवति । हे भरियचल्रः। दे नदन्‌ ॥ ट्सः पट्‌ मः ॥ ४५॥ च्रदसः पदे सति दस्य मो भवति विभक्तौ । श्रमृष्मात्‌ । च्रमुभ्रिन्‌ ॥ विभक्ताविति किम्‌ । ्रदस्यति। अदस्तम्‌) श्रद्‌: पृत्रः॥ च्रद मुय । श्रम्‌ यङः । अ्रमुमुयङ्‌ः । अद द्यङ्किति तक्तव्यम्‌ (४) ॥

धुट्स्वरादो मेद्धस्यापि वन्सेवैश्एव्टस्योत्वम्‌ ॥ ४६ ॥ श्रघुट्‌ खरा दौ भ्रत्यये(५) परे(५)सेद्धस्या प्यसेद्धस्या पि(५) वन्सेवै-

१०१. 7 केचिदिच्छन्ति केचितेच्छन्ति चो- २ 1. ,५०९ अनद्य ; ए. खनडुत्ता। भयोः। इति वक्तव्यम्‌ ॥ ४. (० ३ स्वो वेति केचित्‌ ॥ 7 70. प ध९ कष्ण.)

४ अदद्रङ्‌ ॥ परतः केचिदिच्छन्ति ५ . ०. प्रत्यये परे; ४. ०. ५० केचिदिच्छन्ति पूवैतः । उभयोः ४०५८ अपि ००१ ५८९ वसेः

का० २.२.४८] नान्नि च्ुष्टयम्‌ । धद

शब्दस्य उत्वं भवति(%। पेच॒षः । पेचुषा । पेचुषी । चेचुषम्‌(२) । विदुषः । विदुषा । विदुषी । वैदुषम्‌ ॥ ये च वक्तव्यम्‌ । चेचुग्यम्‌ । वैदुग्यम्‌ ॥

श्वयुवमघोनां च ॥ ४७ ॥ शन्‌ युवन्‌ मघवन्‌ । इत्येतेषां व शब्दस्य उल भवति । च्रघुट्‌- सरादौ प्रत्यये) परे) । प्ररनः । एना । श्ररनी । यूनः । यूना । ूनी । मघोनः । मघोना । मघोनी ॥ अ्यधिकारात्‌ । शौवनं मांसम्‌ । यौवनं वर्तते । माघवनः स्यालोपाकः । तदिते लतः (४)। उपश्डनम्‌ । प्ठनः संको चः(५) । श्रौ वः ॥

वाहेवेाएब्टस्यो ॥ ४४॥ वाद्वा शब्दस्यौर्भवति । अरघृट्‌खरादौ (£ । ष्टौ दः । म्ठौ- दा प्रष्ठौरी। प्रा्टौद्यम्‌ ॥

अन्चेरोपः०) पूवस्य च दीधः ॥ ४९॥ श्रचेरकारस्य(७) लोपो भवति परस्य च दीर्घैः । च्रान्तरत- म्यात्‌ । श्रघुट्‌ खरादौ(& । मरतीचः । अतीचा। प्रतीची । प्राती- च्यम्‌ । गोचः। गोचा। गोची। गौच्यम्‌॥

१ 2. ५००० विभक्तौ । ५ शद्धोचः ए. २ चैचुष्वम 0. ६ ए. ०००० प्रत्यये प्रे. ३ ००4. ए. ७ अचेर० 2.; अघेर० 7.

४ लक्ितः। 8.

५४ कातन्त्र [का०२. २. भर.

तियैङ्‌ तिरथ्िः ॥ ५०॥ तिर्यच्‌(9 इत्ययं (२) तिरञ्धिर्भवति । अघुट्‌ खरादौ २) । ति- रखः। तिरश्चा । तिरी तैरख्यम्‌ ॥ उद्रः उदीचिः ॥ ५१॥ उदच्‌ दृत्ययम्‌(२ उदीवि्भवति । श्रघुट्‌सखरादौ(र । उदीचः। उदीचा । उदीची । च्रौदीच्यम्‌ ॥ पात्पटं समासान्तः ॥ ५२॥ समासस्यान्त: (४) पा्छन्दः(५) पद मा पद्यते । अरघुट्‌खरा- दौ २) । व्याश्रपदः । वाघ्रपद्‌ा। व्या्रपदी । वैयाघ्रपद्यम्‌ । एक- पदः । खुपदः । कुमभपदी ॥ च्रसमासान्त दत्य पि । पदः ६ प्य । पादखमानाथः पादष्यस्तीति(ऽ) मतम्‌ ॥

अवमसंयोगादनो ऽरोपो ऽदटुप्रवच्च पूवैविधौ ॥ ५३॥ च्रनोऽकारस्यलो पो) भवति । चरचर खरादौ (२ । ख चेद- मन्तात्सेयो गात्यरो न भवति । सख चालप्नवद्धवति(९)। पूर्वस्य वर्णस्य विधौ कर्तव्ये । राज्ञः राज्ञा दभः दभा। प्रतिदरीग्नः। म्रति- 'गना(१०)॥ अवमसंयोगादिति किम्‌ । पर्वणः । चर्मणः ॥

१ तिरिञ्जन्च ए.; तिर्य . ८ ऽकारलोपो ^+

२ इवं ^. .; इत्ययं शब्दः ४. ९ न चेवमन्तात्संयोगात्परो भव- ३ ४. ५०९ प्रत्यये परे . ति. ८. (४. 8.) ; स चेद्‌- ४ समासान्तः ^. ट. मसंयोगात्परो न भवति लु- ५ पादशब्दः ४. परावप्यलुप्तवच्च भवति । ए.

६ पादः». १० प्रतिदभ्नः । प्रतिदभ्ना। ४.

७ पदप्यस्तीति 8. ८.

का०र्‌. र. भद] नानि चतुष्टयम्‌ । भूष्‌

इेडग्रोवेा ॥ ५४॥ ईडि9 दत्येतयोः परयोरवमसंयो गात्परस्यानो(२) ऽका- रस्य लोपो भवति वा२। स चालुप्तवद्धवति । पूवस्य वरणस्य विधौ ४) कर्तवे । साम्नी । सामनी । राज्ञि। राजनि॥ ॐ:(५) सा- दखचयार्‌ राज्ञीति नित्यम्‌ ॥ चअवमसंयोगादिति किम्‌ । प्ण । चच्मेणी ॥

सख धातोरघुट्‌ स्वरे ॥ ५५॥ धातोराकारस्य लोपो भवति। अरघुट्‌ स्वरे (£) । कीलालपः। कीलालपा(७)॥ पृनरघुट्‌खर यदणं संबद्धाधिकारनिदटच्यर्थम्‌ । तेन शङ्क्यः । शङ्ख्मा (८ ॥ इटूतोरियुवो स्वरे ॥ ५६ ॥ धातोरीदूतोरियुवौ भवतः। विभक्तिखरे। यथासं ख्यम्‌ (९)।

नियौ । नियः । लुवौ । लुवः ॥ विभक्तिखर दूति (१०) किम्‌ । न्य्थैः । ल्व्थैः ॥ खा यंभुवमिति (११) वक्तव्यम्‌ ॥

१ शद. ४. ७ कीलालपाः 7.

२7. 2. ००.परस्य. र पाणिध्मः ८. ३ 2. ए. ००. वा; ^. ५००5 ख चेद्रम- ९ ००. ट. संयोगात्परो न भवति। १० विभक्ताविवि ए. ४ पूर्वविधौ ८. ११ स्वाभुवमिति ^.; स्वायंभुव इति ५ डिः 0.; ००. ट. ट.

६ ८. ५205 परे; 0. ००० सखरादौ प्रत्यये ।

५६ कातन्त्र [का०र्‌.२. ६०.

सुधीः ॥ ५७ ॥ सुधीणनब्द्१ दयं प्राप्नोति विभक्रिखरे। खधियौ । खधियः॥ सुधीरिति किम्‌ । प्रध्यौ । प्रभ्यः॥

भूरवषेोभूरपुनभः ॥ ५४॥ ग्रूवं मरा्नोति विभक्निस्वरे । अव्र पुनरभः (२ । भित सुवौ । मितभुवः । अतिभुवौ । अतिभुवः ॥ अरवषोग्धरपुनभूरिति किम्‌ । वषाभ्वौ । पुनर्वो ॥

अनेकाक्षग्योस्त्वसंयोगाद्यवौ २ ॥ ५९॥ चअनेका्रयोलिंङ्यो यावीदूतौ तयोधातोरसंयोगात्पर- योर्‌ यवौ (४) भवतः । विभक्तिखरे । ययासंख्यम्‌(५ । यामण्यौ । या मण्छः । यवल्बौ ! यवल्वः ॥ अनेकाक्तरयोरिति किम्‌ । नियौ । सुवौ । अरसंयोगादिति किम्‌ (६) । यवक्रियौ । कटगरुवौ ॥ अरव्यय- कारकाभ्यामेवायं विधिःऽ) ॥

भूधातुवत्‌ ॥ ६०॥

भूशब्दो घातुवद्धवति विभक्तिस्वरे । भुवौ । भुवः ॥ अति- देशो (८ऽयम्‌ ॥

१ सुघीशब्दस्य 7. & धातोरसंयोगाद्‌० 7.; ^+. ००. २ वषभ पुनभ वजेयिता । ए. भ्ण नियौ.

३ श्यौ. ए. ७ 0. ०१०५ परमनियौ । परमलु- ४ परी यवौ ^.; स्वौ. ४. चौ

# ५०. 0. ४. ¬ कायातिदेशो 0. ; 57 मह. ६.

का० २. २. ई४.] नालि चतुष्टयम्‌ । ह ।

स्त्री च ॥ ६१॥ स्तो शब्दो धातुवद्भवति विभक्तिस्वरे । स्तियौ । स्त्रियः ॥

वाम्‌श्एसोः ॥ ६२॥ स्तीशब्दो ऽ म्‌शसोः परयो धीदुवद्भवति वा । स्तयम्‌ । स्तम्‌ । स्तियः । स्तीः ॥

भवतो वादेसूत्वं संबुद्धौ ॥ ६३ ॥ भवतो ऽवयवस्य वादेरुलवं भवति वा संवृद्धौ ।देभोः। दे भवन्‌ ॥ संनिपातलच्णएतवा त्॑वृद्ध्लपो न स्यात्‌ ॥

अव्ययसवेनाखः स्व रादन््यात्ूर्वो ऽ क्‌ कः ॥ ६४ ॥

अव्ययानां खवेनाख्ां चान्त्यात्छरात्पूर्वो ऽक्‌म्रत्ययो भवति वा । कमत्ययञ्च बह्लम्‌ । उदकैः । उचैः । नीचकैः । नोचेः। सवेकः । सवैः । विखकः । विः । युश्मकाभिः । युद्माभिः । अस्- काभिः । च्रस्माभिः ॥ विभक्ते पूव दूग्यते । लयका । मयका ॥ ्राख्यातस्य च । पचतकि । पचति (२ भिन््कि । भिन्दि २) ॥ कम्र- त्ययञख्च(२। यावकः । मणिकः ॥ अरन्नाने४) कुत्छायां च । श्रश्कः ॥ दयायाम्‌ । वत्सकः । एकि । एदि । इद नु ते धानाकाः(५॥

१ कः प्रत्ययस्य ए. ४ अन्नाते 7. ४.; 7. ००. च. २००. 7. ए. ५ एहकि पुचक इह न्‌ ते गुडघाना- ३ कः प्रत्यनञख .; €. ए. ००० बलं. काः 9. ४.

१ कातन्ते [का०र्‌.२.९.

्दादूरंमागाः॥ अरच्ये। तैलकम्‌ ॥ खे । ठचकः(१ ॥ संज्ञा- याम्‌ । देवदत्तकः ॥

के प्रत्यये स्तरीकृताकारपरे पूर्वो ऽ कार इकारम्‌ ॥ ६५॥

के प्रत्यये स्त्ीरुताकारपरे पूर्वो ऽकार इकारमापद्यते ।

सर्विका । उद्िका(२) । पाचिका । पाठिका ॥ क दति किम्‌ ।

चेतना (३) ॥ म्रत्यय दति किम्‌ । तका ॥ स््लोति किम्‌ । पाचका-

भ्याम्‌ । छत दूति किम्‌ । पुचकाम्या॥ बह्लाधिकारात्‌ । यका। सका । जोवका । नन्द्का । आशिव्यकः(४) ॥

॥ दति दौ गसिंद्यां त्तौ नानि चठुष्टये दितीयः पादः समाक्नः(५॥

युष्मदस्यदोः पदं पदात्ष्टीचतुणीदिती यासु वस्नल- सो॥१॥ युपदस्मदोः पदं पदात्परं ष्टोचतर्थीदितीयासु बज्ते निष्पन्नं यथासंख्यं वसनसौ प्रापनोति वा(६)। पुतो यु्नाकम्‌ । पुचो ऽखराकम्‌ । पुचो वः । पुचो नः । पुचो युप्नभ्यम्‌ । पुचोऽस्मभ्यम्‌ ।

१ वृत्तो वु्चकः । ६. ५.४. ग. नानि चतुष्टये.

२0००. 7. £ ्राक्चुतः । 8.; वस्तसावियेतौ ३ तेचना ^. प्राञ्नोतिवा। ०. ए.

४ आअआसिष्यकः ए.

का०र- रे. द] नानि चतुष्टयम्‌ । ५९

पृच्रो वः। पुत्रो नः। पुत्रो युप्मान्‌। पु्ोऽस्प्ान्‌। पुतो वः। पुचो न: ॥ युश्नदस्रदोरिति किम्‌ । पुचस्तेषाम्‌ ॥ पदादिति किम्‌ । यु्राकम्‌ । अस्माकम्‌ ।

वामनो डत्वे ॥२॥ युश्रदस्मदोः पदं पदात्यरं षष्टोचत्र्थीदितीयाखु दिलेनि- ष्यन्नं यथासंख्यं वामूनावित्येतौ माप्नोति वा(२। यामो युवयोः। ग्रामच्रावयोः। यामो वाम्‌ । यामो नौ(३)। एवं दीयते । पातु ॥ श्राखिति किम्‌ । भद्रौ युवाम्‌ । भद्रावावाम्‌ ॥

त्वन्मदोरेकत्वे तेमे त्वामा तु डितीयायाम्‌(४) ॥ ३॥ एकत्वे वतमानयोरयुप्रद समदो स्वन्मद्भू तयोः(५) पदं पदात्यरं षष्टोचतुर्थीदितीयाखेकलते निष्यन्नं वयासंख्यं ते मे दरत्येती (६) मरा- प्नोति वा। त्वामा ठु दितीयायाम्‌ । पुचस्तव । पुचो मम। पुचस्ते । पुत्रो मे। एवं दास्यति) । पुचस््वा । पुतो मापातु॥

१ ^. भ, {0 पुचो युष्मभ्यम्‌ ।

२ प्राघ्चुतः। ए; वस्तसावित्येतौ प्रा- मरोतिवा।. ४.

३ 8. ०००० द्मामो युवाभ्यां दीयते। याम आवाभ्यां दीयते। यामो वां०।्रामोनौ०। यामो युवां पातु । याम आवां । ग्रामो वां०। यामो नौ०।

४ ^. ०ण. तु.

५ °त्वन्मदीभूतयोः ०. ए.

& इ्येतावददेशौ ४.; 8. 7. ०». यथासंख्यं.

७ प्राघ्रुतः। ए.; ए. ०. ००. वा.

छ 2. ०११७ पातु 1 पुचस्तुभ्यं दास्य- ति। पुचो मद्यं ° । पुच्ते०। पु- चो मे०। पुचस््वां पातु । पुचो मां०।; 7. २९१5 ४९ 1०8६ {५०० ४१९8९.

६० कातन्ते [का०२.द. ६.

न पादादौ ॥४॥ पादस्यादौ वर्तमानानां युग्रदस्मदादीनां पदमेतानादे- शन्न परा्नोति। सद्रो विश्चेश्वरो देवो युभाकं ुलदेवता।स एव नायो भगवानस्म्माकं(र) पापनाशनः ॥ पाद्‌ाद्‌ाविति किम्‌ । पान्तु वो नररिदस्येत्यादि 2) ॥

चादियोगे च ॥५॥ चादिनायोग वर्तमानानां यु्रदस्म्मदादीनां ८४) पदमेता- नादेणान्न प्राश्नोति। पुचो युष्माकं च। पुत्रोऽस्म्माकं च। एव- मादि॥च। वा। इ। ्रह। एव(५) ॥ गौणएयोगे न स्यात्‌ । ग्रा- मख (९) ते खम्‌ । नगरं चमे स्वम्‌ ॥

एषां विभक्तावन्तलोपः ॥ ६॥

विभक्तौ परतो वर्तमानानामेषामन्तस्य लोपो भवति। युग्म भ्यम्‌ । अस्मभ्यम्‌ । अतिलवान्‌ । अतिमान्‌ । लयि । मयि) ॥ विभक्ताविति किम्‌ । युष्मत्पुचः । लदीयः(८) ॥

१००. ए. ७ ए. ४. ००१ अतित्वयि । अतिम-

२ भगवान्नाथो ऽस्माकं 0. ४. ए. यि; ^. "*5 युष्मज्यम्‌ । अ-

३ पान्तु वो नरसिंहस्य नखलाङ्गल- स्मभ्यम्‌ । अतियुष्मभ्यम्‌ । अ- कोरयः । हिर ण्यकसिपोर्वेषः त्यस्सभ्बम। वयि । मयि। सति- चेचासृक्करदमारूणाः ॥ ए. (४ त्वचि । अतिमयि । युष्मान्‌ । प्य. 70.) अस्मान्‌ । अतिलान्‌ । अति-

४ योगे [च.) युष्मदादोनां ०.४. मान्‌ ॥

५एवं 7. ८ युष्मदीयः। ए.

£ याम ए.

का०र्‌. र. ९०.] नानि चतुष्टयम्‌ । दश्‌

युवावौ चिवाचिषु ॥७9॥ युश्रदस्मदोर्दिंवाचिषु परतो(°चुवावौ भवतः। यथासं ख्यम्‌। युवाभ्याम्‌ । आ्रवाभ्याम्‌ । अतियूवाभिः । अ्रत्यावाभिः॥ चृतयो- दिवाचिष्विति किम्‌ । तवां युद्मानतिक्रान्तौ । ्रतित्वाम्‌ । चति- (खो : पचः : ॐ 9 चुद्माम्‌ ॥^२' युवयोः पुः ॥ युद्मत्पु चः ॥ युवयोरयम्‌ २ । युष्म दीयः । म्रत्ययलोपलच्षएेनान्तालोपात्‌ ॥ मो चाम्‌ ॥४॥ युश्मदस्मदादिभ्यः८४)परोऽम्‌ श्रौ च श्राम्‌ भवति। तवाम्‌। माम्‌ । युवाम्‌ । श्रावाम्‌ (५) । दिवाच्यधिकाराद्वासादवचर्य(& न स्यात्‌ ॥ साम्‌ शस्‌(ऽ) ॥ ९॥ युद्मदस्मदादिभ्यः(४) परः शख आन्‌ भवति । युष्मान्‌ । श्रस्मान्‌ । च्रतिलान्‌ । अतिमान्‌ ॥

त्वमहम्‌ सौ सविभक्योः ॥ १०॥ लन्मदोरयुग्रदस्रदोद सौ सविभक्तयोस्वमहमित्येतौ भवतः।

१ प्रत्ययेषु . ८.; छ. ०. परतो ५.५.५०० अतित्वाम्‌। अतिमाम्‌।०।

१० यथासंष्यम्‌ . अतियुवाम्‌ । अत्यावाम्‌ । २ ०.०१०, साचाद्धिभक्ताविति किम्‌। £ °अधिकारत्वात्‌ सा० 7. ३ 09. 7. ४. ७ आन्श्शः ॥ 7.

४ मुष्मदादिभग्यः ०. छ.

६र कातन्त्र [का०र्‌. द्‌. १४.

यथासंख्यम्‌ । त्वम्‌ । चरम्‌ । जतिलम्‌ । अत्य दम्‌॥ सविभक्यो - रिति किम्‌ । अरधिलत्‌ । ्रधिमत्‌ । लुक्‌ ॥

यूयम्‌ वयम्‌ जसि ॥ ११॥ लन्मदोर्युशरदसखरदोश्य जसि सविभक््ोर्यूयम्‌ वयमित्येतौ भवतः । चयासंस्यम्‌ । यूयम्‌। वयम्‌ । अतियुयम्‌ । अरतिवयम्‌ ।

तुभ्यम्‌ मद्यम्‌ ङयि ॥ १२॥ लन्मदोरयु्रदस्मदोख ङयि सविभक्योस्तभ्यम्‌ मद्यमित्येतो भवतः । यथासंख्यम्‌ । तुभ्यम्‌ । मद्यम्‌ । अतितुभ्यम्‌ । अति- मद्यम्‌ ॥

तव मम ङसि ॥ १३॥ लन्मदोरयुग्रदस्मदो्य ङसि सविभक्योस्तव मम दत्येतौ भवतः । ययासंख्यम्‌।१। तव । मम । च्रतितव । ्रतिमम॥ युवा- वादिषु रतेषु पञ्चादक्‌ । युवकाभ्याम्‌ । च्ावकाभ्याम्‌ ॥

अत्‌ पञ्चम्य हित्वे ॥ १४ ॥

चु प्रद स्मदादिभ्यो(२)ऽदिले वतंमाना पञ्चम्यद्‌ भवति। लत्‌। मत्‌ । यु प्मत्‌ । श्रस्मत्‌ (३) । ्तियुवत्‌ । च्रत्यावत्‌ ॥ अदविल दति किम्‌ । युवाभ्याम्‌ । आवाभ्याम्‌ (४) ॥

१0. ५. गणु. ए. ३ 0. ०१०१5 अतितवत्‌ । अतिमत्‌। र श्भ्यः परा ^.; युष्मदादिभ्यो. ४ ०१. 20.; ^. पणव त, ण्ण, पणम 8.; 7. १११४ परो. अदिव०

का०र२.२.९८.] नान्नि च्ुष्टयम्‌ः । ईद

भ्यसम्यम्‌ ॥ तप ॥ युष्मद्स्प्द्‌ादिभ्यः^। परो भ्यस्‌ अभ्यम्‌ भवति। युष्मभ्यम्‌ । अस्मभ्यम्‌ । अतित्वभ्यम्‌ (२) । अत्य स्मभ्यम्‌ (२) ॥ अकारोारणं किम्‌ । धुच्येलं मा गत्‌ ॥ सामाकम्‌ ॥ १६ ॥ आराभ्यां(४) परः सवागमयुक्त५) आम्‌ आकम्मवति । युष्मा-

कम्‌ । चरस्माकम्‌ ॥ सामिति किम्‌ । भरियचयुष्मयाम्‌ । चरतित्व- . याम्‌ (६) ॥

एत्वमस्यानिनि ॥ १७ ॥ स्यानंम्रसङ्गो वा ॥ अस्थानिन्यम्रसङ्किन्यनादेशिनि८ऽ) स्या- दावेषामन्तस्य एलं भवति । त्वया । मया । युवयोः । आवयोः । त्वयि । मयि । अतित्वचि । अरतिमयि ॥ अस्यानिनीति किम्‌ । युष्मान्‌ । अस्मान्‌ ॥ सत्वं व्यञ्जनादौ ॥ १८६ ॥ एषामन्तस्यालं भवति । अस्यानिनि व्य्ननादौ स्याद (८)।

१ एभ्यः 7.; युष्मदादिभ्यः 0. ८ ६ 7. ०१०, प्रियस्रयाम्‌ । अतिम-

२ अतियुष्मभ्यम्‌ ^. याम्‌।

2 त्रतिमह्यम्‌ ४. ए. ७ °अनादेओे 8.; °अप्रसंगि अ-

४ एभ्यः ए.; युष्मदादिग्यः०.; यु- नदेशिनि ४.; ^. ०. अस्था- ष्मदस्सद्यां ६. निनि

५ स्वागमायुक्त ^. ८ 0०. 7.; 2. °. अस्थानिनि.

६४ कातन्ते [का०२. 2.२९.

युवाभ्याम्‌ । आवाभ्याम्‌ । अतियुवाभिः१ । अत्यावाभिः१ । अतिलासु । अतिमासु॥ आदि यदणं सा चात्मतिपत््यैम्‌(२) । तेन युष्मतपु चः । अस््त्यु चः(२) । अ्धिलत्‌ । ्रधिमत्‌ (४) । लुक्‌ ॥

~रः ॥ १९॥ हशब्द श्रावं माभ्नोति५) । व्यच्रनादौ खादौ । राः। रा- भ्बाम्‌ । अतिराभ्यां कुलाभ्याम्‌ ॥ सात्तादिति किम्‌ । च्रतिरि कुलम्‌ (६) ॥

अष्टनः सवेसु ॥ २०॥

अष्टनो ऽन्तस्य आलं भवतिऽ) । सवासु विभक्तिषु । अष्टा- भिः । अष्टाम्यः । अष्टासु । प्रियाष्टाः । भरिचाष्टौ ॥

सी तस्माज्जस्‌एसोः ॥ २१॥ तस्मादष्टनः कताकारात्परयोः सवयोजैसशसोः स्यान श्रौभवति। श्रष्टौ (८) श्रष्टौ(८)॥ तसाद दणएमा वस्वानित्यार्थ॑म्‌। तेन । अष्टभिः । अष्टसु (९ । वा स्यात्‌ ॥

१07. ४. £. ६ 0"). 0.४. २ सात्तादिभक्तिप्रपि०..; 7.४. ७ अष्टन आ भवति 7. ४.

ए. ०". तेन. ८ अष्टौ तिषन्ति। अष्टौ पश्च । 7. ४. ३ त्वदीयः 1ए8.; गण. ४. £. ९ 0. ०. तेन ५१ ०१०१३ अष्टाभिः । ४ अतितवत्‌ । अतिमत्‌। ^. अष्टासु ।

५ र शब्द स्यातं भवति ४.

का०र. रे. २५.] नान्नि चद्ुष्टयम्‌ । ६

अवेन्नवैन्तिरसा वनञ्‌ ॥ २२॥ अर्वन्‌ शब्दो ऽरवन्तिर्भवति । असौ भरत्यये परे। ख चेदनञ्‌ । चअवेन्तौ । शर्वन्तः । अर्वतछु । चरा वतम्‌ । आर्वत्यम्‌ । अर्वती (१) ॥ असाविति किम्‌ । चरवौ ॥ अनजिति किम्‌ । अनवाणौ ॥

सौ च मघवान्‌ मघवा वा ॥ २३॥ विभक्तौ सौ च परतो(२) मघवन्‌ शब्दो (२) मघवन्तु्भवति (४) वा। मघवान्‌ । मघवन्तौ । मघवन्तः । मघवत्सु ॥ तद्धिते खरे ये च स्तोकारे(५ । माघवतम्‌ । माघवत्यम्‌ (६) । मघवती ॥ पक्त मघवा । मघवानौ ॥

जरा जरस्‌ स्वरे वा ॥ २४॥ जराशब्दो जरम (<) भवति वा । विभक्तिखर(८)। जरे। जर- सौ । जराः । जरसः ॥ गणएपा ठा च । उपजरसमिति नित्यम्‌ ॥

चरिचतुरोः स्वियां तिसु चतसु विभक्तौ ॥ २५॥ स्तियां वतंमानयोस्तिचुरोः(९) तिष्ट चतद्ध । इत्येतौ भवतः। विभक्ती ययासंख्यम्‌। तिखः(१०)। चतसखः(१०)। तिष्भिः । चतद्टभिः । प्रियतिष्ध । प्रियचतद् कुलं वा ॥

१ अर्वती स्त्री. £ मघवत्यम्‌ ^.

२ परे 7.; 7.० सौ च. ७ जरसादेशो ^. ० ०7. ४. ३ मघवान्ग्रब्दो ए. ८ विभक्तौ स्वरे 0.

४ मघवंतिर्भवति ९. ९ ^. ०००५ स्याने.

५ 7. ००५ च; तद्धिते ये खरे स्त्री- १० ००. ए.; ए. ००. यथासंख्यं. कारि च । 0. 5

६६ कातन्ते [का०२.३. २०.

तौ रं स्वरे ॥ २६॥ तौ तिषचतखौ रं प्राश्ुतः । विभक्रिस्रे१) । तिखः । चतखः(२) ॥ बाघकवाधनार्थोऽयं योगः ॥ न नामि दीधैम्‌ ॥२७॥ तौ तिष्टचतखौ दीघं न प्रा्रुतः। सनावामि परे । तिदट- णाम्‌ । चतद्टएणम्‌ ॥ नृ वारॐ॥२ख४॥ नुशब्दो दों प्राप्नोति वा । सनावामि परे । नृणाम्‌ । नृणाम्‌ ॥ त्यदादीनाम विभक्तौ ॥ २९॥

त्यदादोनामन्तस्य कारो भवति विभक्तौ । स्यः । त्यौ । सः:(४) । तौ{४) । वच । तच्र ॥ सर्वनामान्तगेणो दिपर्यन्त द द५) त्यदादिः॥ विभक्राविति किम्‌ । त्यदौीयः॥

किम्‌ कः ॥ 3० ॥

किम॒शब्दः को भवति विभक्तौ । कः । कौ (६) । कदा ॥ वि- भक्ताविति किम्‌ । किंवान्‌ ॥

१ स्वरे विभक्तौ 1 7. ४ ०.४.; से! सा। ते. २7. ५११5 तिसुभिः । चतसुभिः। ५ दिपयैन्तमिह ए. ; दविःप० ८. ३नुवा. ६ 0. ए. ५१० के ।

कार्‌. र. ₹२५.] नाचि चतुष्टयम्‌ । ६७

टोऽदमैः ॥ ३१॥ त्यदादीनां दकारस्य मो भवति विभक्रावदेः। दमौ । दमकौ ॥ अदेरिति किम्‌ । दौ ॥ सो सः ॥ ३२॥ त्यदादीनां दकारस्य सो(२ भवति सौ विभङ्गो । रसौ । शरसखको ॥ साचात्साविति2) किम्‌ । असौ पुचोऽखेति । अदः- पचः ॥ तस्य च ॥ 33 ॥ त्यदादोनां तकारस्य सो(४) भवति सौ विभक्तौ । स्यः । स्यकः । सः । खकः ॥ सा्तात्छाविति२) किम्‌ । तत्पुचः ॥ इदमियमयम्‌ पुंसि ॥ ३४॥ द्रदम्‌ दयम्‌ भवति। च्यम्‌ च पुंसि। सौ विभक्तौ । द्यं स्तो । च्रयं पुमान्‌ ॥ दद्‌ कुलमिति तदुक्तम्रतिषेधात्‌ ॥ साचात्षा- विति५ किम्‌ । दरदःपुत्रः॥ अट्‌ व्यज्ञनेऽनक्‌ ॥ ३५॥ द्रदमोऽग्बजिंतो (६)ऽद्धवति व्यज्ञनाद्ो विभक्तौ । आभ्याम्‌।

१ मकारो ^. ५ साचादितिः ».; सी विभक्ता

२ खकारो ^. विति ^. ३ साचादिति. & इदम अग्वर्जितो ^. ए; इदमो

४ दकारस्य सकारो ^. अक्छवर्जितस्व ट.

स कातन्त्र [का०र्‌. इ. २८.

एभिः ॥ च्रनगिति किम्‌ । दूमकैः ॥ साच्तादिभक्ताविति(% किम्‌ । अस्य पुचः। इदपुच्रः ॥ टौसोर(२ ॥ ३६ ॥ दरदमोऽग्बर्जितस्य रौसोविभक्योर नादे शो(२)भवति। अनेन। अनयोः ॥ अनगिति किम्‌ । दमकेन । इमकयोः ॥

एतस्य चान्वादेशे हितीयायां चेन (२ ॥ 3७ ॥ एतय्येदमख रौ सो विभक््योर्दितीयायां च कथितच्यैवानुक- यनविषय एनादे श्रो भवति । एतं व्याकरणमध्यापय । अयो एनं वेदमध्यापय ॥ दमं घटमानय । रथो एनं परिवतेय ॥ एतेन राचिरधोता । श्रयो एनेनादरष्यधीतम्‌(४) ॥ एतयोः शोभनं ` शौलम्‌ । त्रयो एनयोख प्रभ्रतं खमित्यादि योज्यम्‌ ॥

तस्माद्‌ भिस्‌ भिर्‌ ॥ ३४॥ तस्मादिदमः कताकारात्परो भिस्‌ भिर्भवति। एभिः ॥ केचित्तसमादिति किम्‌ । दजैरगेः सपर्य: स्व गताः(५) ॥ अदसश्च ॥ ३९॥

च्रदसो ऽग्वर्जितात्‌(& परो भिस्‌ भिर्भवति । श्रमोभिः॥ अननगिति किम्‌ । अरम॒कैः॥ चकार उन्तरचानम्निटत्यर्थः॥

१ सा्तादिति?.; साचात्साविति^. ५ सद्धं गताः ४.; इमकेः ॥ ^.; २ °अनः ५५१ °एन्‌; >. ४ दमैः ॥ ए. पणत्‌ धात १४०९९ प्टम्वण्ड ३ रीसोः परयोरनादेशो 7. 1० ¶'५ फष्णह्ाण. 1 ४ एनेनेनादर ० &. £ अदसञखाग्बजितात्‌ ०. ६.

का०र्‌- र. ४४.] नानि चतुष्टयम्‌ । ६९

सावो सिरोपश्च ॥ ४०॥

अदसो ऽन्तस्य श्रौ भवति सौ परे। सिलो पञ्च । रसौ । अस कौ ॥१)

उत्वं मात्‌ ॥ ४१॥ अ्रदसो मात्रस्य वणमा चस्य उत्वं भवति । अमुम्‌ । चअमू(२)। चमून्‌ ॥ सादिति किम्‌ । च्रमुकाभ्याम्‌ ॥

एद्‌ बहुत्वे त्वी ॥ ४२॥ अदसो मात्परस्य(२ ब्त निष्यन्न एत ईर्भवति । अमो। अमीभ्यः(४) ॥ बहल इति किम्‌ । अमू ॥ मादिति किम्‌ । अमु केभ्यः ॥ तुशब्द उत्तर च बड्त्वनि त्यर्थः ॥

अपां भे ट्‌ः॥ 83 ॥ अपां विभक्तौ भे दो भवति । अद्भिः ।(५) स्वद्धयाम्‌ ॥ वि- भक्ताविति किम्‌ । अद्मारः॥ विरामव्यज्ञना दिष्वनडुन्नहिवन्सीनां च ॥ ४४॥

विरामे व्यज्ननादिषु चानद्धादनदिवन्सोनां च लिङ्ाना- मन्तस्य दो (६ भवति । खनड्त्‌(७) अरनङ्द्याम्‌ । उपानत्‌ । उपा-

१ ^. ४०१ 8 [ष्पः #8४व्‌ 19 7. ०तव्‌ ४ अमीभि | 70. ; ४. 11५5 ४०४1, साचात्साविति किम्‌ । [असौ ५7. ००० अद्याः । पचो ऽस्येति किम्‌ । .] अदःपु- & लिंगानां च दो ४.; °वन्सि दत्ये- चः॥ तेषां लि० 7.

२ 0/0. 7) ७ 07. ए. अनदत्‌ ए. वणते छ. ^.

३ मात्परो €. ए. 0. ५००५ स्वन ङच्याम्‌ ।

७० कातन्ते [का०र्‌. दे. ४९.

नद्याम्‌ । सुविदत्‌(१)। विद्याम्‌ ॥ व्यच्ज नमिदह सामान्यम्‌ । अन- ङन्ता । उपानन्ता । विद त्ता(२) । येनेव्यते । अनडुद्यम्‌ । उपा- नद्धम्‌ (२) ॥

ससिष्वसोश्च(४) ॥ ४५॥ सखसिष्वसोलिंङ्योर न्तस्य विरामे वयच्ननादिषु च दो भवति। उसखाखत्‌ । उखाखड्भयाम्‌ । उखा सत्क ल्पः(५) । पणंध्वत्‌ । पणं - ष्वद्याम्‌ । पणंष्वदे श्यः ॥

हशएषख्ान्तेजादीनां डः(& ॥ ४६ ॥

दशषङान्तानां यजादीनां ७) च लिङ्गानामन्तस्य (२८ विरामे व्यच्ननादिषु च डो भवति। मधुलिट्‌ । मधुलिद्याम्‌ । मधुलिट्‌- पाशः । सुविर्‌ । सुविद्धयाम्‌ । सुविट्‌ तरः(९) । षट्‌ । षडयाम्‌ । षड्डा:(१०)। षट्‌तम्‌ । शब्दप्राट्‌ । शब्दप्राद्याम्‌ । शब्दप्राट्‌ लम्‌ । देवेट्‌ । देवेद्याम्‌ । देवेर्‌ लम्‌ । रज्नुष्टर्‌ । रज्नुखद्धाम्‌ । रल्नु- खटर्‌लम्‌ ॥८११) यज्‌ । खज्‌ । ज्‌ । राज्‌ । भ्राज्‌ । त्रस । भ्रस्ज (१२) परिव्राज्‌ । एते यजाद यः(१२) ॥

१ विद॒त्‌7.7.; .१११९ सुविद्रज्याम्‌। ८ 7. ४. ०". अन्तस्य; ४. ०१०५ च.

२ ००१. ए. ९ सुविट्चरः ए. 3 ००.६.; 0.४. आनदुह्यम्‌ 1०४८०१५. १० ^. ए. ४. ०). षड्यामः; . गा. ४ ४. 7. ४. ए. "1५८ शसि° खत्‌° षड्यः पाप्ण्ण्ण्ण्त ११ एवं नञ्‌ 8. १५ उषाश्चर 1). ४. ऋ

१२ स्ज्‌ । ब्रख्‌ । 8. ए. ; 8. ०ण. £ दशषक्छान्ते यजादीनां डः 7. ग्रं च्‌ र

७ श ४.; इशषक्छान्तेजादी- १३ इत्यादयः ॥ ». नां 7.

का०२. र.४८.1 नान्नि चतुष्टयम्‌ । ७

दादेरैस्य गः ॥ ४७ ॥ लिङ्गस्य दस्य दादे विरामे यच्ननादिषु चगो भवति। गो- धुक्‌ । गोधुग्याम्‌ । गो धुक्तमः(१) ॥

चवगैदगादीनां च ॥ ४८॥ चवगान्तस्य दश दत्येवमादीनां चर लिङ्गानामन्तस्य(2) विरामे व्यच्ननादिषु च गो भवति । वाक्‌ । वाग्याम्‌ (४) । वा- क्यः । ढष्णक्‌ । ष्णग्याम्‌ । दष्णक्रम्‌ । टक्‌ । दृग्याम्‌ । द्क्रम्‌ ॥ दश्‌(५) । स्पृश्‌ । ग्टश्‌ । दष्टष्‌(£ । दि श । उण्णिद्‌ ।

विज्‌ । खज्‌ । अरखज्‌(७) । एते (र दगाद यः) ॥

मुहादीनां वा ॥ ४९॥

मृदादीनां लिङ्गानामन्तस्य २) विरामे व्यच्ञनादिषुचगो भवति वा । मुक्‌ । मुग्याम्‌ । मुक्रम्‌ । मुट्‌ । मुद्धाम्‌ । सुर्‌त्वम्‌॥ (९) त (८) (८ मुच्‌ । दुद्‌! ष्णुद्‌ । ष्णि्‌९) । नश्‌ । एते = सुदादयः(२ ॥

१ गोधुत्कम्‌ । [दादेरिति किं 8.] दामलिर्‌ ॥ 0. ४.

२ चवभातानां० एट.; 8. 7. ए. ग. च.

3 ०. ४. ०. अन्तस्.

४ 0. ५००५ वाग्भ्यः ।

५ एवंद्श्र्‌° ए.

६ दधृक्‌ 0.; दधुश ^. ए. ४. (£.

ष्टिः दिश) ; 7. गण. मृश; ट. 010. दिश | ७ ^. ०. विन्‌; 4. 0. ८. ए. १९० सुन्‌ । 0606 जोत, 7. # ४११३ अल. ८ 00. 7.

९ ख्नुह । स्वह । ?.

र्‌ कातन्ते [का०२. २.५२.

हचतुधान्तस्य धातोस्तृतीयदेरादिचतुथेत्मकृत्तवत्‌ ॥ ५० ॥ धातोरवयवस्य इ चतुथान्तस्य टतीयादेरादि चत्ुथैलवं भव- ति। विरामे व्च्जनादिषु च । तच्चारूतवत्‌१ । निघुर्‌ । निचु- द्याम्‌ । निघुर्‌त्वम्‌ । ज्ञानभुत्‌ । ज्ञानभुद्याम्‌ । ज्ञानभुत्त्वम्‌ ॥ गदंभयतेः किप्‌ । गर्ध॑प्‌(२ । गर्धञ्भ्याम्‌ । गधेश्चम्‌(२ ॥ घातो- रितिकिम्‌ । दामलिर्‌ ॥ दतीयादेरिति किम्‌ । विक्रुत्‌ ॥ च्रर- तवदिति किम्‌ । गोधुक्‌ ॥

सजुषाशिषो रः ॥ ५१॥

सजुषाशिषोरन्तस्य विरामे व्यच्जनादिषु च रो भवति। सज्‌: । सजुभ्याम्‌ । सजूः पु(४) । सजूस्ता ५ । च्राशोः । आरआणो- भ्याम्‌ । अशीः षु(६)। ्रशोस्ता(७)॥

इरूरोरीरूरो ॥ ५२॥

दरुरोधातोर्विरामे यज्ननादिषु च ययासंस्यमीरूरौ भव- तः। गीः । गीभ्योम्‌ । गोषु^=) । गीस्तरा । घूः । धूम्याम्‌ । पूर्षु । 9 न ५ रे धूस्तरा^९)॥

१ °अकुतवद्ववति । 7. ५ सजूस्तरा । 7.

२ 0०. 7.; गर्दभयते । गर्च॑प ४. ६ आशोष ४.; आशोभ्यीम्‌ 2. ३ ४. ००१5 हचतुधौतस्येति किं । सु- ७ अशीस्तराम्र्‌ ॥ ». गण्‌ ॥ ८ 0. 7. ; ४. "7. यथासंख्य.

& 2) ४ सुपु ६. ९ धूषस्तरा ॥ ए.

कार्‌. ३. ५६.] नानि चतुष्टयम्‌ । ७

हूः सः ॥ ५३ ॥ अदन्‌ इत्येतस्य) विरामे वयच्ननादिषु च सो भवति । अददः । अ्रद्ोभ्याम्‌(२ । अदस्तम्‌ ॥

संयोगान्तस्य लोपः ॥ ५४॥ संमोगान्तस्य लोपो भवति विरामे व्य्जननादिषुच। वि- दवान्‌ । कटचिकोः । पुंभ्याम्‌ । पुंसु (२) ॥

संयोगाददेधुटः४) ॥ ५५॥ संयोगादेधुटो लोपो भवति विरामे व्यच्जनादिषु च। मस्जेः५) । साघुमक्‌ । साधुमग्याम्‌ । साधुमक्तम्‌ ॥ तक्तेः(५ । साधृतट्‌। साधुतद्याम्‌ । साधुतर्‌ लम्‌ ॥ विरामे व्यञ्ञनादिच्विति किम्‌ । गोर्तौ ॥ पुनः संयोगग्रदणमिद पूरव॑सिं खानित्या येम्‌ । तेन मां सपिपक्‌ ॥ पूवेस्िं ख रात्सस्यैव लोपः । ऊक । ऊम्भ्येम्‌ ॥

लिद्धगन्तनकारस्य ॥ ५६ ॥

लिङ्गान्तनकारस्य लोपो भवति विरामे व्यच्ननादिषु च। सखा । राजभ्याम्‌ । राजभिः । राजसु । राजत्वम्‌ ॥ लि ङ्गान्त- नकारस्येति किम्‌ । चदन्‌ (६) ॥ पुनलिंङ्गयदणएमुत्तरच सामा- न्यार्थम्‌ ॥

१ अनह दूत्य ४. ४ संयोगेधुटः॥ ^ २ ए. ०००5 अहःसु । ५ मस्जे° त्वे ४. ३ पुंषु ४. & ०. ८. ००१ वुचान्‌ ।

७४ कातन्त्र [का०२. २. €०.

न संबुद्धौ ॥ ५७॥ लिङ्गान्तनकारस्य लोपो न भवति संबुद्धौ । दे राजन्‌(१॥ यकर णा न्नपुंसकस्य वा । दे साम । दे सामन्‌ ॥

नसंयोगान्तावटप्नरवच्च पूवैविधो ॥ ५७८॥ नकारसंयोगान्तौ लुघ्तावप्यलुघवद्धवतः(२)। पूवेविधौ लि- ्गान्तदीधौदिकं कतंब्े। राजभ्याम्‌ । राजभिः। राजख्‌। विदान्‌। सुकम्भ्याम्‌ ॥

इसुसदोषां घोषवति रः२ ॥ ५९॥ दूसन्तस्य । उसन्तस्य(४)। दो म शब्दस्य(५) च घोषवति परो रो भवति । सपिभ्यौम्‌ । घनुभ्याम्‌ । दोग्याम्‌ ॥ घोषवतोति किम्‌ । सर्पिःषु | धनुःषु । दोषु ॥ भेर दति सिदे घोषवतीत्युत्त- रार्थच॥

धुटां तुतीयः ॥ ६०॥

धुटां वणानां ठतीयो भवति । घोषवति सामान्ये । योषि- द्याम्‌ । चिचलिग्भिः। मज्जति । लव्जते । टव्नति(७) ॥

१ ४. ०११ `हे ततन्‌ । ५ दोशन्दस्य ४.; दोः श० ^.; ए.

२ ०भवति। ४.; °अलुप्तवतः। ४. णण. च्‌. ३ शषुषदोषां° ए. ६ [सर्पिष्षु .] घनुष्वु दोष्षु । 7. ४ रयन्तस्व उषन्तस्य 8. ४.; सपिःसु1 घनुःसु1 दोःषु। ए.

७ वुञ्जनि ॥ ए.

का० २. द. €४-] नानि चतुष्टयम्‌ । धू

घोषे प्रथमः ॥ ६१ ॥ अघोषे परो%) धुटां वणानां भ्रमो भवति । षट्सु । ज्ञान भुत्छु । इच्छति । गच्छति(२) ॥ वा विरामे ॥ ६२॥

विरामे घुटां वणानां अयमस्तृतीयो भवति (३) वा । विधप्‌। विधब्‌ । वाक्‌ । वाग्‌ ॥

रेफसोविसजेनीयः ॥ ६३ ॥ रेफषकारयोरविंखजनोयो (४) भवति । विरामे शब्द च्छेदे चोषवत्यघोषे च । गीः । धूः । टचः । पयोभ्याम्‌ । पयःसु (५ ॥ वाधिकारादिभक्तिव्यज्ने रेफस्य(६) न स्यात्‌ । गीर्षु । धृष । भवति च सज़ःषु। च्राशीःषु()॥

विगमव्यल्ञनादावुक्तं नपुंसकात्स्यमोरोपि ऽपि ॥ ६४॥ विरामे व्यञ्ञनादौ च यदुक्तं नपुंसकलिङ्गात्परयोः स्यमो- लोपि (ऽपि तद्भवति। तस्यैव च्रुतत्वात्‌ । खुवाक्‌। सुवाग्‌ । सुपयि।

१ ००. 4. ए. & ००. 8.; 7. ०००ऽ विसर्जनीयो. २ ऋति 7. ८. ७ आशीष्षु ॥ ०.; सलूःसु । आ- ३ प्रथमत्रुतीयो० 8.; प्रयमतुतीयौ श्रीःसु॥ए.

भवतः । 7. 2.; ८. ०. वा. ८६.०. परयोः; नपुंसकात्‌ स्य ४ रेफषकारयोः स्थाने वि ए. मो० ^. ए.

५ पयस्सु ४.

६ कातन्ते [का०र्‌. ४.२.

सुविदत्‌ । सुपुम्‌ । सु चतुः । खचु(२) ॥ एवम्‌ उखा खत्‌(२ । देवेडित्यादयः ॥ अ्रपियदणं व्यभिचा रार्थम्‌ । तेनेदमलं८४) न स्यात्‌ ॥

॥ ति दौर्गसिंद्यां न्तौ नाज्ि चतुष्टये ठतीयः पादः समाप्तः(५॥

व्ययीभावाद्कारान्तनादिभक्तीनाममपञ्चम्याः ॥ १॥

अव्ययीभावसमासादकारान्तादिभक्तीनां £ स्याने ऽम्‌ भ- वति । ज्रपञ्चम्याः। उपक्‌मम्‌ (७) ॥ श्रव्ययीभावादिति किम्‌ । कष्टञितः(८॥ विभक्रीनामिति किम्‌ 1 उपक्‌मभता॥ अपञ्चम्या दूति किम्‌ । उपकङ्म्भात्‌ ॥

वा तुतीयासप्नम्योः ॥२॥

श्र्ययीभावसमासादकारान्तात्परयोस्तुतीयासक्तम्योः स्याने ऽम्‌ भवति वा(९) । उपक्रम्‌ । उपकुम्भेन । उपकुम्भम्‌ । उप-

कुम्भे ॥

१ सुवगुः । ». ७ 7. ५१०९ उपगङ्कम्‌ ।

२ सुदुः. ८. ए. ?. „०१ अकारान्तादिति ३ उखाग्रत्‌ ए. 7. 7.; उषाश्त्‌ ४. किम्‌ । "० न उपनदि 1; ४ °अत्तवै . ध उपकु ए.; धिच». ५०.४.००. नानि चतुष्टये ् ९ ^. ०. परयोः ०४० वा.

& °अकारान्तात्परासां वि° 7.

का०र२-४.६.] नानि चतुष्टयम्‌ । ७७

अन्यस्मातुक्‌ ॥ ३॥ च्रकारान्ताद्यो ऽन्यो ऽव्ययीभावसमासस्तस्मादिभक्तीनां १ लुग्भवति ।(२) उपवधु । उपक ॥

पव्ययाच्च ॥ ४ ॥ अव्ययमसंल्यम्‌ । च्रव्यया च २ विभक्तीनां लुग्भवति । खः । म्रातः।च।वा। द। रद । एवमन्ये ऽपि॥ पद संज्ञा्थेमिदम्‌ ॥

रूढानां बहते ऽस्वियामपत्यप्रत्ययस्य ॥ ५॥ जनपदसमानशब्दानां चत्रियाणां रूटसंन्ना ॥ रूढानां बले विदितस्ापत्यम्रत्य यस्वा ख्यभिधेयस्य लुग्भवति । पच्चाल- स्यापत्यानि पञ्चालाः। एवं विदेदाः। रङ्गा: । वङ्गाः । कलिङ्गाः। मगधाः । खरमसाः४)। च्रणो लुक्‌ ॥ प्रत्यययाः५। कलक्रूटाः। श्रश्चकाः(६) । दणो लुक्‌ ॥ वत्व दूति किम्‌ । आङ्गः । आङ्गो । प्रियवाङ्गा इति समासो ऽ बते न म्रत्ययः ॥ अ्रस्तियामिति किम्‌ । कालिड्ः ॥ च्रपत्यम्रत्य यस्येति किम्‌ । पञ्चालानाभिमे

ग्टत्याः । पाञ्चालाः ॥ ।

गगैयस्कविदादीनां च ॥ ६॥ गादीनां यस्कादीनां विदादीनां च वडवे विदितस्याप-

१ अकारान्ताद्यो ऽव्ययीभावस्त्रस्मा- ४ गूरमसाः ए.

त्परासां वि. ५ म्रत्ययय्रथाः । ^. २ 7. 2. ००१ उपनदि । £ अश्मकाः। 7. ४. ३ ०. ००० तरासां.

१ कातन्त्र [का०र२.४. ८.

त्यम्रत्य यस्यासत्यभिधेयस्य लुग्भवति । गगा: । वत्साः । प्यस्य लुक्‌ ॥ यस्काः । लद्याः१ । तरणो लुक्‌ ॥ विदाः । उवाः । अत्राष्यणो लुक्‌॥ यस्कादयो नानापत्यम्रत्ययान्ताः। विदादयोऽपिपौता- दयणन्ताः(२)। प्रियगगैः। प्रिययस्कः। प्रियविदः । मत्ययो ऽ च बड्कत्व लुक्‌ स्यादेव ॥ गाग्यैक्‌लम्‌ (२) गगंक्लमिति गाग्यैस्य हि यत्कुलं गरगस्य(४) गगाणएामपि तत्कुलमित्यभेदे नो च्यते ॥

भृग्वच्य द्विःरसकुत्सवसिष्ठगोतमेभ्यश्च(५) ॥ 9 ॥ खग्बादिभ्यो वज्कत्वे विहितस्य पत्यम्रत्ययस्या ख्यभिधेयस्य लु- ग्भवति । अत्रेरेयण । इ तरेभ्य खषिभ्यो ऽए । म्टगवः । अयः । अङ्गिरसः । कुत्साः । वसिष्ठाः) । गोतमाः ॥ अस्तियामिति किम्‌ । भागयः॥

यतो ऽपेति भयमादत्ते वा तदपादानम्‌ ॥ ४८॥ यस्मरादचेति यस्माद्धयं भवति यस्मरादादत्तेवा तत्कारकम- पादानसंज्ञं भवति । टचात्पणं पतति । व्याघ्रादिभेति । चौरा- दुदिजते^७) । उपाध्यायादधीते । उपाध्यायादागमयति ॥ यत

१ लज्जाः 7. ए.; लज्ाः ^. प "अङ्धिरकुत्सछ० ए. 1; °अङ्किरः- २ °नन्ताः 7. कुत्स°^.; °व शिष्ठ ०^.9.४.7. ३ गागेकलम ^.; कथं गाग्ये 9. ६ वशिष्ठाः। ^. ४. ए. ४ एण गर्गस्य ए. 7९5 ग्गस्यापिहि ७ °उचिजिते ए.

यत्कुलै; 7. गगेस्यापि तत्कुलम्‌।

का०र्‌. ४.९०.] नानि चतुष्टयम्‌ । ७€_

दत्य वधिमा चार्थम्‌ । तेन) धावतो ऽखखात्पतितः। तया(१। अघ-

मोाज्नुगुष्णते। अधमौदिरमति । घमेोप्ममाद्यति । अ्रध्ययनात्परा-

जयते(२) । उपाध्यायादन्तर्धत्ते । प्रङ्गा चरो जायते । दिमवतो ४ क ^+

गङ्गा प्रभवति । आसाद्‌त्मते । आसनात्रेचते। कुतो भवान्‌ ।

पाटलिपुचात्‌(२॥

ईप्सितं च र्षाथानाम्‌ ॥ ९॥ रक्ता्थानां धाद्धनां प्रयोगे यदोण्ितमनोख्ितं च तत्कार- कमपादानसंज्ञं भवति। यवेभ्यो गां रक्तति । यवेभ्यो ४) गां नि- चेधति(५)। शालिभ्यः प्रकान्वारयति । अदिभ्य आत्मानं रकति। कूपादन्धं वारयत्यपि(£ ॥ ईश्िते कर्मसंज्ञां (७) बाधते ॥ चअपा- दानप्रदेशाः । ्रपादाने पञ्चमीत्येवमादयः॥

यसे दित्सा रो चते धारयते वा तत्‌ संप्रदानम्‌ ॥१०॥ यरी दातुमिच्छा यङ रोचते यसै धारयते वा तत्कारकं संप्रदानसंज्ञं भवति। ब्राद्मणायगां दद्‌ाति। देवदत्ताय रोचते मोदकः । यज्ञदत्ताय) खदते दधि) । विष्णमित्राय गां

१००. छ. ६ वारयति । ४.; वारयतीत्य- २ अध्ययत्रात्‌° ए. पि। ण. ठ

३ ण्युवादिति ॥ ^. ७ कर्मसंन्ना ए.

४ तिलेभ्यो ए. ८ राधयते ^.

५ निषेधयति 2.५ ०० 7. ए. ०. ९ देवदत्ताय ए. 06 पलट द्मा, १० 07. ^. 2.

८० कातन्त्र [का०२.४.९२

घारयते१) । कथं देवद त्ताय'र) सखाघते। दान्नाय ते! ३) च्छा- च्ताय तिष्ठते कुमारी । काच्ताय शपते । पुष्पेभ्यः स्यु दयति४) । काच्चाय राध्यति । काच्चायेक्तते । क्ाचाय म्रतिग्टणणोति । का- च्नाय प्रटणोतीति(५) ताद्‌ च्य चतु्यौ सिद्धम्‌ । छात्ताय क्रुध्यति । मित्राय) द्रुद्यति । मित्रायेव्य॑ति७) भिवायादखयति ॥ यस्तन कुप्यतीति वक्तव्यम्‌ ॥ दातुमिच्छति किम्‌ । राज्ञो दण्डंददा- तिर) ॥ संप्रदानम्रदेशाः । संप्रदाने चतर्थत्येवमादयः॥

य सआआधारस्तट्धिकरणम्‌ ॥ ११॥ आभरियन्ते करिया यस्सिन्नित्याधारः(९) ॥ आधारो यस्तद- यिकरणसंज्ञ(१०) भवति । कट रास्ते । तिलेषु तैलम्‌ । दिवि देवाः । तथा गङ्गायां चोषः । अङ्गुल्यग्रे करि शतम्‌ ॥ अधिकर- एम्रदे ए: । अधिकरणे सप्तमोत्येवमादयः॥

येन क्रियते तत्‌ करणम्‌ ॥ १२ ॥ क्चा(११) येन क्रियते तत्कारकं करणसंज्ञं भवति। दा चेण धान्ये लुनाति१२)। मनसा मेरु गच्छति । तया पष्ना रद्र

१ घारयति ४. ९ आघ्रियन्ते यस्मिन्‌ क्रिया[स?.]

२ च्ाचाय ए. ए. इत्याधारः) 09. ४६.

३ °अपहूते 7. ४. १० तत्कारकमधि० ».; आधारो ४ स्पुप्रयति ^. यत्कारकं तद्धि ४.

५ च्टाचायागुणोतीति ^ ११ येन क्रिया क्रियते° ए.

६ च्छाचाय). १२ द्‌ाेण लूनाति । परशुना दि ७ मिचरायेरष्यतेए.; मिचायेच्यैति ए. नत्ति 17. ४.

८ 7.7. ००० रजकस्य वस्त्रै ट्‌द्‌ाति॥

का०२.४.९२.] नानि चट्ष्टयम्‌ । र

यजते । प्रुत्याभिरूपः । प्रायेण यान्निकः । गोत्रेण गाग्यैः । समेन (२) धावति । विषमेण धावति । दिद्धो रेन घान्यं क्रीणाति । पञ्चकन पश्एून्कीणएाति । शतेन परिक्रीतः । शताय परिक्रीतस्तवं मासं क्म करिव्यसोति प्रघधानक्रियापेचं(३) तादश्यैम्‌ ॥ करण- प्रदेशः । करणे ठतीयेत्येवमादयः ॥

यत्‌ क्रियते तत्‌ कमे ॥ १३ ॥

कजा यत्क्रियते तत्कारकं कर्मसंज्ञं भवति । कटं करोति। च्रोद्नं पचति । आदित्यं पश्यति८४) । तथा । रहि ल द्यति । यामं गच्छन्वु चमूलान्युपसपेति । तथा । स्तोकं पचति । गां दो- श्वि पयः । पौरवं गां या चते। गामवरुणद्धि जम्‌ । का त्तं पन्यानं च्छति । पौरवं गां भिचते । ठच्मवविनोति फलानि । शिय्यं धर्म नते । श्यं घमेमनुशास्ति । अरजां नयति यामम्‌ । यामं वदति भारम्‌ । दरते कुम्भं भारम्‌ ५ । ग्रामं ङखाचशतं(६) जयति । गगौच्तं दण्डयति । य्राममधिरेते । याममधितिषट- ति। इच्मध्यास्ते । धर्ममभिनिविशते(७) । चिरा चमुपवसति(८। ग्राममनुवसति । पवैतमधिवसति । च्रावसथमावसति । अचठान्दी- व्यति । अक्ैरदीव्यतीति करणएविवक्ता । मासं गुडधानाः । क्रों

१ यजति £.; जयते । ». ५ ^. ००. "15 दकार, २ सोमेन ^. ६ चाच शतं 7. ३ °क्रियपिच्यं ^. 7. 7. ७ वुच्तमभि० 7.

४ ४.५० हिमर्वतं यृणोति । ८ °उपवश्रति । 7. ; 6

स्र कातन्त् [का०२. ४. १६.

कुटिला नदी । भवते्म्यमानलात्‌ ॥ कर्मप्रदेशाः । कर्मणि दि- तीयेत्येवमादयः॥

यः करोति स कते ॥ १४॥

य; क्रियां करोति स कर्ढसंज्ञो भवति। ङारेण न्यते । चेतरेण कतम्‌(१) ॥

कारयति यः स हेतुश्च ॥ १५॥ तमेव कतारं य: कारयति(२) ख देतुसंज्ञो भवति । चकाराः त्कढसंज्ञक शच । हारयति । पाचयति ॥ देतुकटं प्रदेशः । धातोख डतौ [का० द. २. ९०] दत्येवमादयः ॥ क्रियानिमित्तं कारकं लोकतः सिद्धम्‌ ॥

तेषां परसुभयप्रापनौ ॥ १६ ॥ तेषां कारकाणएणमुभयमराप्तौ र) सत्यां यत्पर तद्धवति। या- माय धनं८४) दला तीर्थं गतः । संप्रदानमेव ॥ कांस्यपाच्यां ^) भुङ्के । अधिकरणएमेव ॥ ्टदु ना धनुषा शरान्िपति। करएमेव ॥ तर्‌ त्यजति खगः । कर्मैव । तथा गां दोग्धि पयः ॥ त्यजति दण्डं दण्डीति कंतैव ॥ एवमन्ये ऽ पि७) ॥

१ 7. ९११8 कतुप्रदेशाः । कतैरि तु- ४ ००. ०. ४. तीयेत्येवमादयः ॥ ५ कांश्चपाच्यां ^. ४.४. 5. २ क्रियां कारयति. & 8. ०१. पऽ ककार. ३ तेषां [४. ००१० षट्‌] कारकाणां ७ ऽप्यनुखतब्याः 1 0. मध्ये उभय०7.8.; ?.०. सत्या.

का०२.४.९९.] नान्नि चतुष्टयम्‌ । चट्‌

प्रथमा विभक्तिछिद्भग थैवचने ॥ १७ ॥

अव्यतिरिक्रलिङ्गाथैवचने१) प्रथमा विभक्तिर्भवति । उद्चैः(२। नीचैः । चः । कुण्डम्‌ । कुमारी । द्रोणः । खारी । च्राढकः । इस्तः । वितस्तिः । देम्‌ । काष्ठम्‌ । घृतम्‌ । पलम्‌ । एकः । दौ । वहवः । सव ऽप्यमी लिङ्गाया अन्यित्वात्‌(२। एकमर्थदौ बह्धन्वा वक्तीत्य च थेसंज्ञया ४) । एकस्मिन एकवचनं दयोर्दिव- चनम्‌ । बड्धणु बड्वचनम्‌ (५। संपन्नो यव दूति जातावेकवचनम्‌ । संपन्ना यवा दति व्यक्तिमेदेषु ववचनम्‌ । वयमिति वाद्याध्या- त्मिकेणु भावेषु (£ यथा । गुरुषु अमिति पुनरभेद विवक्ताया- मेकवचनम्‌ ॥

समन्ते च ॥ १७॥

आमन्लणे चाथ मरयमा विभक्तिभेवति। दे पुतच्र। हा पृच। धिक्‌ पुत्रौ । डे पुत्राः । षष्यपवादो ऽयम्‌ (७ ॥ शेषाः कमैकरणसंप्रदानापादानस्वाम्याद्यधिकरणेषु ॥ १९॥ शेषा दिनीया्याः षद्धिभक्तयः कमीदिव्व्थेषु षर्‌ खु यया-

१ अव्यतिरिक्ते° 7. ए. ववचनम्‌ । ?. ए. ८.; यथा २ उद्चकैः। 0. संपन्नो° ट. ३ अन्वयतात्‌ ट. & 0. &. ०वव बङवचनम्‌ । ए. ००. ४ °संन्नायाम्‌०। 7. 2.; °संज्चैक- ण यथा

स्मिन्‌° 8. ७ ८. ०. 7० षष्य०

५ योरर्थयो्दिवचनम्‌। बष्वरथेषु

८9 कातन्ते [का० २.४.२९.

संख्यं भवन्ति । कर्मछि । कटं करोति ॥ करणे । परण्एना डि नन्ति॥ मंप्रदाने। गुरवेगांददाति॥ अपाद्‌ाने। टकाद्धयम्‌(२)॥ सखाम्बाद्धे । देवद त्स्य स्वामी । यज्ञद त्तस्य स्म्‌ । विष्एमिचस्य संबन्ध; ॥ अधिकररे। कट रास्ते । अ्रधोतो व्याकरणे । तथा । साधुमातरि । असाधुः पितरीत्येवमाद यः) ॥ निमित्तात्कर्मसं- योगे सक्तमी वाच्या । चर्मणि दीपिनं न्ति दन्तयोदेन्ति कुच्ञ- रम्‌ । केशेषु चमरीं दन्ति सीन पुष्कलको (४) दतः ॥

पयैपाड्दयोगे(५ पञ्चमी ॥ २०॥

परि । अप। श्राङ्। एभिर्योगे लिङ्गात्यञ्चमी भवति ॥ दृदापपरी£ वर्जने । आङः मर्यादाभिविध्योः ॥ परि चिगर्तेभ्यो ष्टो देवः । च्रपपाटलिपुचाहृष्टोदेवः। चरा पाटलिपुबाहृष्टो

देवः॥

दिगितरर्तेऽन्येश्च ॥ २१॥

दिश्‌ इतर । छते । अन्य । एभिर्योगे लिङ्गात्पञ्चमी भवति। पूर्वो यामात्‌ । उन्तरो गमात्‌ । पूर्वा यीग्रादसन्तः । दयमस्याः पूवा दिक्‌ । इतरो देवदत्तात्‌ । चते देवदत्तात्‌) ॥ च्छते

१ 7. ५११5 स्लोदनं पचति । ५ पर्यपांयोगे ^.

२ भयं भवति ए. £ °अपपरि .

३ साधुः पितरि। इत्यादयः । ८. ७ &. ०४. धंड €ढणकृ९. ४ पष्यलको ^. 8.

का० २. ४.२२.] नानि चतुष्टयम्‌ । स्थर

देवदत्तमिति दितीयाषीष्टा॥ अन्यो देवदत्तात्‌ । भिनो देव- दत्तात्‌ ॥१)

दितीयेनेन ॥ २२॥

एनम्रत्ययान्तेन योगे लिङ्गाद्‌ दितीया भवति । दकिणेन ग्रामम्‌ । उत्तरेण दिमवन्तम्‌ । अदूर एनो ऽपञ्चम्याः ॥ चकारा- धिकाराद्‌ निकषासमयादाधिगन्तरान्तरेणएयुक्ता दितीया । नि- कषा यामम्‌ । समया यामम्‌ । दा देवदत्तम्‌ । धिग्देवदत्तम्‌ । श्रन्तरा गादेपत्य मादवनोयं च वेदिः । अनन्तरेण पुरुषकार (२) न किंचिल्लभ्यते ॥

कमैप्रवचनीयेश्च ॥ २३॥

कमंप्रव चनीधर्योगे2 लिङ्गाद्‌ दितीया भवति । ठक्तमभि विद्यो तते विद्युत्‌ । ठकं टमि तिष्ठति । साधुर्देवदत्तो मातर- मभि। यदत मां परि स्यात्‌ (४)। यद्‌ च ५) मां रति स्यात्‌ । ट्षमन्‌ विद्योतते विद्युत्‌ । परवेतमनु वसिता सेना । अन्वजनं यो- द्धारः । उपान योद्धारः ॥ लक्षणएवी सत्यं ते ऽ भिभौ गे) च परिम्रती । अ्रनुरेषु सदाय च रीन उपञ्च कथ्यते ॥ च्राधिक्यार्थो- पश्चब्दयोगे(७) सक्नमी वाच्या । उप खार्या द्रोणः ॥ खाम्य्या -

१ 7. ए. ००० पुग्देवदत्तात्‌ । ५ तदच.

२ पुकषाकारे 7. .; किंचिन्न ए. & भूतिष्वभिभागे ^. ४. ८. ३ कर्मप्रवचनीयेख् एभिर्योगि ८. ७ °शब्द संयोगे ^. ए.

४ 0. ०9. ४18 ९५7701९. स् चाया ए.

स्ट कातन्त्र [का०२.४. २५.

धियोगे च। रभि ब्रह्मदत्तेषु पञ्चालाः । च्रधि पञ्चालेषु व्रह्मदत्त द्ति॥

गत्यथेकमेणि दितीयाचतुरथ्यौ चेष्टायामनध्वनि १ ॥ २४ ॥ गत्यर्थानां घाद्धनां चेष्टाक्रियाणां कमैष्छधष्ववजिंते(२) दितो- याचतु (१ भवतः । ग्रामं गच्छति। यामाय गच्छति । यामं (२) ब्रजति । यामाय ८२) ब्रजति ॥ चेष्टायामिति किम्‌ । मनसा मेर्‌ (४) गच्छति ॥ च्रनघ्वनोति किम्‌ । अध्वानं गच्छति । पन्थानं गच्छ ति(५) । पन्थानं ब्रजति । मुख्यो ऽचाध्वा एृद्धते(६) ॥

मन्यकमेणि चानादरे ऽप्राणिनि ॥२५॥

` मन्यते: कर्मणि प्राणिवजिंते७) दितीया चतुर्थ (१ भवतः । अनादरे गम्यमाने। नत्वा णं मन्ये। नला णाय मन्ये। न त्वा बुषं मन्ये । न त्वा बुषाय मन्ये) ॥ अनादर इति किम्‌ । ्रणानं दृशदं मन्ये(९) ॥ प्राणिसंन्ना(९०) नावादेरिति । न ला

१ श्चतुर्थौ° ^. ए. ८ वुशं° वुशाय० ४.

२ °अध्वनि विते ४. ९ [असमानं 0.] दूषद° 7. ४.; अ-

३ नगर° नगराय». ए. श्मानं दृषदं मन्ये । मन्ये का-

४ स्वभे ४. छमुदू खलम्‌ । अन्धायास्तं सुतं

५ पन्थानेमुदति ए.; ^. ०. धऽ, मन्ये यस्य माता न पश्चति। ए. ए. ए. धा ०९१ ल्फ. १० अप्राणिनीति कि । ४.; पणन

£ ऽचध्वा° .; ए. ००० तेन चचा- ए००ऽ ५० ००४८ १९ श्यृगालं दुत्शुत्य गच्छति । मन्ये ।

७ प्राणिगणवजिते ». छ.

का०र्‌.-४.२रस्.] नानि चतुष्टयम्‌ । ख

नावं मन्ये। नत्वा काकं मन्ये) । न लान्नेमन्ये।न ला ष्रटगालं मन्ये ॥ दूदस्यादेव। नत्वा श्वानं मन्ये! न त्वा प्रएने मन्ये ॥ यदि युष्मदः स्याचचतर्थी तद्‌ानादरो न गम्यते(२) ॥ नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालं वषद्ोगे चतुर्थीं ॥ २६ ॥ नमञ्रादिभिर्योगे लिङ्गा चतहर्थं भवति । नमो देवेभ्यः । , स्वस्ति प्रजाभ्यः । खादाप्रये। सखधा पिढग्यः । अलं मल्लो मलाय। समर्थो मल्लो मलाय। वषडिन्द्राय ॥ तादर्थ्ये ॥ २७ ॥ सोऽर्थो ऽस्येति तस्मा इदमिति वा तदय॑ः(४)॥ तदथैभावे द्ोत्ये५ लिङ्गा चतुर्थो भवति । यूपाय दारू । रन्धनाय स्याली । आद्धाय निगल्दते(&। युद्धाय सन्नद्यते । पत्ये ेते। तथा सूताय संपद्यते यवागूः। मू राय संकल्पते वाताय कपिलिकः वियुत्‌(>)॥

तुमथेाच्च भाववाचिनः॥ २४॥ तुमा समानार्थभाववाचिनः(९) मअत्ययान्तालिङ्गाचतुर्थीं

त 7. ००. ४015 €्णणा, ७ 7. ग. णण) युद्चाय०; मुचाय रन गम्यत एव । 0.; न गम्यत संपते यवागूः । ^; तथा मुचं द्ति। ४. मूचाय संपद्यते यवागूः । ४.

2३ 11५ ए.; नमच्रादि एभिर्योगि ^. ८ कपिल्ला० ४.; 7. ए. ००५ आतपा-

2. 8.; नमत्रादिर्योगि 7. यातिलोहिनी । पीता वषाय ४ तदथै 0. ट; ए. ०ण. ४४८ 8१४६ विन्नेया। दुर्भिचाय सिता (शि- इति; 0.००. वा. ता 2.) भवेत्‌ ५ ५ तदर्थयोगे ए. ९ तुमा समानााद्‌ [तुमस० ०.5.]

& निगलद्ते €. भाववाचिनः. ए. ए.

स्प कातन्त्र [का०र्‌. ४. २९.

भवति । भाववाचिनखेति वच्छति । पाकाय जति । पक्तये ्रज- ति॥१) तुमथादिति किम्‌ । पाकस्य त्यागस्य ॥ एयेभ्यो(२) जरजति। फलेभ्यो ब्रजति । ताद्यविवक्ता३)॥

तृतीया सहयोगे ॥ २९॥ सहार्थेन योगे लिङ्गात्तृतीया भवति । पुवेए सहागतः । प॒तेण सद स्थुल: । पुत्रेण सदह गोमान्‌ । पुत्रेण साकम्‌ । पृचेण साधम्‌ (४)। पत्रेए समम्‌ । तथा पुत्रेणागतः(५)स्यूलो गोमानिति

दतीयापि षष्ठोवदप्रघानादेव॥

हेष्वर्थे ॥ 3० ॥ हेल्थ वतमानालिङ्गान्तुतीया भवति । घनेन कुलम्‌ । अन्नेन वसति ॥ योग्यतामा चविवच्वया करणेन सिध्यति (६) ॥ कुत्सिते ऽङ्गे ॥ ३१॥

कुत्सिते ऽङ्गे वतमानाकिङ्गा त्तीया भवति । अच्तएा काणः । पादेन खञ्नः(७) । टेन कुनः(८) । ्रत्वि काणमखेति म्रधान- लात्मयनैव ॥

१ 0. ए. ००० पचनाय ब्रजति। ५ तथा सह पु० ए. २ कथमेधेभ्यो 0. ए. ६ करणेन न सिध्यतीति वचनं ॥7. ३ °विवचषया । 0.; तादर््यचतुष्यौ ७ षञ्ञः। 7. 8.

सिचम्‌ ॥ ^. ८०". 7.» 8. 1» शरसा (!) ष-

४ ^. ग. (015, ए. प1€ प्९य॥, ल्क. स्वारः 1०5१९०१.

का० र्‌. ४. २४.] नानि चतुष्टयम्‌ । <

विशेषणे ॥ ३२ ॥

विशेषणे वर्तमानालिङ्गात्तृतीचा भवति । जटाभिस्तापसम- दा चीत्‌ । शिखया (१ परिव्राजक पश्चत्‌ ॥ विशेषण दति किम्‌ । चतं अति विद्योतनम्‌ ॥ ल चएमातरे न स्यात्‌ । नोलमुत्पलमिति(२)। लिङ्गा्थेमातर प्रयजैव ॥

कतेरि च ॥ ३३ ॥

कर्तरि च कारके व्तमानालिङ्गात्तुतीया भवति । देवदत्तेन कतम्‌ । चेतेए न्यते) ॥

काल्भावयोः सप्रमी ॥ ३४ ॥

कालमावयोर्विगरेषणग्डतयो वर्त मा नालिङ्कात्सक्तमी ४) भव- ति। शरदि पुष्प्यन्ति५ स्चच्छ दाः । गोषु दुद्यमानाखखागत :(&। दुग्धाखागतः ॥ कालभावयोरिति किम्‌ । यो जटाभिः स भुङ्के । योभोक्ताख देवदत्त इति, सादचयादा प्रसिद्धा क्रियैव) दि विण्ेषणएम्‌(८ । रुदतः प्रात्राजीदिति संबन्धविवच्तापि(९) ॥

१ शिषया 7.; शषया ४. £ दुह्यमानासु गतः ०. ४. ८.; 7. र नीलोत्पलमिति । ^. ए. ८. ०. ध)€ १०९२६ €ण्णक]९. ३ यन्नदन्तेन मुक्तम्‌ ॥ 7. ए.; ए. ग~ ७ प्रसिद्क्तियेव ^. ४. ४015 दण्णा९, ८४. ४. ००० स्द्ति प्रात्राजीत्‌। ४ °विद्धेषणयोरवैतै° 7. ए. ९ °विवचयापि 1 ^.; °विवच्ा। ४.

५ पुष्यन्ति ट. £.

९० कातन्ते [का० २.४.२८.

स्वामीश्वराधिपतिदायादसारिप्रतिभूप्रसूतिः षष्टी च ॥ ३५॥ स्वामिन्‌ रै श्र । अरधिपति। दायाद्‌ । सा्तिन्‌ । प्रतिग्ध। भ्रस्त। एभिर्योगे लिङ्गात्षद्ी भवति सप्तमी च । गवां खामी । गोषु खामी । गवामीश्रः। गोख्वीश्वरः। गवामधिपतिः। गो- स्वधिपतिः । गवां दायादः । गोषु दायादः । गवां खाचो। गोषु साक्तो। गवां प्रतिश्ः। गोषु प्रतिश्डः। गवां मर्तः गोषु म्रदतः॥ संबन्धोऽचस्मुट दति वचनम्‌ ॥

निधारणे च ॥ ३६ ॥

निधोरणे चाये वतेमानाल्िद्गात्ष्टो भवति सप्तमो च । पुरु- षाणां चत्रियः रः । पुरुषेषु खचियः रुरः । गवां छष्णा संप- न्ररीरा | गोषु छुष्णा संपन्नचीरा । गच्छतां धावन्तः शीघ्राः । गच्छत्सु धावन्तः शोघाः॥

षष्ठी हेतुप्रयोगे ॥ 39 ॥ देतोः प्रयोगे वत॑मानालिङ्गा त्ष १ भवति। अन्नस्य देतो - वैसति ॥ देल ढ तोया प्रापने वचनम्‌(२) ॥

स्मृत्यथेकमेणि ॥ ३४॥

सररणाथोानां घाद्धनां प्रयोगे कर्मणि षष्ठी भवति। मातुः

१ हेतुप्रयोगे लिङ्गात्षघी ^. २ प्राप्नोति वचनम्‌। 7,.; प्राप्नोति। 8.

का०२. ४. ४०.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९

सरति । पितुरष्येति° ॥ उत्तर च नित्य यदणणदनित्यमपि प्रक- रणेऽस्मिन्‌ । मातरं समरति ॥ कथं माता स्यते । उक्तायलात्‌ ्रयन्नेव(२) । मातुः स्मर्यत दति यदि संवन्भो ऽ उ २) विवच्छते । तथा सर्पिषो द यते। मधुन ई टे४)। सपिषो जानीते । मधुनो जा- नोते । संभ्वान्तिक्ञाने सर्पिषो ऽसतः५) करष्एत्वाभावात्छंबन्ध एव षष्टी । एवमन्ये ऽपि ॥

करोतेः प्रतियत्ने ॥ ३९॥

सतो गुणान्तराधानं(&) म्रतियनः ॥ करोतेः कमेणि७) अतियने गम्यमाने(८) षष्ठी भवति । एधोद कस्योपस्करुते । एधो- दकमुपस्कुरुते ॥

हिसाथोानामजञ्चरः ॥ ४०॥

द्िसा्यानां धाद्धनां ज्वरिवजिंतानां मरयोगे९ कमणि षष्टी भवति । चौरस्व रुजति । दास्या (4०) श्रा मयति । चौरस्य व्ना- सयति । चौरस्य निदन्ति । चौ रस्य प्रदन्ति११) । चौरस्य प्रणि-

१ मातुरध्येति घ. ७ 00. ए.

२ 7. ४. ४. ०2. प्रथमेव. ८ ए. ०००५ लिंगात्‌. ३ ऽपि 8.; विवच्वते . &. ९ ००. ट.

४ इच्छति ८१. ए. १० चौरस्य 7.

५ ग्ञानेन सर्पिषोऽतद्ति करण. ११ 8. ए. 0. ००. 5 करन्ण्फा०; ए. £ °्रापादनं ए. ०००5 चौरस्य निप्रहन्ति.

<्र्‌ कातन्ते [का० ९.४. ४२.

दन्ति। चोरस्योन्नाटयति । चौरस्योत्काययति । चौरस्य पि- नष्टि ॥ अ्रनित्यमपि । चौरं रुजतीत्यादि ॥ दिसाथानामिति किम्‌ । धानाः पिनष्टि ॥ चज्वरेरिति किम्‌ । चौरं ज्वरयति(२)। चौरस्य संतापयतीती व्यत एव २) ॥

कतैकमैणोः कृति नित्यम्‌ ॥ ४१॥ क्ढठक्मणोः छत््रयोगे(४) नित्यं षष्ठो भवति। भवतः शायि- का। भवत आसिका(५)॥ कर्मणि च(६) । अपां खष्टा । पुरां ७) भेत्ता ॥ कतीति किम्‌ । तद्धितप्रयोगे मा छत्‌ । रतवं कटम्‌ ॥

न निष्ठादिषु ॥ ४२॥ कटकर्मणोनिंष्टादिष(रषष्ठो न भवति। देवदत्तेन छतम्‌(९), रोदनं मुक्तवान्‌ । ओदनं पचन्‌१०) । ओदनं पचमानः ॥ तच (११) निष्ठादयः । क्त । क्वन्त्‌ । शन्तु ज्रान(१२)। वन्सु । कि । उदन्त । उकञ्‌ । श्र्ययखलर्थतृए(१२) ॥ दिषः श चौ वा वक्तव्यम्‌ । चौरं दिषन्‌ । चौरस्य दिषन्‌ ।

१ °उत्क्ताययति ^. ८ 7. 7. ०११ प्रयोगे; 8. कुत्रयो-

२7. 8. ००१ ककरी । गेषु. `

३ संतापयतीत्यथैः । 8.; ° तीत्यपि। ९ भुक्तम्‌ । ?.; ६.०००ऽ स्ओोदनं भुक्तः 7. १० 7. ०0. धे5 लडका,

४ कृति प्रयोगे ए. ११ ००. 7. छ.

५ अआशिका^. 0.८. १२ आनश 0. 8.; 2. ऽणः स.

£ ^. ग. कर्मणि च; ए. ग. च. १३ °तुन्‌ ए८.; °खलथीस्तुण 2. ;

७ पुरं ^. ध °खलथीाः 1 तृन्‌ । ए.

का० २. ४. ४६.1 नानि चतुष्टयम्‌ । <्द्‌

षडो णो ने ॥ ४३॥

घडो णो भवति । विभक्तौ ने परे । षाम्‌ ॥ विभक्ताविति किम्‌. । षड्धयनम्‌ ॥

मनोरनुस्वाये धुटि ॥ ४४॥ मनोरनन््ययोरनुखारो भवति धृटि परे । पुंसः । शा- न्तिः । उञ्छ्िता । युच्ौ । स्वान्पि ॥ चनन््ययोरिति किम्‌ । प्रणा न्करोति॥ स्वादि घुटि पदान्तवत्‌१ । पुक्धाम्‌ । पुभ्याम्‌ । प्रथा- न्भ्याम्‌ । सुकन्भ्याम्‌ ॥ धुटीति किम्‌ । गम्यते । खन्यते ॥

वर्गे वगेन्तः ॥ ४५॥

अनन्यो (२ ऽनुखारो वँ पर वर्गस्यान्तो भवति) । शङ्धि- ता । उच्छिता । वच्चिता ४) । युञ्जौ । स्वाभ्पि ॥ वगे इति किम्‌ । आक्रस्यते ॥

तवर्मश्वट वगीयोगे चट वौं ॥ ४६॥

तवर्ग ऽनन्त्यञखचट वगयोगे चट वर्गौ म्राप्नोति५। ्रान्तरत- म्यात्‌ । मव्नति । लव्नते% । ग्व्नति (४ । यज्ञः । याज्ञा ।

१ पदां तवच्चावात्‌ €. ४ वद्धिता ४.; ०. 7.; ए. 7. ०वव 2. 01. £. नन्द्िता। 2 तद्रस्ान्तो° ए.; 7. ००. परे; ५ भवतः ए. ए. षट. ००९५ जुतस्तैव । ; ए. तलात्‌ & ००. 7. ; ए. ००० लज्जति । तस्यैव ।; 0. तस्यैव ग्युतलात्‌ ।

९.४ कातन्ते [का० २. ४. ४७.

राज्ञः॥ टवर्मयोगे च। षष्वाम्‌ । चङनि(१)। श्रटटति१। तरह ते१॥ चट वर्गयो ग(२) दूति किम्‌ । विस्रः । प्रस्नः ॥ जनन्य दति किम्‌ । मधुलिट्‌ तरति ॥

नामिकरपरः> प्रत्ययविकारगमस्थः सिः४) षं नुवि- सजेनी यषान्तरो ऽपि ॥ ४७ ॥ नामिकरेभ्यः परः प्रत्ययविकारागमस्यो ऽनन्त्यः सिः४) षत्मापद्यते । नृविसजैनीयषान्तरः५)। अपिशब्दा द नन्तरो ऽपि। नामिपरस्तावत्‌ । अभिषु । वायुषु ॥ कपरः । दिचु ॥ रपरः । गीर्षु । पूर्षु ॥ विकारस्यः.६) । एषः ॥ आगमस्थः । स्वेषाम्‌ ॥ नृविसजजनीयषान्तरः(७)। सर्पीषि । धनुषि । सुपीःषु । सुद्ध षु२॥ रप्रकूतिरनामिपरो ऽपीति रवे वा.९ पञ्चा दीरूरौ १० । पपिष्ष्‌। घनुष्पु५१)॥ अपिशब्दस्य बद्धला्थैत्वात्‌ समासे । जगलः सङ्गस्य अङ्गलिषङ्गः । तथा भोरोः स्थानस्य । भीरष्टानम्‌ । अग्नेः स्त॒तः। अध्चिष्टुत्‌(१२) । दीघीात्छोमस्य 1 श्रग्रीषोमौ । च्योतिरायुभ्यैौ च

१. ए. ०. अद्ुति ॥ 0. ०7. खट ७ °पषान्तरो ऽपि ०. ४.

ति। ^. ६. ०». अटते । ८९. १05 दोःषु1 २ चवगे° ट. ९ रवे प्रात्नेवा ४छ.; 7. ए. ००. वा. ३ करपरप्र° ^. 8. १० 0. १०5 षान्तर्‌ः । ४ सः ४. ११ €. ११७ दोष्षु 1 ५ °्षांतरोऽपिष. १२ अप्मिष्टुतः 1 ८.

£ विकारागमस्यः ए.

का० २. ४. ४८.] नान्नि चतुष्टयम्‌ । स्प

स्तोमस्य । व्योतिष्टोम: । श्रायुष्टोमः(२) । च्रचिष्टोमः ॥ समास इत्येव । ज्योतिः स्तोमं दशंयतीत्येवमादयः) ॥

रषुवर्णेभ्यो नो णमनन््यः स्वरहयवकवगैपवगान्तयो ऽपि ॥ ४८॥ रेफषकार ्छवर्णेभ्यः परो ऽनन्त्यो नकारो एमापद्यते(४) । खरदयवकव्गपवगीन्तरो ऽपि(५॥ स्वरान्तर स्तावत्‌ । दर णम्‌ । पुरूषेण । मातृकेण ॥ दान्तरः । अरदंण ॥ यान्तरः । च्रा्यैण (६) ॥ वान्तरः । पर्वणा ॥ कवगीन्तरः । श्रकेण । मूखंण ॥ पवगोन्तरः। दर्पैण। रेफेण ॥ च्रनन्तरो ऽपि। गीणम्‌ । तिष्णाम्‌ (७) ॥ खरला- दनुखखारविष्छष्टाभ्या मपि = । ंदणएम्‌ । उरः केण। उरःपेण ॥ विस- जंनीयोपचाराद्‌ जिद्यामूलीयो पश्मानोयाभ्या मपि। उरःकेण (९)। उर०पेण(९)॥ अनन्त्य दति किम्‌ । चान्‌ ॥ कथम्‌ अ्रभ्चिनैयति। यच्यैवानन्त्यो नकार स्तस्यैव रषुवणा द्यन्ते । श्रुतत्वात्‌ ॥ च्रपि- शब्दस्य वडलार्थैवात्‌ पू्वेषद सेभ्यः संज्ञायाम्‌ । खूपैणखेत्या- दयः५० ॥

१ व्योतिःष्टोमः ९५८ ^. ८. © ४. 8११४ चतसुणां

२0. 7. ८ गविस्गैनीयाभ्यामपि ए.

2 दयतीत्यादयः। ८. ९००. ४. 2.; उर€छपेण ४छ.; ४ शत्वम० ^.; णकारम° 0. 8. उरदधैण। ए. ; उरद्रुण ॥ छ.

५ 7. ए... ०2 अपिशनन्दादनन्तरो १० ए. ००० सिद्धाः । युपैण० 8.; $पि। मू्पणवेत्येवमादयः ए.; °्चेत्या- & अर्ये ए. दिए.

९६ कातन्त्र [का०र्‌. ४. ४०.

स्ियामाद्‌ा १ ॥ ४९॥ स्त्रियां वर्तमानालिङ्गादरकारान्ताद्‌ रप्रत्ययो भवति । स्तोपुंनपुंसकानि लोकलिङ्गानुशाखनगम्यानि(२) । जरजा । एड-

का । चरका । मूषिका) ॥

नदाद्यन्चिवाह्यन्स्यन्तृसखिनान्तेभ्य ३८४) ॥ ५० ॥

नद्‌ादि । अचि(५)। वाद्‌। उ । द्‌ अन्छि(६) । अन्त्‌ । ट । स- चि । नान्तेभ्यः स्तिया वत॑मानेभ्य प्रत्ययो भवति । नदौ । महो। भष । स्वी ॥ चरचि(9 । प्राचो । अनिप्राची ॥ वाह्‌ । अष्टो ॥ उदन्त। पदर ॥ ददन्त। दातो ॥ अन्स्यन्त । विदुषी। अतिविदुषो॥ अन्तन्त८)। पचन्ती । ्रतिपचन्ती । भवतो(९)। मघवती ॥ दन्त । कर्यो । अतिकर्ची॥ सखि। सखी ॥ नान्त । दण्डिनी ॥१०) उतो गुणवचनाद खरूसंयो गो पधाद्वा । पटुः । पद्वो(^) ॥ बज्रित्यपि स्यात्‌ ॥ खरूरि यम्‌ । पाण्डरियमित्यतो न स्यात्‌ ॥ दूतस क्रिव- जितादा । धूलिः । धूली ॥ कस्त न स्यात्‌ । पड्भिः ॥ खसा । दुदि- ता। ननान्दा । याता । माता । तिखः। चतख इति प्रत्ययेन

१ ग््राद्‌ाः। ४. प्राची। प्रतोची। उदीचो। अ-

२ °गम्यमानि। ^. तिप्रतीची । 0.

३ ए. ५०५७ अश्या । 7. अश्चका [मू- ८ न्त्‌ 7. 7. ; अन्त खन्त 4.; ^. खिका]. ६. ग. अतिविदुषी

४ नद्‌ाव्यन्ववा०7.; नद्‌ाय॑चवा०४. ९ भगवती ४.; 7. ए. णण. अतिप-

५ अन्व ).; अच ए. चन्तो।

£ अन्त 7. ; असि । भरतु ४. १० अप्यधिकाराद्‌ उतो० 8. ए.

७ च्‌ ।० ए.; अन्व । अन्ची । ११ 7. ८. ००१ बद्ध ।

का० २.४. ५२.] नान्नि चतुष्टयम्‌ । [व

विना स्तीलाभिघानात्‌। पञ्च सेति स्ती लाभावादेव न भवति ॥ खखीति नित्याम्‌ ९ ॥ नद्‌ादि राङूतिगणएः(२ ॥

हकारे स्त्रीकृते ऽ रोष्यः ॥ ५१॥

ईकारे स्तियां छते ऽकारो लोप्यो भवति । नदी । महीर ॥ स्तियाभिति किम्‌ । कुण्डे ॥ रुत दूति किम्‌ । कुण्डा ॥

स्वरो हृस्वो नपुंसके ॥ ५२ ॥ नपुंसके वतमानः खरान्तो ४) दस्तो भवति । सोमपम्‌ । खेनानि । यवलु । अतिरि । अ्रतिनु कुलम्‌ ॥ खरो छख दति योगविभागाद्‌ (५) गोरप्रधानस्यान्तस्य स्तियामादादीनां चेति

दइसः(६) । विचगुः । च्रतिखद्भः । निष्को शाम्विः0७) । अतिकर- भोरूः ॥

॥ दति क्ट गैसिंद्यां रन्तौ नानि चतुष्टये कारकपादः समाप्तः()५

` १ नित्यार्थप्पाठः । 0.; नित्यार्थो £ च द्रस्वो भवति17. प.

यं ।४.; नित्यायेः। प. ७ अतिषट्धः । विःकौशाम्विः। 0. २ ग्गणोऽयं ४. प कारकः पाद्‌ः° ^. ४. ए.; न्ना- ३ ८. प. ० भषी । स्वी । न्निचतुर्थः पादः समाप्तः॥7.; ४ खरो 7. ए. ग्वुत्तौ कारकप्रकरणं समाप्तं

५ योगविभागात्तेन गो° 0.; यो- ४६.; वृत्तौ चतुधैः कारकपा- गविभागः। तेन गोर०प. दः। ष.

< कातन्त्र [का० २.५. र.

नान्नं समासो युक्ताथेः ॥१॥ वस्तुवाचीनि नामानि ॥ मिलितं) य॒क्तमच्यते ॥ नाम्नां यक्तार्य; समाससंज्ञो(२) भवति । ततो ऽन्यद्‌ाक्यमिति रूढम्‌ । संज्ञैव (2 वा विधिरन्वाख्यातः । स पुनरनभिधानात्‌ कविदिक- ल्पः कविननित्यः कचिन्न स्यात्‌ । तया च वच्छति४)॥

तत्स्था रोप्या विभक्तयः ॥२॥ तचश्या युक्ता य॑मा चस्या विभक्तयो लोप्या भवन्ति। नीलोत्प- लम्‌ । राजपुरुषः । राजता । पुत्रौयति ॥ कचिन्न लु्यन्ते५)ऽभि- धानात्‌ । कण्ठेकालः । उरसिलोमा । दत्येवमादयः॥

प्रकृतिश्च स्व रान्तस्य ॥ ३ ॥ सखरान्तस्य लिङ्गस्य युक्तार्थस्यस्य £) लुप्ता विभक्तिषु मरु तिश्च(७) भवति। सखा प्रियो ऽस्सेति सखिभ्रियः॥ सखायं पा्तः। खखिप्राक्तः ॥ पितरि साधुः । पिदसाधुः ॥ गां गतः । गो-

गतः ॥ चकारो लोपमपेच्छ (२ । देवेन्द्रः । खरोढः। इति खसः स्यादेव(९) ॥

१ मीलितं 0. ४. .; मितं ए. ६ युक्ताथमावस्धस्य ^; ०1.70. ४. प. २ समासो ४. प. ७ . ००. च.

३ संक्नैव 7.; स्वसत्तयैव ४८. भ. ८ लोपमपेच्तते । . ४. प.; 7. ११०७ % ^. ०. ० तथया० तेन; ४६. देवानाभिद्रौ ।॥

५ सुष्यते 0. ४. म. ९ षरोढः० 7.; 0. ए. पि. ००. एव ।

का० २.५.५.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९<

व्यज्ञनान्तस्य यत्सुभोः ॥ ४॥

व्यज्नान्तस्य लिङ्गस्य युक्ता थं स्यस्व% लुप्राखु विभक्तिषु खभो- य॑दुक्तं तद्धवति । खुपि मुख्यं कार्यं नास्तोति(२ सुभोर्युगपदुक्तं स्यात्‌ । विदज्गमनम्‌ । दिग्गतः२ । षडाकतिः । ज्ञानभुदा अयः ॥ अतिदेशोऽयम्‌(४)॥

पदे तुस्याधिकरणे विज्ञेयः कमेधारयः ॥५॥

यच समासे दे पदे तुल्याधिकरणे भवतः स कर्मधारयो विन्ञेयः । नीलं च तदुत्यलं चेति नीलोत्पलम्‌ ॥ कचिनित्यस- मासः । छष्णसरपैः । लोदितिणालिः ॥ कविद समासः । दोघंख्ा- रायणः । रामो जामदग्न्यः(५) । व्यासः पाराशयंः(&) । अजनः कार्तवीर्यः ॥ तञ्चैकाधिकरए्वात्‌ । कृष्ट मदीरूतः^७) । हिनमर- रूढः । एकपुरुषः । सवान्नम्‌ । जर द्धस्तो । पुराणएधान्यम्‌ । नवो- दकम्‌ । केवलान्नम्‌ ॥ तथा(८) पूरवेषुकामसमी । संज्ेयम्‌(९) ॥ संख्यापू्वेषदे ऽपि । सक्षय: । पञ्चाच्राः ॥ तथा यान्ञिककि- तवः । एवं पापकुलालः । श्रनकनापितः(१०) ॥ क्विदुपमान-

१ युक्रा्थेमाचस्स्य ^..; युक्ता्थमा- £ पारासर्यः ^. ४. 0. ए. प.

चस्य 7. ४. प. ७ छष्टमतीकतः ए. प. २ ^^. ०. दति. = 00. 7. 7. ३ द्युगतः ४. प. ९०. 7.; समोति सं 0. ए. प. ४ कार्यातिदेशो 0.; ८. ऽणृफा< १० अणकनापितः ए. पर. ; अणक- काया 1१ ४५ 91१. णापितः.

५ यामदग्न्यः ४. 7. ए.

९०० कातन्ते [का० २.५.१५.

श्तं विगरेषणं । शस्तीव श्यामा । शस्त्रीश्यामा *) ॥ कविदुपमा- नश्धूतं विशेषणं परं स्वात्‌(२ । पुरुषो व्याघ्र द्व । पुरुषव्याघ्रः । एवं पुरुषसिंहः ॥ तथा पूवपुरुषः । श्रपरपुरूषः । प्रथमपुरुषः । चरमपुरुषः । जघन्यपुरुषः । समानपुरुषः२ । मध्यपुरुषः । मध्यमपुरुषः । वीरपुरुषः ॥ एवमश्रेणयः श्रेणएयः रताः । अ्रेणी- कताः८४) ॥ तथा कताङूतम्‌ (५) । भुक्ता पमुक्तम्‌ (६) । गतप्र- त्यागतम्‌ । यातानुयातम्‌ (७) । च्रशितानशितम्‌(= । क्तिष्टा- क्िशितम्‌(९) । क्रयाक्रयिका । फलाफलिका । पुटापुटिका । मानोन्मानिका ॥ तथा(१०) सत्पुरुषः । महापुरुषः ॥ परम- पुरुषः । उत्तमपुरुषः । पुरुषोत्तम दति विशेषणं वा(११) परं स्यात्‌ । उक्कष्टपुरूषः ॥ तया गो्न्दारकः । गोनागः । अश्व- कुञ्जरः ॥ कतरकठः । कतमकठः ॥ किंराजा ॥ दूग्यपोटा(१२)। रभ्ययुवतिः । ्रग्निस्तोक दूति विशेषणं वा) परं स्यात्‌ ॥ एवं दधिकतिपयानि१४)। गो ष्टिः । गोधेनुः । गो वशा । गोवेहत्‌ ।

१ °विशेषणे परवै स्यात्‌ । शस्त्रीश्चा- मा। 7.८. प६्त.

९ °क्तिषितं 7.; क्िशिताक्िशि- तम्‌ 1 ^. ; क्ि्टाक्किषितं .;

श्वा परे स्यात्‌ ^. ए.

३ सामान्यपुरूषः 0. 8. प.

४ अणिकूताः ^.

४ कृतापकृतम्‌ । ».

£ भुत्कापमुक्तम्‌ । ए.

७ जातानुजातं 7.

८ असितानसितं .; भआआसितान- शितं ४.

क्िष्टानुक्िशितं प.; क्िष्टम- क्िशितं । क्िष्टाक्िशितं। ए. १० 0०.70. ६. त्ष. ११ ००. ए. पर. १२ इभ्यपोता ए. १३ ००. 8. प.

१४ ४. ०००, गोगर्भिणी । अजगभि- णी।

का०र.५. ५.] नासि चतुष्टयम्‌ । ९०९

गोवव्कयणी १) । कटम्रवक्ता। कठञ्रोत्रियः। कठाध्यापकः । कठ- धृतः ॥ गो प्रकाण्डम्‌। अश्वमतल्लिका ॥ युवखलतिः। युवखलती (२)। युवपलितः । युवपलिता । युववलिनः । युवबलिना । युवजरन्‌ (२), युवजरती ॥ भोज्योष्णम्‌ । तुच्यश्चेतः । सद्‌-श रेतः । भ्रक्तकूष्णः । भ्रएक्ञप्ररक्तः॥ कुमारी च साश्वा चेति कुमारख्रवणा(४)। क्मा- रम्रज्रजितः। कुमारम्रत्रजिता। कुमारपण्डितिः। कुमारपण्डिता॥ गोगर्भिणी । अजग्भिंणो ॥ मयूर दव व्यंसकः । मयूरव्यं खकः (५) । मयूरस्सेव विगतावंखावस्येति वियद्दः(६) । एवं छा्नव्यं खकः ॥ क- म्बोज दव मुण्डः । कम्बो जमुण्डः । उच्ं च तद्‌ वचं चेत्यु चावचम्‌ । एवमुचनी चम्‌ । न किंचन । च्रकिचनम्‌(७) । नास्य वा किचना- स्लीत्यकिं चनम्‌(= ॥ पुवेखासौ कायञ्चेति पूव॑कायः । काथैकदे गे कायः । एवम्‌ अपरकायः । अ्रधरकायः। उत्तरकायः । मध्य- कायः! मध्यमकायः। मध्याद्धः(९)॥ अर्धं च तत्पिप्यली चेत्यध- पिप्पली (१०) । पिष्यल्यर्धंमिति ११) षष्ठीसमासो ऽपि दू श्यते दि (१२), चेद्ध १२) दक्धिणं मेरोः । शराधंम्‌ । चापाधम्‌ । चृलिकार्ध-

१ गोवस्कयनी ^.; गोवस्कयणी 7. ८ नास्य वा किंचनमस्ती° 2. ८.

२ युवखलिता। 0. पर. ष्ण्च गट. ८. 1,

2 युवजरणः ए.; यवलरनः ४. ९ मध्याद्रकायः। ४; मध्याद्वं ८.

४ “श्रमणा च कुमारच्रमणकुमार- १० ८. पर. "< पिष्पली. अमणा। त्त. ११ अपि ण इति ४.

४५ 07. 4. ए. १२ 071. 8. 7. €.

£ विगतावं्ा ०७; °वा विदः ^.ए. १३ वेदय्ध° . 8.7 ; चेदयर्धद० ^.;

७ न किचन 7.; न किचनगमकिंच्नं चेत्य 8.

7. £.

कातन्त्र [का०र२.५. 9.

मिति(१। असमप्रविभागेऽपि। न रीदम्धजरतीयं(२) लभ्यमिति॥ एवं दितोयभिक्ता । भिक्वादितीयम्‌ (२ । ती यभित्ता । भिच्वाट- लोयम्‌(२ । चत्थेभिचा । मिक्ता चतुर्थम्‌ (२ । तुरीयभिक्ता । भि- त्ताद्ुरोयम्‌।२) । तर्यभिक्ता । भिक्तातुयेम्‌ २) ॥ मासजातः ४) । संवत्सरजातः । दति५) बह्कन्रीदिणा सिद्धम्‌ ॥ न ब्राह्मणः । च्त्राद्मणः(६) ॥ क्मधारयम्रदेशः । कर्मधारयसंज्ञे तु पुवद्भावो विधोयते [का०२. ५. २०] दूत्येवमाद यः ॥ संख्यापूर्वो िगुरिति ज्ञेयः(७) ॥ ६ ॥ क्मधारयटद्ति संबन्धः । पञ्चसु कपालेषु) संख्ततज्रोदनः पञ्चकपाल श्रोद्‌नः(९)। पञ्च गावो घनमखेति पञ्चगवधनम्‌(१०)। पञ्चानां पूलानां समाहारः पञ्चपूली । तद्धितार्योतत्तिरपदस- न मादारपु संज्ञेयम्‌ ॥ तत्युरूषावुभो ॥ 9 ॥

उभौ दिगुकम॑धारयौ तत्पुरुषसं ज्ञौ जेयो (११)॥ तत्युरुष-

१ खराय । आयी । तृलिका्चै । ४. 2३.; स्वरार्थ । चूडिकार्चै। 0

२ ण्जरयंतीष

३ भिषादितीयः। °। भिचातुतीयः

९९, 4. ए. ए.

४ 7. ४. प. ००० मासो जातो ऽखे-

ति[ऽस्ण.]. ५0. 7. ४६. प.

& ४. ०१० इल्यादीनां कर्मधारयः।

७ संख्यापू्वे° ८ पञ्चकपालेषु ^ ९ पञ्चकपालोदनः ^. 2.; संस्कृतं प्रघ्षकपालं हविः । ». १० °घनः ए. ४.; पञ्चगवन्धनम्‌ 7. ११ विन्ञेयौ प्र.; भवतः। महाराजः -; °संत्नको ज्ञेयौ ^.; तत्पु- खुषसंन्ेयी

का०र.१्‌. ८.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९०्द्‌

अदेशा: । नस्छ तत्युरूषे लोष्यः [का० २. ५. २२] इत्यधिकारे(१)॥ करष्र(र दूति कद्धावो बड्कन्ीदौ नस्यात्‌ ॥

विभक्तयो दिती याद्या) नाग्ना परपदेन तु । समस्यन्ते समासो हि ज्ञेयस्तत्युरूषः स च ॥४॥

(४)कष्टं सितः । कष्टञितः । एवं५) कान्तारातीतः । नर- कपतितः। यामगतः। तरङ्गात्यस्तः । सुखप्राप्तः । दुः खा पन्नः(६)। यामगमी। य्ामागामो()। च्रोद नवृभुचुः(८)। खद्भारूढो जाल्मः । च्रहरतिषटता(९) मुह्छतीाः । अदःसंक्रान्ताः। राव्यारूढाः। मा- सप्रमितञखनद्रमाः । मृह्भर्तंखुखम्‌ । सवेरात्रकल्याणी ॥ क्चिदा- क्यमेव । श्रोदनं मुक्तवान्‌ ॥ तीया । गिरिणा काणः । गिरिकाणः। एवं धान्यार्थः । माष- पूवः । पिद शः । पिदटसखमः । मासोनः | मासविकलः । च्रसि- कलद्ः। वाङ्भिपुएएः । गुडमिश्रः । वाक्‌ च्छः । तया राजदतः। नखनिर्भिनः । काकपेया१०) नदी । बाध्यच्छेदयानि दणानि॥ ऋचिन्नर स्यात्‌ । काकन पातव्या ॥ ऋविव्यात्‌ । वुषोपेन्ध्य म्‌ (११) ।

१ इत्येवमादयः ॥ ८. #.; «ध ७ यामागमी प्.; याम आगमी

"८, अधिकरिरि 91. ए. स्कष्रोदेश 0. ए. ४. प. = ओओदनं वुगुचुः 0. ए. 11. प. ३ द्वितीया ^. ९ अहरतिधिता ०. ४.; °ति्ु- ४ यच समास इति संबन्धः ॥ 7. ६. ताए. वि. ; कण्व वम १० कालपेया पष. ५ ट, ४. ० कांतारमतीतः। ११ बुखो° 7.; वुषोष्यज्ध्यं ए.; वुषो-

& दुःखम्राप्नः ण. प्यन्धं ४.

९०४ कातन्ल्े [का०२.५. ८.

चनघात्यम्‌ । दप्रोपसिक्त च्रोदनः। दध्योदनः । गुडेन भिच्रा घानाः। गृडघानाः ॥

चतुर्थी । गोभ्यो दितम्‌ । गोहितम्‌ । एवं गो सुखम्‌ । कुवेर- बलिः । गोरकितः। यूपाय दार। यूपद्‌ारु(१) । देबदेयं पृष्यम्‌। ब्राह्मणदेयं धनम्‌ । वरप्रदेया कन्या ॥ विन्न (२) स्यात्‌ । त्रा- मणाय दातव्यम्‌ । ब्राद्मणा्थैः पूपः) । ब्राद्यणयी प्रपा८४)। त्राद्यणा्यं पयः । नित्यसमास एव सर्वलिङ्गता च ॥

पञ्चमी । इकाद्धयम्‌ । टकभयम्‌ । कभोतः । टकभीतिः । ढकभीः। यामनिगेतः। सुखापेतः(५। कल्पनापोढः । सक्रमुक्तः। मञ्चपतितः। तरङ्गापचस्तः(६) ॥

षष्टी । राज्ञः पुरूषः । राजपुरुषः । आत्मषष्ठः । भिचादि- तोयः(७)। वतेमानसामीष्यम्‌ । चन्दनगन्धः । नदीचोषः। कन्या- रूपम्‌ । स्तनस्य शैः । फलरसः ॥ ब्राह्मणस्य कर्तव्यम्‌ (८ । टत्ति- रपीग्यते । ब्राह्यणस्य कुवन्‌ । ब्राह्मणस्य कुर्वाणः । वाक्यमेव । तथा फलानां दप्तः । कान्चस्यो चैर्गुमिति सापेक्तवात्‌ । पला श-

१7. ०१५5 रन्धनाय स्थाली । दात्पतितः। १ प्र. भोजनाद्‌- २ क्रचित्‌ ए. पचस्तः। अंतिकाद्‌ागतः। अभ्या 3 सूपः ४. )1.; ण्यं घनं प्त. सादागतः । विग्रकष्टादागतः। ४ या यवागूः प.; ण्याः सुपाः। छच्छादागतः ॥

8. प.; ण्पुपाः 7.7. ७ श्दितीयं ४. भ. प.

५ शाखपितः?. ४1. .; शाषापेतः ए. ८ ब्राह्मणकर्तव्यं | ४. पवि. ० प. ६ ८. ४. ००१ क्चिच्न स्यात्‌। प्रासा- ४.

का०्र्‌-ध- स] नाखि चतुष्टयम्‌ । ९०५ शातनम्‌(१)। माटस्मरणएम्‌ । खुरे खरः । राजपूजित इत्यादि षु?) संबन्धषया समास (२) एव ॥

सप्चमी । अकेषु शौ ण्डः(४)। अचौ ण्डः । अर्धतः । अच्क तवः । वने ऽन्तर्वसति । वनान्तवंखति । तथा काग्िलसिद्ध :५) । दाया- प्रष्कः । कु म्भोपक्तः(६) । चारकवन्धः । तीर्थष्वा क्खः(७) । तीर्थं- काकः । तया पू्वाूगेयं~) साम । माखदेयन्टणम्‌ । पूवो रू- तम्‌(=) । च्रपराहरूतम्‌ (=) । पूर्वैरातचरुतम्‌ । अपररा चरूतम्‌ । एवमन्ये ऽपि॥

परपदेनेति किम्‌ । गतो यामम्‌ । कथं प्राप्तो जीविकाम्‌ । प्राप्त जीविकः (९)। एवम्‌ १०) च्रा पन्नजीविकः(९)॥ अत्या द यः क्रान्ताद्यर्थे दितीयया । अतिक्रान्तः खद्गाम्‌ । अरतिखद्भः ॥ श्रवाद्यः क्ुष्टा- दर्थ (११) द तीयया । श्रवक्तु ट (११) कोकिलया । वको किलं वनं । एवम्‌(१०) अ्रवमयूरम्‌ ॥ पादयो ग्लानाद्यर्थे चत्ुच्यौ । परिग्ला- नोऽध्ययनाय । पर्यध्ययनः ॥ निरादयो गताय पञ्चम्या(१२)। निर्गतः कौशाम्ब्याः (१३) । निष्कौशाम्बिः ५४) ॥ सत्यम्‌ । कते

१ श्शातनः ८. ४. प्र.; पालाशसा- तन॑ 7.

२ 1. ०१०७ एवं.

३ °षठीसमास ए. ८.; षथ्याःस° ^.

४ सीडः प.

५ कांपिव्यसिद्धः 11. प. ; कांपिच्ये सिद्ः 7. ८. [कांपिच्यसिद्धः ०. ४. ] *

६ कम्मीपाएकः ए.

७ तीर्थध्माङ्घः ^. 7. ए. २८ पूवाद अपराद्ध ° 11858. ९ °जीवकः ५. १० ००. 0. ए. प. प. ११ कृष्टा । अवकुष्टं ए. १. प. १२ पंचम्याः ए. ४. १३ कौसाम्ब्याः ए. १४ निःकौ० 7.

१०६ कातन्त्र [का०२.५. ९.

समासे पूर्वनिपातो ऽभिधानात्‌ । यथा१ दन्तानां राजा । राजदन्त दति(२) | कूब्राद्यणए इत्यादीनां कमधारयः॥

स्यातां यदि पदे बे तु यदि वा स्युेहून्यपि । तान्यन्यस्य पदस्यार्थे बहुनी हिः ॥ ९॥ यत्र समास दूति संबन्धः । ्रारूढो वानरोऽय(2सश्रारू- ढवानरो द्वः । कतः प्रणामो येन स तप्रणामो जनः (४) । एवं(५) द त भोजनो ऽ तिथिः । उच्छन्रजनपदो £) देशः । चिच- गुदे वद त्तः । बह्ृदका नदी ॥ बहपदेऽपि । मत्तवङ्मातङ्गं वनम्‌ । तया उपगता दश एषाम्‌(<) । उपदशाः । एवम्‌ च्राप- न्ेदशाः(८। च्रासन्नदशाः(९) ॥ श्रदूरदशाः । अधिकदशाः । ते१०) पुननत्ैकादश वा ॥ चिरदशए(११ परिमाणमेषाम्‌ । चिद- शाः। दशशब्दः संख्याने वतेते । परि माण शब्द सान्निध्यात्‌ ॥ यथा पञ्च परिमाणएमेषाम्‌ । पञ्चकाः शक्नयः ॥ दौवा चयोवा परिमाणएमेषाम्‌ । दि चाः ॥ भिन्नाधिकरणे ऽपि । उरसिलोमा । कण्ठेकालः । उच्चैर्मुखः ॥ अन्यपदायं ्रयमान्तेऽपि। सद पुचे-

१ तथा 1.; ग. ७ येषां ते 7. ४. ४. प. २ £. "१45 तथा; 7. 7. १. यथा. ८ 001. 0. ४. अ. प.

३ ऽयं वुत्तं 0. ४. पि. ९ 0". ^. 7.

४ 07. ६. 9. प. १० तेन ए. ००१ व्ण. ए.

५ दत्तंभोजनं यस्मै अतिथये स ४.11. ११ विद्श 2. ए. ४. प. £ उच्छित्ि° ४. ४.; उत्सन्न ° 1.

का०र्‌. ५.९२.) नाति चतुष्टयम्‌ । ९०७

णागतः । सपुचकः(१ । खद लोन्त्ा वतेते । ख्लोमकः । विद्यमा- नलोमक द्रत्यथः। एवं सपक्षकः । खकष्टकः(२) ॥ सद्देव २) द शभिः पुकैभारं वदति गदंभो । इत्यनभिधानात्‌ ४) ॥ केशेषु च केशेषु च ग्रहीत्वा युद्धं (५) ट त्तम्‌ । केशाकेशि । द ण्डे ख द ण्डे ख परदत्य(६) युद्धं टत्तम्‌(७) । दण्डादण्डि ॥ बह्कनीदिग्रदेशाः । बव्रीदौ [का० २. ९. २५] इत्येवमादयः ॥

विदिक्‌ तथा ॥ १०॥

तया विदिगभिघेयो (८ बड़ बोदिज्चयः(९) । अयादि म्वाच- कयोः०) शब्दयोः समासे सति (११) । द्चिणएस्याख्च पू्ेस्या ख दिशोयैदन्तरालं खा द्चिणपूवो दिक्‌ ॥

इन्दः समुच्चयो नाम्नोवैहूनां वापि यो भवेत्‌ ॥ ११॥

यच समासे दयोनामोर्वह्नां वापि नानरां यः५२ समुचयः ख दन्दो भवेत्‌(१३) । देवद यज्ञद त्तौ । धवखदि रपलाशाः ।

१ सपुचः 1 7. ए. ध. प. ७ 71. ०४ दष्डेद्य ०, ००५ ०१७ २ ४. ०4 ज्ोषाद्वा बह्धत्रीदौ कः1 मुष्टासुष्टि। ३ खद ^. ए. 0. ८; ए. ति. प °भिचेये ^. थाट. 7. कार ४८ 6०७ एमा ९ °विन्नेयः 7.; °हिसंन्नो जेयः ०1८४ : एकेनापि सुपुचेण सिंही ४६. 9

स्वपिति निर्भयम्‌ । १० तथा दिम्वाचयोः ए. ४ इत्यभि ए. ८. ०० चभ, फ. ०११ समासेति 7. ५ बधं ४. १२ ^. ए. ०. नाम्नां; 0. 1.००. यः

६ प्रहत्य. १३ ^. ०००५ देवद त्तञ्च यन्नद त्ख.

९०८ कातन्ते [का० २. ५.९४. वाग्दुणदम्‌ । पोठच्छच्तोपानदम्‌(१)॥ दूतरोतरयोगः समादा-

रञ्च समुच्चयसयैव भेद इति(२) ॥

ऋत्यस्वरतरं तच पूवम्‌ ॥ १२॥ तच इन्दे समासे यद ल्यस्रतरं 2) तत्पूर्वं निपतति । सचन्य- । योधम्‌(४) । धवाशकणं ॥ तर ग्रहणं दिपद नियमार्थम्‌ । तेन शङ्कदुन्दुभिवोणाः ॥ व्यभिचरति च । उदू खलमुषले ५ । तण्डु- लकिण्वे । चिचरयवाद्धीकौ । दत्येवमादयः॥

यच्चाचितं योः ॥ १३॥

तच इन्दे समासे दयो यद चित॑(६) तत्पूर्वं निपतति । देवदै- त्यौ । वासुदेवाजनौ ॥ व्यभिचरति च। नरनारायणौ । उमा- मदेशरौ । काकमयूरौ ॥

पै वाच्यं भवेद्यस्य सोऽव्ययीभाव इष्यते ॥ १४॥

समासस्येति संबन्धः । कारके स्तीष्वधिरूत्य कथा प्रटत्ता७)। अधिस्ति८)॥ समीपे । उपक्ुभम्‌(९)॥ खद्धौ । सुमद्र्‌ म्‌(१० ॥

१ पीठचचो० 7. & 7. ४. ४. ०. दययोर्‌; चयोः

२ समाष्ारः दंदसमुचचय स्यैव भेदः॥ पदयो मध्ये यद० ४. ए; 0. ४. 7. ग". दूति. ७ "कथाः प्रवृत्ताः 9. ३ इयोर्यद° ^. ८ अधिस्त्रो । 8. ४ °नियोघं ४. ९ उपकुभे ए. ; ४. ००९ करभस्य ५ °मुशले ८. 1. प. ; उदूषलमुदू- समीपं. षले । तण्डुलकीण्डे । 7. १० सुमुद्रं ४.; समुद्रं 9. 9. प.

का०२.५.९५.] नाचि चतुष्टयम्‌ । ९०६

अभावे । निर्मचतिकम्‌ ॥ तया गवदिकानार्द्धेविंगमः । दुगैवदि- कम्‌(१)॥ श्ीतानामतिक्रमः । अतिभ्रोतम्‌(२) । चतिततैरटकम्‌ । तैष्टकाणामाच्च्छादनानां न संम्रत्युपभोगकालः२ ॥ शब्दभ्रा- दुभोवेऽपि । इतिपाणिनि (४) । तत्पाणिनि (५) ॥ पञ्याद्थं(& । अनुरथम्‌ ॥ यथार्थे । अनुरूपम्‌ 1 रूपस्य यो ग्यलम्‌ (७) । अर्थमर्थं ्रति। प्रत्यर्थम्‌ । यथा क्ति। अनुज्येष्ठम्‌ । शत्वनतिक्रमेण च्ये्टा- नुक्रमेेत्यथैः(=) ॥ साद्रश्ये । किख्याः९) सदृशम्‌ । सकिखि ॥ साकच्ये। सद णएमभ्यवद रति 1१०) सागन्यधीते। एवमन्ये ऽपि ॥ च्रव्य- योभावप्रदेशाः । च्रव्ययीभावादकारान्तादिभक्तीनाममपञ्चम्याः [का०२. ४. ९] इत्येवमाद्यः ॥

स नपुंसकलिङ्गं स्यात्‌ ॥ १५॥ सो ऽव्ययोभावसमासो ११ नपुंसकलिङ्गं स्यात्‌। तया५२ चो-

१? गवदिक्क०; गवधिकानाम्‌°दुर्ग- & रथस्य पद्यात्‌ ८. ४. वधिकम्‌ ^. 8.; गब्दिकानाम्‌° ७ 7. पि. ०० फट. ६. ४ वी-

दुर्गब्दिकं ए. 71. 7.; गुदीका- च्छायाम्‌ ।

नाम्‌ दुगुदिकं 0.; ए. ०ऽ ०१०४९. ८ शक्तोरनति० ४. प.; शरक्तेरनुक्र- २ सीतानाम्‌० अतिखीतं ए. #.; मेण व्येष्ठस्यानतिक्रमेण० 7.;

तथा शीतानामतिक्रान्तः० 1 0. ति. ०५५५ यौगपद्ये । सचक्रं घे- 6 संपत्युप० ^; ५१८ ०55०० 5 दि । युगपच्चक्राणि सेदोत्यर्थः।

फपल) व्न््पष्ट्व ० 7. ९ किष्या ८. ८. 7.; कि्ता [सकि ४ अतिपाणिनि ए.; ए. क. त. गण. बि] ५.

अपि. १० 7. त. ००० समाप्तौ ।

५ 7. ००० शब्दो लोपव्यवहरि व- ११ ऽव्ययीभावो 7. ४. प. त॑ते। १२. ८. 21. त. ००, तथा च.

९९० कातन्त्र [का०२. ५.९६.

दादतमुदाद्धियते च । समलं ग्मः । समेग्डमि । समपदाति । तथा सुषमम्‌ । विषमम्‌ । निःषमम्‌ । दु:षमम्‌ । अपरलम्‌ (१ । शोभनत्वं(र) समस्येत्यादि वाक्यम्‌ ॥ तथा म्रम्टगम्‌ । प्ररथम्‌ 1 अदचिणम्‌ ॥ अव्ययपूवपद्‌ लादलिङ्गतैव म्रा्तेति वचनम्‌(२ ॥

इन्दे कत्वम्‌ ॥ १६ ॥ दन्दस्येकत्वं नपुंसकलिङ्गं स्यात्‌ । प्रत्यष्टात्कठकालापम्‌ । उदगात्कठकौथुमम्‌(४)। अ्रकाखमेधम्‌ । पदकक्रमकम्‌ । च्रारा- शस्त । गङ्गाशोणम्‌ । ङुरुकुरुेचम्‌ । मथुरापारजिपुचम्‌ । अदिनकलम्‌ । तच्तायस्कारम्‌ । पाणिपादम्‌ । मादङ्गिकपाण- विकम्‌ । ₹स्त्यश्चम्‌ । यूकालि तम्‌ (५ । बद्रामलकम्‌ । सचन्य- ग्रोधम्‌ । धवाय्यकणम्‌(६) । कुशकाशम्‌ । तिल माषम्‌ । रुरूषएष- तम्‌(७) । दसचक्रवाकम्‌ । दधिघुतम्‌ । सुखदुःखम्‌ ॥ श्रनुवादे चरणानां स्येणद्यतनीप्रयो गविषयाणाम्‌ (८) श्रनपुसकलिङ्गानां यजुःक्रद्धनां च निकरपाठटानाम्‌ 1 अप्राणिजातिविसदृण्लिङ्गनदीदेशएनगराणणम्‌ शाग्तिक्तैरिएणम्‌ चरथ कारूणां म्राणिद्धर्यकाङ्गानाम्‌॥९॥

१0. ^. 7. ; अपसमं .; अवर- ५ युकालिख्यं ए.; युकालिख्यं ^.;

समं 1). ए. 7. पि. यूकालिक्ये 7. २ शोभनस्य ^. ६ 0.४... प. ३ प्राप्ना॥ ४. ४. ए. ७ तिलमासं ससप्रसुतं ^. ए.

४ °कालापकं । उदंकात्क° 7. ८ सेनोरद्यत० .; °प्रयोगे 7. ».

का०र.५.९८.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९९९

8 नां च वङ्ते भवति चुद्रजन्तुकफलानाम्‌ म्टगशद्ुनिविशेषाणणां १) विभाकैव । व्यश्ञनविशेषकाणणां (२) खाद्भव्याणणां विरोधिनां च सम- ता तेषां च समादारो दधिपयसां (२ खलु भवेदन्यः ॥ २॥ एकलत्वमिति किम्‌ । दस्यौ । दधिचृताः(४)॥

तथा हिगोः ॥ १७ ॥ तथा ८५ दिगोरण्येकत्वं नपुंसकलिङ्ग स्यात्‌ । पञ्चगवम्‌ । चतुष्पथम्‌ । शोभनमिति विशेषणात्‌ (६) ॥ एकत्वमिति किम्‌ । पञ्चकपाल च्रोदनः ॥ श्रपात्रादिरदन्तो(ऽ)ऽयं ख्यादन्तो वा बिगुस्तया । अनन्तञ्च समाददारो नदादिणु निगद्यते) ॥

पुंवद्धाषितपुंस्कानूङःपूरण्यादिषु स्ियां तुस्याधिकरणे

॥ १८ ॥ स्लियां वतमानो भाषितपुंस्को ऽनूङ(९) पुंवद्भवति । स्लियां वतमाने तुल्याधिकरण पर ण्ादि वजिते(१०) पदे परतः । शोभ- नभाः । दौ्घंजक्तः ॥ च्रथात्पूवेस् परस्य च स्तियामिति विगेष-

१ न्विशेषकाणां ^... 7.9. प. £ विगेषणत्वात्‌ 0. प. २ विशेषाणां 7.; 7. 0. ए. ००१ च; ७ अपचादि° ^.

^. ०9. {० विभाषा. ८ प. प. ५११ पंचपुली.

३ दधिघुतपयसां 7.; दचिकतिप- ९ श्पुखकानूड्‌ः ५11 2189. र्णा. ; यसा ^. °पुंस्कानुङ्‌ शब्दः ४.

४ शचुते 7्.; ग्चुतौ । ^. ४. १० पुरण्यादिगणव० ए. ४. प.

५ ©. £.

९९२ कातन्त्र [का०२.५. ९९.

णात्‌ । यामति कुलं दृष्टिरय्येति यामरिदृष्टिः । कल्याणी प्रधानमेषाम्‌(१)। कल्याणीप्रधानाः(२) ॥ भाषितपुस्को ऽथे दति किम्‌ । द्रो णोभायंः ॥ अनूडिःति किम्‌ । नह्मवन्धूभायंः ॥ अपू- रण्यादिख्िति किम्‌ । कल्याणीपच्चमा रायः ॥ मुख्यप्र- णोग्रदणात्‌ । कल्याणएपञ्चमोकः पच्च: ॥ रादि यणात्‌ । कल्या- णीप्रियः ॥ भरिया । मनोज्ञा ३) । सुभगा । दुभेगा । भक्तिः । सचिवा (४) । सखा ८५) । कान्ता (६) । समा । बाया (७) 1 दुदिता । वामना(८॥

संज्ञापूरणीकोपधास्तु न ॥ १९॥

इह पुंवन्मावं तंते । संज्ञापूरणीकोपधास्त्‌ पुंवद्ूपा न भवन्ति। दत्ताभायैः। गृ्ाभायः। पञ्चमीभायैः। पञ्चमोयते। पञ्चमोमानिनो। पाविकाभार्यः। मद्धिकाभार्यः(१)॥ कथं पाक- भायः । मेकभार्यः । प्ररुष्कभारयं(१०) दृत्यनिघानात्‌ ॥ दद्धिनि- सित्तस्यारक्तविकारस्यन चतद्धितस्यापोदन्तस्य खाङ्गस्यन त्रमा- निनि। तथा जातेः ॥

१ उत्तर पदेनेति किं। कल्याणं प्र° प. ता।स्वकांता।.; कांताकां- २. ५५५, कुट जिनः । तायांतामांताचमाष. ३ मनोन्या ४. पि; 0. परि. ००१ क- ७ बाला।7.; वद्यो प. ल्याणी । ८ प. ०१०५ चपला ॥ ४ शचिवाए८.; सविता ८. ४. ९ ०. 4. ए. 7. ५०. ^. ४.; स्वसा. १० ४. ००० पाकभेकी शुष्कानां

& कांता चांता खकांता।.; या- पुंवच्च.

का०र२.५. २२.] नान्नि चतुष्टयम्‌ । शर्‌

कमेधागर्यसंज्ञे तु पुंवद्भावो विधीयते ॥ २०॥

भाषितपुंस्कानूङ्प्रतिषेधवाधको ऽयम्‌ । कठो च सा(१भा- येति(२ कठभाचीा । एवं द त्तभा्या(२ । पञ्चमभार्या (४) । पाच- कभायीा(५)॥ भाषितपुंस्क इति (६) किम्‌ । खद्धा टन्दारि का(७)॥ अनूडति किम्‌ । वद्यवन्धूदारिका॥

आकारो महतः कायेस्तुस्याधिकरणे पदे ॥ २१॥

मद्ादेवः । मदावक्तः । अन्तरङ्गत्वान्नलोपे सत्याकारः । ष्च्यन्तस्य न भवति । मदद्भूतञखन्द्र माः ॥ योगविभागात्‌ । महत्या- घासः । मद्ाघासः। एवं मद्दाकरः । मदाविशिष्टः(८)॥

नस्य तत्युरूषे रोष्यः ॥ २२॥ नस्य संबन्धिनि तत्पुरुषे(९) नस्य संबन्धी नकारो लोपो भवति । दिनकारो(१०) वा पाठः ॥ न सवैः । च्रसवणंः। नवि- दयते घोषो ध्वनिर्यवां तेऽघोषाः। ब्राद्यणस्याभावः। ्रत्राद्मणम्‌ ॥ तत्पुरुष दरदो पलच्णम्‌ ॥

१ चासी षि. २ भावा चेति ए. ३ दत्तमार्यः 8.; ^. ०१० गुप्तभा-

६ भाषितपुंखमिति ४.; ऽयमिति भ. ७ ण्वन्दारका। 7. प.

ण्पुं स्को

या, ४. गुप्नमार्यः

४ प॑ंचमभार्यः 8.

५ पाचिकभा्या 1.; पाचिकभार्यः। मद्रिकभार्यः। .; ०ण. ए.

८ महावशिष्टः1.; महावसिष्ठः ष. ९ संवचध्चितत्पुरूषे ^.; &. &. ०११ समासे. १० दिनकारको 0. ८. ४.

8

१९४ कातन्ते [का०र. ५.२६.

स्वरेऽछरविपयैयः ॥ २३ ॥ नस्य तत्पुरूषे१) स्वरे ऽर विपर्ययो (२) भवति । 3) नजः । अनजम्‌(४) । अनजकः(५) ॥

कोः कत्‌ ॥ २४॥ कशब्दस्य तत्पुरुषे (६) कड्धवति । कुत्सितो ऽशः । कद स्रः । एवं कदुद्रः॥ तत्पुरुष दति किम्‌ । कृष्रो देशः ॥

का त्वीषटर्थे ऽस ॥ २५॥ कुणब्दस्य तत्पुरुष ईषद वत॑मानस्य कादेशो भवति । अक्तशब्दे च परतः(५)। ईषल्ञवणएम्‌^८) । कालवणम्‌ । काम्तम्‌ । काखेण वीच्तते॥ ईषदर्थे सरे तु परल्वात्काद्‌श एव(९) ॥

पुरुषे तु विभाषया ॥ २६॥ कुशनब्दस्य तत्पुरुषे पुरुष शब्दे च(१०) परे विभाषया कादेशो भवति । कापुरुषः । कुपुरुषः । दयमम्रापने विभातैव(११) ॥ ईषदुष्णम्‌ । कोष्णं कवोष्णं कदुष्णमिति वक्तव्यम्‌ ॥

१ ए. ५११, समासे; नस्य संबन्धिनि ७ परे 1 7.; गण. 2. ध. प.

7. ; °संवन्धितत्सु° ^. ८०0. 8.7). २ ऽच्वरस्य वि°ए.; 7. ०". अक्षर. ९ ईषदयेषु स्वरे°7.; इषदर्थे स्वर ३ ए. ११5 न अजः । परत्वात्‌° .; षद थैस्वरे० ४ ०. 7.; अनीशखरः 1. प; ए-गण तु

५ 1. १११ न विद्यतेऽजा यस्मिन्‌. १० तुष्ट. प; 7. गण. परे.

६ ए. प. १११ स्वरे; +. स्वरे परे; ५११ °प्राप्तषिभाकवैव .; 11. ण. एव. ४. समासे.

कार्‌. ५.२९.) नानि चतुष्टयम्‌ । ९९१

याको स्तरीकृलौ दस्वौ कचित्‌ ॥ २७ ॥

ईखशच्राकारश्चयाकारौ। याकार स्तीरतौ इसी भवतः खमासे क्चिल्लच्छा नुरोधात्‌(१) । रेवतिमितचः । रोदिणिमिचः । भरणिमिचः॥ इष्टकचितम्‌ । दषोकत्धलम्‌ (२) । मालभारिणी (३) कन्या । एवमन्ये ऽपि(४) ॥

हृस्वस्य दीधेता ॥ २४६॥ स्वस्य दीर्घता भवति समासे कविलच्यानुरोधात्‌ (५) । दाच्राकणः। दिविधाकणः । दिगुणाकणेः । द्ङ्कलाकणः। चि- जहसयैव के दीधैः ॥ क्चिन्न स्यात्‌ । पिष्टकः । अष्टक; ॥ नदिटतिद्टषिव्धिरूचिसदितनिषु (£) किवन्तेषु प्रादि कारकाणा- मेव दीधः । उपानत्‌ । उपात्‌ । अद्‌ । ममौावित्‌ । नीरुक्‌ । चछतीषर्‌ । परीतत्‌ । एवमन्येऽपि ॥

अनव्ययविसृष्टस्तु सकारं कपवगैयोः ॥ २९॥ च्रनव्ययविष्टष्टस्ह कपवगेयोः परयो :(७) खकार मा पद्यते। स- माखे(°क्चिल्लच्ानुरो धा त्‌(९)च्रयस्पा श म्‌ (१० अयस्कल्यम्‌ (११)।

१ °लच्ा० ^. 7. ए. भ. ; लक्तानि- £ नदिवुतिवुधिवुषि ° 0.; 11. (०१

रोधात्‌ ५. ०६. ४.) ००. वपि । २ ई्षिकतुलं ^. ८.; दष्टीकतूलं प. ७ 0. 7. ३ मालघारिणी ४. 07. ए. ए. ए. प. ४ ऽप्यव गन्तव्याः ॥ 7. ९ क्रचित्‌। 11.्र.; लचा०^.7.1>.

५ गलचा० ^. ए. ए. 71. प. [९५ 0. १० अयस्याश्चः 4. 7. 1. 1. 57. §नम. |] ११ अयस्कल्यः ^. ; शल्यम्‌ 7.

१९६ कातन्त्र [का०र्‌. ९.९.

अयस्काम्यति। ्यस्कम्‌ । पाग्रकल्यकाम्यकेषु दृ ग्यते ॥१) रप्र छते: काम्ये न भवति । गोःकाम्बति । धू;काम्यति ॥ अयस्कारः । अरयस्कामः। ्रयस्कसः । च्रयस्कुम्भः॥

रुज्‌कामिकंसकुम्मेषु(२) समासे ऽयमतः२) परः ।

अनुत्तरे ४) कुशाकर्येभिास्करादिपु लच्यतः५) ॥ नञा निरदिंष्टमनित्यम्‌ । नमस्कतुम्‌ । पुर स्कुमित्यादयः॥

॥ ति दौर्गसिंद्यां दत्तौ नान्नि चतुष्टये समासपादः समाप्तः(६)॥

वाणपत्ये ॥ १॥ ४११ भ, += ५९ षष्यन्तान्नास्नो ऽपत्ये ऽभिधेये ऽणप्रत्ययो भवति वा । उप- गोरपत्यम्‌ । चौ पगवः।(७) पाण्डवः आश्पतः। शेवः) प्रौष्ठः॥ अपत्यसामान्यविवच्तायामाद्यप्रकरूतेरेव(८)। पौ चादेस्तु प्रशस्य एवा- पत्ये९) स्तोवजिते ऽ णादयो ऽभिधीयन्ते । वायदणाद्‌ उपगोर- पत्यम्‌ । उपम्बपत्यं च स्यात्‌ ॥

१नद्शते। 1. ; °रप्रूतिः ४. ४. ०. नान्न; °वुत्तौ समासः

२ कछकमिकंसि० 7. 11. ). [°कन्सि समाप्नः 7. >.; वृत्तौ समासप्र- 7.1; छजकाम० ४. करणं समाप्तं ४. 1.

३ समासेष्वयमतः 7). ७ ^. 7. ०११ एकं; 7. ११5 पण्डो-

४ ^. ए. ए. ५१ च. र पत्यं ° अश्वपतेर पत्यं ।

५ लत्ततः 2195. ८ अपत्य दति सामान्य ^. ४.

६ समासः पादः०^. ४. ४. ५१८००. ९ पौचदेख 4.; म्रशस्येवा० 7.

का०र. ई. र.] नान्नि चतुष्टयम्‌ । ९९७

ण्य गगैीदेः ॥ २॥ ग्गीदेर्गणादपत्येऽभिधेये घमप्रत्ययो १) भवति । गगैस्या- पत्यम्‌ । गार्ग्यः । एवं वाच्यः ॥ गो चादिग्डतादेव पौचाद्‌ावेवा- पत्ये (२) ऽ भिधानात्‌ (२) । अन्यत्र गाभिः ॥ अनन्तरो ऽपि । रामो जामदग्नयः(४) । व्यासः पाराशयैः(५) । अजनः कार्तेवीर्यः(६) ॥ जामदप्मः४) । पाराशर ५) दरति च) ॥ गगदिराङतिगणणो ऽयम्‌(८) ॥

कुञ्ञदेरयनण्‌ स्मुतः ॥ ३ ॥ कुच्ादेगेणणद्गो चादिश्तात्वौचाद्‌ावेवापत्ये ऽ भिधेय (९) आयनणप्रत्ययो (१०) भवति । प्श स्मृतस्तदन्ताप्राङ्गङादेरव- वेऽस्तियाम्‌ । तदेत त्‌(११) स्मृतयद्णस्येष्टविषयत्वात्‌ । कौ ज्ञा - यन्यः। कौच्नायन्तौ । बराज्नायन्यः। नाभरायन्यौ ॥ स्तियां तु कौ- चन्नायनो ॥ बले तु५२ कौच्नायनाः ॥ नडादेस्तु । नाडायनः। चारायणः । मौोचज्ञायनः ॥ कु्नो नाम कित्‌ । तस्यापत्यं

१य्यो7. त्ष. & 7. 7. ,१० दूत्यपि दृश्यते.

(| गमूतात्पौचा° का. पि. ; °भूतदे- ७ इति च दृश्यते #1.; 7. ०.च. वापत्थि ^. ५ ८ °त्ररकतिगणः । ८.

३ ऽभिचेये ए. ; ऽभिधानं ध. ष. ९ ००. १1. ; स्त्रौवते ऽभिघेये प.

४ यामद्‌० ए. 7. १० चण. 4. १० ए. प्र. ०. प्रत्ययो.

५ पारासर्यः ०५4 पारासर्‌ ^. 0. ११ तदेतत्कं स्मृत० ६. 1४. प. ए. ४. त. १२ पि. ; 00. ४.

१९८ कातन्ते [का०२. ६. ५.

कौञ्जिः । म्रयमापत्यं च कौञ्जिः ॥ कुच्नादिराकतिगणो ऽयम्‌ (२) ॥

स्त्यव्याट्रेयण ॥ ४॥ स्त्रियां विदितवात्स्ती । स्तियामादादिभ्योऽच्यादेखापत्ये ऽभिधेय३) एयए (४) भवति । वैनतेयः(५) । सौ पयः । कामण्डले- यः। यौवतेयः ॥ च्रातरेयः । शौ चेयः ॥ त्रादि यदणात्‌ । शौभ्रेयः। वैष्टपुरेयः(६॥ ्रिर यमम्रत्ययेद न्तदिसरो पल चणम्‌ (७) । तेन मरी चेरपत्यं मारीचः(८) । दाकतेरपत्यं दा्ायणः(९) ॥ च्रच्या- दिरारतिगएः(१०) ॥

इरतः(११) ॥ ५॥ अकारान्तान्नानो ऽपत्ये ऽभिधेय दए (१२) भवति । दच्त-

स्यापत्यं दातिः । एवं आधिः । श्रस्यापत्यमिः ॥ अत द्ति(१२) किम्‌ । कैलालपः ॥ (१४) शतसर्वकाकष्एक्तटद्धराजपुरुषमायुर-

१ कुञ्जस्य प्रयथ० 0.; 0. पि. ण. (णि) पत्यं द्‌ा्ायणः । 1" 7. ००९ प्रयमा 1९ (णि. 90) 15 पोऽ, त्मा

२ °गणः॥ ए. 7). ए. एण्ड णण दा्तायणः ८० छ-

३ ०. 7. तिकासु 1० 80८० 7,

४ एयणप्रत्ययो ^.; एप्र° भ. १९० 0. 7.

५ वैणतेयः ^. 2. 7. ११ इनतः ४.

£ वैप्णपुरेयः ए. १२ दन्‌ 8.; इदूणप्रत्ययो 7. ५०

७ °प्रत्ययदिसवरो० 1. व्ण. 4.

८ मारीचः. १३ अकारान्तादिति ४.

९ दचेरपत्यं° ^.; 91. ०". द्‌्षस्या- १४ एकशत० ?1.; एकसितसर्व० प.

का० २. ६. ७9.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९९९

कारकेभ्यः५) सख्यादिभ्यो न भवत्यनभिधानात्‌(२ ॥ कथं म्रदी- यतां दाशरथाय जैयिलोति तस्येदमित्यण(४) ॥

बाड्भादेश्च विधीयते ॥ ६ ॥ बाह्धादे्मणाद पत्ये ऽभिघेच इएए(५) भवति (£) । बादविः । प्रौपवादविः। विन्दविः0७)। त्रौ पविन्दविः() ॥ गो वादिग्डता- देवेग्यते(८)। बाना म(९) कथित्‌ तस्यापत्यं वादवः॥ वाङादि- राङकूतिगणो ऽयम्‌ ॥

रागानक्षचयोगाच्च समूहात्सास्य१०) देवता ।

तट्‌ वेच्यधीते ५१ तस्येदमेवमादेरण. इव्यते ॥ 9 ॥

रागयोगाद्रागः। कौसुम्भम्‌ (१२)। दारिद्रम्‌ । कुसुम्भेन १२) दरिद्रया वा(५१ रक्तमित्यर्थः। कथं काषायौ (१४)गदंभस्य कर्ण । हारिद्रौ कुकुरस्य पाद्‌ाविति(१५) तद्भुणाध्यारोपात्‌ ॥ नच्तचस्य

१ श्पुखूषगोमाथुर० 1; ग्कारक ६ विधीयते प. ; ४. 2. ०५० अणो

एभ्यः प. ऽपवादः। २ "अभिधानात्‌ ४. प.; संख्यादि- ऽ चविदविः। प भ्यो ऽनभिघानात्‌ ४. खूप. ०0. एव; °एव स्यात्‌ ष 3 त्वज स्वकोपं कुलकीर्तिनाशनं ९ बङ्खनाम प भज स्वधर्म कुलकीर्तिव्चनं । १ रागान्नचचयोगात्समूहा° ^. ए.

. प्रसीद जीवेम खवान्धवा वयं ११ ^. ए. ए. ००० वा.

प्रदीयतां दाशरयायमेधिली॥ १२ कौमु ^. ट. ध. त. १३ कुगुम्भिन ^. ४ इत्यन्‌ 8.; 9. ००. 7०7 तस्य १४ काखायौषि. ५ इन्‌ ए.; दूगाप्रत्ययो ^. १५ ४. ००. दूति; तह्रुणस्याध्या० ४.

१२० कातन्ते [का०२. ई. ७.

योगः(१। दृन्दुनैव। तव्यवन्धात्कालो ऽभिधोयते'२) । अ्रणविधिम्तु सरुतादेव नक्तचणब्दात्‌ । पौषमहः । पौषो रातिः) । पुष्येण चन्रयुक्ेन युक्ता ४) राच्रिरित्यथैः। कृत्तिकासु (५) विशाखासु 1६) मवासु भरणीपु(9) देति नक्त चणव्दैरोवाभेदो पचारात्‌ । वद्यपि कालाभिधानं तयाप्यण नास्ति विकल्पनात्‌ ॥ धर्मिणो दयभिननः समूद: । वायसम्‌ । काकम्‌ । मैच्तम्‌ । यौवतम्‌ ॥ शिवो देवता- स्येति वः । एवभैन्द्र दविः । रन्द्रो मन्तः ॥ कन्दो वेत्यधोते वा। कान्द्सः। एवं वैयाकरणः ॥ ग्टगच्येदम्‌ । मार्ग मांसम्‌ । एवं शौकरम्‌ ॥ एवमादि यस्येति शब्दार्थयोः संबन्धेन गणो ग्यते । चचृषा ८) गर्यते(*) । चा च्षं रूपम्‌ । एवं वणः शब्दः ॥ दू श- दि९) पिष्टाः। दार्शंदाः१०) सक्तवः॥ उदू खले (११) चृष्वाः । चरो - दूखला मुद्गाः ॥ श्रञचैरु्यते । आश्चो रथः ॥ चतुर्भिरू द्यते । चातुरं शकटम्‌ ॥ चतुद ण्यां दृ श्यते । र्तः चाद एम्‌ (१२) ॥ तचभवस्तच जातस्ततो वागत(१२) दूत्यादि वियदः कार्यः ।(१४) आरतिगणो ऽयम्‌ ॥

१००. षि. ९ दृषदि 0. ४. पि.

२ विधीयते भ. १० दार्षदाः . >. ; शक्तवः \158.

३ 2. ०१०५ तैषमहः तैषी राचिः ११ उदू खलेन ^. 7.

४ युक्तावा7. १२ चातुर्दशं.

५ छत्तिका ^.; कतिकास्तु; ९७ 5० १३ 7. प. ०. तचभवः; 7. ग. एष्८ 118, १०६८ 9. ततो वागतः; °तच आगतः

£ विशाषासु 7. भ. 7. ; तचलजातेस्तत अगत 1.

७ मघाद्राभरणीपु ^. १४ एवमादि रारूति° ».

८ 07. 7.

कार्‌. ६. र] नाम्नि चतुष्टयम्‌ । ९२१

तेन दीव्यति संसृष्टं तरतीकण चण्यपि । पण्याच्छिस्पान्नियोगाच्च क्रीतादेरायुधादपि ॥४॥ तेन दीव्यति । तेन सं्टष्टम्‌ । तेन तरति । तेन चरत्यपि । तअरभेदोपचार त्तेः) । पण्याच्छिल्पानियोगाच यथासंबन्धं(र) क्रीतादेरायुधादप्यभेदोपचारदृत्तेरिकणप्रत्ययो भवति । अरे दीव्यति अआचिकः॥ दधा संद्टृष्टम्‌ । दाधिकम्‌ ३) । एवं मारी- चिकम्‌ ॥ गोपुच्छेन तरति। गौ पुच्छिकः । एवं (४) काण्डञ्चविको नद्याः । ४)अआआमेधिको ब्रह्यदत्यायाः ॥ शकटेन चरति । शा- कटिकः। एवं घण्टिकः (५)। प्ररङ्गवेरेए चरति । शा ङ्गवेरिकः:(६॥ ताम्बलपण्छयो गात्‌ ताम्बूलिक :। म्द ङ्गशिल्ययोगाद्‌ मादङ्गिकः। एवं पाणएविकः ॥ दवारनियोगाद्‌ दौवारिकः । एवं शौ ल्कशा- लिकः ॥ दिश्टर्यण क्रीतः ।(७) दि शौ पिंक (८)। एवं सादसखिकः(९)॥ काषापणएमर्दंति । काषापिकः ॥ तोमरायुधघयोगात्‌ तौम- रिकः। एवं चाक्रिकः(१०)॥ क्रीता दे रप्यभेद मपेच्छ (११) पञ्चमी करि- याविमावञ्च(१२ स्यष्टार्थः । कद्‌ालेन खनति । कौद्‌ालिकः ॥

१7. क्वि. ०. नणि अभेद ; {०.४ & शरङ्गन्वेरिक 11

1८ 15 2१०६१०६ [लाट ल्मणृणंणडठ ७ 7. ५१०१४ छ्रचिदुत्तरपदस्य चु ०» अपि ८० 80८५ 10.

२ सं्वधक्रीता० प. ८ दिमूर्पेण क्रीतः । दिमूपिकः। १

3 अ. ०१५ भां डं ।

% 7. ०१8 काण्डख्चवेन तरति । ५०१ ९ ए. 0. ०). ०7 एवं अ्यमेयेन तरति। १० चक्रायुधयोगाच्चाक्रिकः । ए.

५ चाण्टिकः 7. ¢. पि. (श व्मण.रभ ११ कछता० 4^.; क्रित 1.; पि. ग. शरा.) ; ग. 0. (8.); वषि. ११०९ अपि.

घटया चरति. १२. ००. च.

२२२ कातन्ते (का० ९.६.१०.

्रोजःसदोऽम्भसा वतंते। पौजसिकः रूर: । सादसिकञ्चौरः। अम्सिको मत्य द्रत्यादि॥

नावस्तार्ये विषाहध्ये तुलया संमितेऽपि च । तच साधो यः॥ ९॥ नावस्तुतोचान्तात्‌ तायं ऽयं । विषात्तृतीयान्ताद्‌ वध्ये ऽय॑(१।

तुलयेति टतीयान्तात्‌ संमिते ऽय(२)। तेति सप्तम्यन्तात्‌ साधा- वये यम्रत्ययो(२) भवति । नावा तार्यं नाव्यम्‌ (४)। विषेण वध्यो (५) विष्यः । तुलया संमितं तुल्यम्‌ । कर्मछि साधुः कर्मण्छः(६॥ रपि चेति वचनाद्‌ गिरिणा तुल्यो इस्तो(ऽ गिरित्ुल्यः ॥ तुल्यः(८) सदृश इत्यन्ये | कुशलो योग्यो हितञ्च साधुरुच्यते(९) ॥

ईयस्तु हिते ॥ १०॥ दिते ऽ ईयप्रत्ययो (१०) भवति । वत्सेभ्यो हितो (११) वतीयो गोधुक्‌। एवम्‌ श्रद्मोयः॥ यो गविभागात्छराणएामाद्‌ावाहृद्धिमतः शषेऽथं दईैयः स्यात्‌ । शालायां भवो जातो वा शालीयः । एेति-

१07. 7). ७ 0". 7.

२. प. ०११ अपिच । ~ हस्तितुच्यः 7.

३यः प्र. रि. ९ ऽ९८ #. 121, ४०६९ 1.

४ नाव्यं जलं 7. १० ईयः प्रत्ययो 7.; शयो ^. ए.; ५ 7. ०००5 हस्ती. देयस्तु प.

६ ए. ००. (णण कर्मणि. ११ 7. ०११३ देशी.

का०र.६. र्र्‌.) नानि चतुष्टयम्‌ । ९२२

कायनसेमे१) द्ाच्चाः । रेतिकायनीया:१)। एवम्‌ चौ पगवीयाः। एवमन्ये ऽपि ॥ ।

यदुगवादितः ॥ ११॥

उवणणान्ताङ्गवा दिभ्यञ्च(र) दिते ऽय यम्मत्ययो र) भवति। छक- वाङ्ुभ्यो दितं पयः कुकवाकव्यम्‌ 1 वधुभ्यो हितो देशो वधव्यः (४) गोभ्यो दितं वनं गव्यम्‌ । एवं दविय्यास्तण्डुलाः ॥ खुगव्यम्‌ । अतिगव्यमिति तद्‌ न्तविधिरिष्टः ॥ गो । विम्‌ । चष्टका८५) । बर्दिंस्‌ । मेधा । सुच (£ दत्याद यो ऽप्यनुसर्तव्याः ॥ विरूतिवा- चिनः(७) शब्दात््ररतावभिघेयायां यथोक्त र) दिते ऽ प्रत्ययो (९) मन्तव्यः । श्रङ्गारौीयाणि काष्टानि । पिचव्यः५० कापासः (११) ॥

उपमाने वतिः ॥ १२ ॥

उपमितिरुपमानम्‌ । उपमाने ऽर्य(१२) वतिग्रत्ययो भव- ति५ॐ । राजेव वर्त॑ते । राजवत्‌ ॥ ब्राह्मणस्येव त्ति र स्वेति (१४)

१ रेतकाय० .; एतिकाय० ध. स= 0. 7. २ °गवादिख ^. ९ ईयः प्रत्ययो ए.; इयो ». ३ यद्‌ ए. 9. प. १० विपच्यः पि. ४ मधुभ्यो . . - - मघव्यः। ^. ११ कपास 0. 1. 7.; 0. ४१०5 एव- ५ इष्टिका 1. ; इष्टकाप. मन्येऽपि। £ शुच ^. ए. १1. प; सुच 2.5; पि. १२0८४. प. ५००९ सर्पिस्‌ ° मेधा । १३ वतिभवति । ए.

७ विरुतवाचिनः ^. ; ४. प्र. ००७. १४ वृत्तमस्य 7. ४1. प. श्न्द्‌ात्‌-

१२४ कातन्त्र [का०र्‌. ६. ९२.

त्राह्मणवत्‌ ॥ मथुरायामिव पाटलिपुत्रे प्रासादः१)। मथुरावत्‌॥ राज्ञेव व्यवद्तमनेन । राजवत्‌ ॥ देवमिव(२) भवन्तं पण्ामि। देववत्‌(२)॥ पर्वतादिवासनादवरोदति । पर्वतवत्‌ ॥ त्राद्मणा- येव देवदत्ताय धनं दद्‌ाति। ब्राह्मणवत्‌ ॥ च्रचापि तदर- मिति परैरेष्टव्यमेव ॥ गुणमाग्ये ऽपि) । देवदत्त द्व स्वूलो (५) देवद न्तवत्‌ ॥ गृणद्दीनादपि। अ्रन्धवत्‌ । जडवत्‌(£) ॥ द्रव्यसाम्ये ऽपि। देवदत्त द्व गोमान्‌(७)। देवद त्तवत्‌ । सद्भावात्‌ (सक्र यासाम्यमस्तोति सव॑ च भवितव्यमेव (९) ॥

त्वौ भावे ॥ १३॥ शब्दस्य प्रत्तिनिमित्तं भावः । भावे ऽभिेये१०) तली भवतः । प्एक्तस्य पटस्य भावः । प्रटक्तता । ररक्तत्वमिति भ्रक्तगृणस्य भावः । प्रक्तस्य गुणस्य भावः ॥ प्ररक्रता । प्क्तवमिति (११) श्एक्त- गृणएजातिः ॥ गोता । गोत्वमिति गोजातिः । एवं पाचकत्वम्‌ । दष्डिवम्‌ । विषाणिविम्‌ । राजपुरुषत्मिति क्रियादि संबन्धि- त्वम्‌(१२) ॥ देवद त्तम्‌ । चन्द्रत्वम्‌ । खर्यतमित्य वस्याभेदात्‌ ॥

१ प्रासादा मर. 7. ९ वक्तव्ये 1 7.; 0. 1. ००. एव । २्देवदत्त णि देवष. १० 7. ०१०५ लिङ्गात्‌. ३ 07. ए. भा. परि. ११ 7. 7. 1. ण. गुक्कगुणस्य भावः; ४ एवमन्ये ऽपि ा.; गण. प. ^+ +. ००. मुक्तस्य गुणस्य ५ स्थुलेव 7.; ^. ४. ०१ गोमान्‌ . भावः; ए. 7. ०, स्युक्तताः & 31. पि. १११ मूकवत्‌. 71. ०0. शुक्तत्वमिति |; ति, ०ण). ७ देवद त्तगोमान्‌ प.; 9, ००. णण इति.

देवदत्त १२ °संवन्धित्वात्‌ । 0. षष.

स 0णा. 4.

का० र्‌. ई. ९५.] नानि चलुष्टयम्‌ । ९२१

आआकाशत्वमिति प्रदेशभेदात्‌ । अभावत्वमिति संबस्पिभेदात्‌ १) । नानेत्यस्य(२) भावो नानात्वम्‌ (२) ॥

यण्‌ च प्रकीतितः ॥ १४ ॥ भावे ऽभिधेये यण च प्रकोर्तितः । चकारात्‌ त्वौ च(४)। जडस्य भावो जाद्यम्‌ । जडता । जडवम्‌ ॥ ब्राद्मणस्य(५) भा वो (५) ब्राद्यण्वम्‌ । ब्राह्मणता । त्राद्यणत्वम्‌ ॥ एवं माणव्यम्‌ (६) । वाड- व्यम्‌ ॥ प्रकोतितय्रदणं लच्छा नरोधा थेम्‌ (७) । तेन गुणव चनन्राद्य- एादिभ्यो ऽन्येभ्यो() ऽपि क्रियायामपि दश्यते । जडस्य क्म जाद्यम्‌ । त्राद्यणएस्य कमं त्रा द्यण्छम्‌ ॥

तटस्यास्तीति मन्तवन्त्वीन्‌ ॥ १५॥

तदिति प्रथमान्तात्‌ । चरस्यास्तीत्यसमि यं मन्तु । वन्तु। विन्‌ । द्रन्‌ । इत्येते प्रत्यया भवन्ति । गावो विद्यन्तेऽस्येति गोमान्‌ । एवम्‌ श्रा युश्रान्‌ । लच्छीवान्‌। किंवा न्‌(९)। विद्युवान्‌ । पयखान्‌। भाखान्‌ (१०) । कर्मवान्‌ । खच्तवान्‌ । माला वान्‌ । तेजखीो। पयखी। दण्डो । मायी । मायावी ॥ दतिशब्दो१ विवच्ाथः ॥

१ स॑वन्धभेदात्‌ 9. ८ 0. ए. ; गुणवचनादिभ्यो त्रा २ नानेहास्य० ?.; नानित्यितस्य 1. प. ^.

३ नानात्वमिति ^. ए. ९ ०००. ४.

४ °्तत्वौ भवतः. ०. भ. १० ००. 7. ४. ति. ; 4. ए. गण. ४१८ ५ 001. £. त. ति. ९४६ +07त.

६ मानर्व्यं ^. ए. 7. ११ शश्रब्दो ऽच ^. ए.

७ लचानु०^.7.;.; लघानिरो० प.

१२६ कातन्ते [का०२. ई. १५.

भ्रमनिन्दाप्रशंसासु9) नित्ययोगे ऽ तिशयने।

संसग ऽ स्तिविव्तायां मन्वादयो भवन्त्यमी ॥९॥ तया मोपधमान्ताञच्(२) धुडन्तादशिडन्ततः३) । अवर्णोपधतञ्चापि वन्तुरवणतस्तया ॥ २॥ मायागशषात्खरूपा च (४) न्रीदेर थात्खरूपतः ।

यथया ब्रीदोति शलीति ट्‌न्ननेकस्रादतः॥२॥ मायासूमेधाखजो (५) विन्‌ स्यादाधिकारादिभाषया। विहिताः सव एवैते शेषेभ्यो मन्त्रि व्यते ॥ ४ ॥ दन्दनिन्दितरोगेभ्यः प्राणिस्येभ्य नेव दि। कटकवलयी (६ कुष्टी स्यात्काकतालुको यथा ॥ ५॥ स्यात्खा ङ्गा त्तु) यथाप्राप्तं स्तनकेशवतो यथा ।

कः खाय नित्यमेतैषां वातो ऽस्यास्तीति वातकी ॥ ६॥ अतोमारक्यपोटृक्‌ स्यात्‌ पिशाचकी तथा स्मृतः। कग्मलसोन्मत्तवे(र) पिशाचशब्दो ऽभिधीयते ॥ ७ ॥ वयसि गम्यमाने च पूरणान्तादिनेव दि। पञ्चदिनानि मासा वा९) पञ्चमी बालको यथा ॥ ८॥

१ भूमिनिन्दा० 7. 7. प. £ "कुवलयी पि. १०१ ०. प. २ °मान्ताख् ए. ७ स्वाङ्ाच्च 7. ४. प.

3 शिडन्तरः 1 ए. ८ कसाल० प.

४ °शोषासख० ४. प. ९ सामाञ्चप्ष.

५ मायामेधा० ०.7.

का०२. ६.९५] नानि चद्ष्टयम्‌ । ९२७

सुखादिभ्य दन्नेव स्याद्‌ बाह्धरुभ्यां बलाद पि%।

खुखी दु:खी अलीकी च करूणौ ऊकपण्णे खली ।

द्री कृच्छ्री प्रतोपी च सोच्याश्यसखीत्युदा दतम्‌(२)॥ < ॥ बाङवल्युरुवली च सवदे नित्य मिंस्तया ।

विज्ञेयं सवेवीजोति सर्वेकेशीत्युदा दतम्‌ (४) ॥ ९० ॥ स्याद्धमशोलवणान्तादिन्नेवेति विवचया ।

ब्रह्मधर्मी सुशोलो च ब्र्मवर्णैत्युदा दतम्‌ ॥ ९९॥ जातौ तु दस्तदन्ताभ्यां कराचैव(५) दूनेव दि।

स्तो दन्तोकरी ज्ञेयो वणी दिन्त्रह्मचारिणि॥९२॥ स्य्रद्मचरणणाद्धेतोर्वरिनो ब्राद्मणस्तयः ।

ब्रह्य चर्यं विनापि स्युः संभवाद्राद्यणा दति ॥ १९२॥ पुष्करोत्पलपद्ोभ्यो नडविसतमालतः(६) । कपित्यक्मृद्‌ाग्यां च ृणालात्कदं मात्पयः-0७) ॥ २४॥ शालूकक रौपेभ्य्च दिरण्वाद्रूढदेशके । विवच्तायामिन्नेवेति यथा पुष्करिणीति च ॥ ९५॥ मन्न्तमान्तगन्देभ्यः संञा यामिन्नेवेय्यते (८) । श्रप्रा्निनियमार्यं च दामिनी सोमिनो यथा ॥ ९६॥

१ प्व. भण. (णण बादर ५ करश्चैव ए. २ तुपी ^. £ नलविष० 7.; लडविष० ए.; न- ३ सोस्म्यास्त्री 7. सोद्यस्यास्री० ए.; उविश० "1. ; नडविंश्‌० प.

सोद्यस्मय्यी "1.; सो स्ताम्रीत्युर. ७ कर्दमाचतः ॥ 7. ४ पि. णण, पपर प्यव ८८ एरव्ल्वण्डठ र ९दूति वेष्यते ४; दूनितीष्यते। 0. 141[-कामर०. इूनिवेचते 1.

र्द्म

~ कातन्लं

[का०र्‌. ६. ९७.

दृन्िषयद्को वाच्यः भागक्तान्नियमार्थतः(१) ।

स्वायं कः स्यान्न वाच्योऽयं दण्ट्योव दण्डिको यथया॥२७॥ संज्ञामाले ऽटकावीणणमेखलावडवाशिखा-।

वलाकाभ्यः पताकाया दन्विभाषा विधीयते ॥ र ॥

वा क्मचर्मवर्मभ्य्यूलोत्सादवलोदट्‌ाम-(२)। मलदलक्लायामारोद3प्रयामउपयाम-(४)॥ ९८ ॥

व्यायामावरोद्ाणणम्‌(५)॥

= (६) न ति = {> १ दरन्नन्तानां सद तेषां.“ खाय को नय्यत बुघ

एवमन्ये ऽपि) ॥

:॥२०॥

संख्यायाः पूरणे इमो ॥ १६ ॥ संख्यायाः पूरणे ऽयंडमौ भवतः व्यवस्ितवाधिकारादासं-

ख्यादे नान्तायाश्य(८ मो भवति । शेषा च (९)

डः । एकादशानां

पूरणः । एकाद शः। एकादशो, एवं पञ्चमः पञ्चमी ॥ संख्यायाः पूरण दृति किम्‌ । एकादशानां पञ्चानां वोद्रिकाणां पूरणो चटः॥

देस्तीयः ॥ १७ ॥

देः पूरणेऽय तोयो(१० भवति । इयोः पूरणः । दितीयः ॥

१ प्रागुक्तो नि ).; प्रारुक्तानि० ४. २ व्मभ्य ४ गूलोत्सादह° त्मा, . स्थ

लोत्साह० 31. > .; °वलोद्नमे ४. ३ ग्यामावरोह ^ 0.; °कलाया- मामवरोदह ".; कुलायामाव-

रोदाणामिनन्तानां° ४. 8 प्रायाम०.०.; प्रयामोपर0.1.; प्रयामोपायामव्ययाम० ^.

५ ग्वरोहणां भ. नाम्‌° 1).

६ सदेवेषां 70. ४. प.

७ द. ०). 7णण एवम

८. ग. च; असंख्यादेनान्ताख 9.; असंख्यादेः संख्याया मो प.

९ ओषा ए.; शेषायाख 7...

१० तीयः म्रत्ययः ए.

प्.; "वरोदाणा-

का०र्‌. ६.२२.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९२९

चेस्तृ च ॥१४॥ चेः पूरणेऽयं तोयो भवति । चादेशख(२ । चयाणां पूरणः । ठ तोयः ॥ ऋन्तस्थो ड रघोः) ॥ १९॥ रषोरन्तस्‌ यो भवति । डे परे । चतुणा पूरणः । चरथः । एवं षष्ठः ॥ च्रागमलादिसर्गो (४) उत्वं (५) न स्यात्‌ ॥ कतिपयात्कतेः ॥ २०॥

कतिपयात्कतेख पूरणे ऽयं यो भवति। कतिपयथः । कतिथः॥

विंश्त्यादेस्तमट्‌ ॥ २१॥ विंशत्यादेः पूरणेऽयं तमड्‌ भवति । विंशतेः पूरणः । विंग- तितमः। विंशतितमो । चिंश्त्तमः। चिंशत्तमी॥ उत्तरच नित्य- ग्रदणादिकन्यो लभ्यते । विशः । चिंशः ॥ नित्यं तादेः ॥ २२॥

शतादेः पूरणे ऽयं नित्यं मङ्‌ भवति । एकशततमः । एक- खहखतमः(६) । एककोटितमः॥

१ तीयः प्रत्ययो ए.; तुतीयो ». ४ आगमादि० 1. २ त्यदेशय्य .; तुचादेशख र. ५ उत्वत्वं च ^.; त्वं च 7. ३ ड रपोः॥4^. ६ 1. पर. ००० एकलच्तमः ।

9

९२० कातन्त्र [का०२. ६.२६.

षट्याद्यतत्परात्‌ ॥ २३ ॥ नस्या; परस्तत्परः । संख्यायाः पर इत्यथः । षच्यादेर- संख्यापरान्नित्यं तमड्‌ भवति पूरणे२)ऽयं (२) । षष्टितमः । ख- तितमः । अश्ोतितमः । नवतितमः ॥ अतत्यरादिति किम्‌ । एकषष्टः । एकसप्ततः) ॥

विभक्तिसंज्ञा विज्ञेया वष्यन्तेऽतः परं तु ये । द्यादेः सवैनाग्बस्ते बहोश्चैव परः स्मृताः ॥ २४॥ शरुतलाच्छवेनामकारयं प्रत्ये (४) विभक्तिसंज्ञा । तेन यदा (५1 कदेति घोषवति न दीघंः॥ बड्धशब्दो ऽत संख्यावचनः सवनाम- सादच्यात्‌ ॥ ततरेटमिः ॥ २५॥ तेषु विभक्तिसंज्ञकेच्विदमिकारो (£ भवति 1 दतः । दद । ददानोम्‌ । च्रघुना॥ रथो रेतेत्‌ ॥ २४ ॥

रथोः परत) द दम्‌ एत । इत्‌ । दत्येतौ प्राप्नोति? यथासंख्यम्‌ । एतद । दत्यम्‌ ॥

4 1. °. "०" सख्यायाः & गसंन्नेष्विद्‌० 0. ८. °सं्तिके- २००.५. ८. प. पष ष्विद० 7५.; संत्तकेषु तकारा- ३ एकषष्टितमः प. प. ; ०. 7. दिषु डद ^.

४ प्रतिक षि.; प्रतिभ. ७ पर ^.

५तद्‌ा गति. ८ भवतः ए.

का०२.६.२९.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९२९

तेषु त्रेतद्कारताम्‌ ॥ २७॥ तेषु तकारादिष्वेतदकारतां(१ म्राप्नोति। चरतः । च ॥ तकारादिष्िति किम्‌ । एतथा(२॥

पञ्चम्यास्तस्‌ ॥ २४॥ सर्वनास्नो ऽद्यादेर्वंदोओ्चैव(ॐ पञ्चम्यन्तात्‌ तसप्रत्ययो भवति वा(४) । सर्वस्मात्‌ सर्वतः । तस्मात्‌ ततः । बङ्भ्यो बडतः ॥ शअरह्मादेरिति किम्‌ । दाम्धां भवतः ॥ उगवादितः मयोगतच्चेति ज्ञापकादसवेनान्ो५) ऽप्यवधिमा ते तस्‌ वक्तवयः । यामात्‌ । यामतः॥ इागरूदोरवधौ न भवति । युरद्धोयते । साथा- द्धीनः । पवेतादवरोदति ॥

च सत्नम्याः ॥ २९॥ सवेनान्नो (9) ऽद्यादे र्‌ ८) वदो ञ्चैव (९) सक्षम्यन्तात्‌ चम्रत्ययो भवति वा । सवंस्मिन्‌ सर्वं (१०) । ब्षु बच ॥ श्रह्यादेरिति किम्‌ । दयोः । त्वयि । मयि ॥ श्राद्यादिभ्यस्‌ (११ तस्‌ वक्तव्यः ।

१तेषु तकारादिपु विभक्तिसंन्न- £ स्यात्‌ ^ ४. केषु एतद्‌ ४.; °विभक्तिसंन्ञेषु ७ ^. ००८ लिङ्गादकारान्ताद्‌ ; एतद कार° 7.; तेषु विभक्ति- ग्ण. क.

संन्निकेषु एतदकारतां 1. २ 1. ०५८० अकारवचने तथा॥

३ ए. प. ०. णण सर्वनाम्नो; 7.

फ. 07. बहो धैव. ४ तस्‌ भवति वहोद्यवा प्र. ५ न्नापयति । अरसर्व° 7. ष. प.

८ दवादिव्जितात्‌ ए.; ०. ४. ९ च .; #. वि. ०7, त्ति बहो १० ए. ००० तसन्‌ । तच।; 0. यच । तच। ११ 7. ००० सप्तम्यन्तेभ्यस्‌.

९द२्‌ कातन्त्र [का०र्‌. ६. द४.

रदौ । च्रादितः। मप्ये। मध्यतः । चअरन्ते। अन्ततः। षष्ठे । षष्टतः। मुखे(१ । सृखतः(१ । पारं । पा्यैतः ॥ श्रारूतिगणो ऽयम्‌ ॥

इटमो हः ॥ ३०॥ दद्मः सप्तम्यन्ताद्‌ दो भवति वा(२)। असन्‌ । इद(२॥ किमः ॥ ३१॥ किमः सन्नम्यन्ताद्‌ दो भवति वा४)। कस्िन्‌ । कुद ॥ कन्द स्येवेत्यन्ये(५) ॥ च्छत्‌ क्रं च ॥३२॥ किमः स्नम्यन्तादद्‌ भवति। क्राटेश ख (६) । कस्मिन्‌ । छ ॥ तदोः कुः ॥ 3३ ॥ तकारदकारयोः(ऽ) परयोः) किं) कूुर्भवति । कुतः । कुद ॥ काठे किंसवेयदेकान्येभ्य एव टदा ॥ ३४॥ एभ्यः काले वर्तमानेभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यो द्‌ाप्रत्ययो भवति (१०)।

१००.7१.४.; 7. ००५० प्ये) अयतः। ६ क्चदेशदख ध. प.

२0०. ए. 7. ह. त्ष. ७ तदहो: ४. ३ "1. ५०५ चस्यापवादो ऽयम्‌ ॥ ष्ट 0. ^. $. ४ ००.70. ९. पि. ९ किमः ०.८. पि.

५ °्दूतयेके ९.; °दत्येवमादयः 0.; १० भवति वा ^. छांदसाविच्यिके भ.

का० २. ६. २७.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९ददे

कस्मिन्काले । कदा । एवं सर्वदा । यदा । एकदा । अन्यदा ॥ काल इतिकिम्‌ । सवे देरे॥

इदमो द्यैधुना दानीम्‌ ॥ ३५॥ काले वतेमानादिदमः सप्तम्यन्ताद्‌ दिं। अधुना दानीम्‌ । द्त्येते मत्यया भवन्ति। अस्मिच्ताले । एतद । अधुना । ददा नोम्‌॥

दादानीमौ तदः स्मृतौ ॥ ३६ ॥ काले वतंमानात्तदः सप्तम्यन्ताद्‌ दादानीमौ म्रत्ययौ(१) स्मृतौ । तस्मिच्ाल्े(२) । तदा । तदानीम्‌ ॥

सद्यसाद्या निपात्यन्ते ॥ 3७ ॥

२सखमाने ऽनि। सद्यः । समानस्य सभावो यख (४) पर वि- धिः॥ परस्मिनरदनि परेद्यवि (५ । परादेरे यवि (६ ॥ श्रसमिनदनि। शरद्य । ददमोरऽद्खावो द्य च परविधिः(७)॥ परूत्‌ । परारि। पूवे पूवेतरयोः पर उदारी च॥ असिन्संवत्सरे । रेषमः। इदमः सम चिष(=) ॥ पू्ंसिन दनि । पूर्वदयुः । पूवीदेरेदुम्‌ । एवमपरे युः(९)।

१००. ^. त. ६ श्यविः ^. ४.; परदे्यैवसि

- २ 0०. 1). का. पि. ; ^. ०. काले । क. ; ००. 7. पि.

ॐ 0. 1. 7. ०० सद्य [सद्यस्‌ श. ; ७ द्यख० प.; 0. ००. (णग ऋस्िन्‌° अव्यस्‌ 1.] आद्याः शब्दाः काले र सिन्‌ ^. 8.7.

ऽभिघेये निपात्यन्ते । ९ परेद्युः ^.; पृवीन्यान्यतरापरा- 9 चस्‌ च ^. 7. धरोत्तरेभ् एदुस । अपरेद्युः । ५ प्रेदविः ^. ४. ॥.; °्विस्‌ प.; 1.8

7. ००. 7०० पर्‌ स्वि

९२४ कातन्त्र [का०२. ६. २९.

श्रधरेयुः। उत्तरेद्युः अन्येद्युः । अन्यतरेचुः । दतरेदयुः । उभये- दुः । उभवाद्‌ दयुञ्च(१॥ किमन्ययत्तद्भो (२) ऽनद्यतनटत्तिभ्यो ३ दिवा । कस्मिन्कराले(४)। किं । कद्‌ । अन्यि । अन्यदा । यदि। यदा । तदि । तदा (५ । अद्यतने ऽपि(& ॥ एवं पुरस्तादादयो ऽप्यनृसतेव्या :(७) ॥

प्रकारवचने तु था ॥ ३४॥ सवेनान्नो ऽद्यादोः प्रकारवचने तु याप्रत्ययो भवति। सा- मान्यस्य भेदकः प्रकारः | सर्वेण प्रकारेण । सर्वया । एवं यया । तया ॥ वाक्यायैवशेन(८) सर्वविभक्तिभ्यो ज्ञेयः ॥ या इति व्धव- चनं(९)वा। तेन संख्यायाः प्रकारे घा। एकधा । दिघा। चिघा। च- धा । पञ्चधा। सप्तधा(१०)॥ दिचिभ्यां घमुण्‌ एधा(११) च। दैघम्‌। देधा। तरैधम्‌। चेधा ॥ एका द्यमुए्‌(१२) वा । रेकष्यम्‌ (१३) । एकधा ॥

इदम्‌किम्भ्यां थसुः कायैः ॥ ३९॥

दरदम्‌किग्धां प्रकारवचने थमुः कार्यः । अनेन प्रकारेण । दूत्थम्‌ ॥ केन प्रकारेण । कथम्‌ ॥

= "अर्वन ४,

१ दयस्‌ च ^. ए.

२ °यत्तदेतद्यो ०. ५. ९ बह वचनान्तं 0. ४1. प.

३ ००. 4^.; ग्वा. १० बह्ृघा #. दे. ४०१ पाक. 21.

४ 0.0. ६. ४. प. ११ घमणेधा प.

५ ५. ०००, एतरहिं । एतद्‌ । १२ एकाद्यमण प.; एकाद्धसुण्‌ ^. & ^. १०५७ तरिः; 7. ००). पणिण खद्य० १३ ेकदम्‌ ॥ ^.; ४. ०१०३ छेन ७ ^... अपि; पुरस्तादयच्ानु° प्रकारेण.

7.7.; परस्तादिल्यादयो का. ति.

का० २.६. ४०.] नाम्नि चतुष्टयम्‌ । ९३१

साख्याताच तमाट्‌यः ॥ ४० ॥

नान्न च्राख्याताच तमादयः प्रत्यया१) निपात्यन्ते(र) । आख्यातं क्रियाप्रधानम्‌ । च्रा्यतरः । च्राव्छतमः। म्ररुषटच्राद्छ उच्यते निपातनय्येष्ट विषयत्वात्‌ (२) । तथा ४) पचतितराम्‌ । पच- तितमाम्‌ । किन्तराम्‌ । किन्तमाम्‌ । पूवाहेतराम्‌ । पूवोहेत- माम्‌ (५) । उच्चैस्तराम्‌ । उच्चैस्तमाम्‌ ॥ च्राख्यातकिमेकारान्ता- व्ययेभ्यः क्रियागृएप्रकर्षडृत्तिभ्य एव तराम्‌ तमाम्‌ ॥ तथा गुणणदिषेयन्सौ(&) वा ॥ पटिष्ठः । पटीयान्‌ । पटुतरः । पटुतमः ॥ अकं रूपः(७) ॥ म्रकूष्टं पचति । पचतिरूपम्‌ । मरुष्टो वैयाकरणः च्ैयाकरएरूपः ॥ ईषदसमाप्तौ (=) कन्दे श्यदेभीयाः ॥ पटुकल्पः । पटुदेण्वः। पटु- देशीयः । पचतिकल्पम्‌ । पचतिदेश्यम्‌ । पचतिदे शौयम्‌ ॥ कुत्सितद्टत्तेनाच्र एव पाशः ॥ कुत्सितो वैयाकरणः । वेयाकरण- पाशः॥ तयपुवटत्तेखरय्‌ ॥ गतप ्राच्छः । च्रा्छचरः । ्रा्छचरी ॥ षष्यन्ता द्भ तपु ऽभिधेये ९) रूप्यख ॥ देवद त्तस्य ग्ढतयूर्वा गोः । देवद ््छष्यः(4०) । देवद त्त चर :(११) ॥

१ प्रत्ययान्ता ^. ७ तथा प्रचषटे सपद ॥ ०. ए. प. ; २ भवन्ति 4. गण. क. 2३ निपातनात्‌ । 9. ए. ४. प. रू दैषदपरिसमाप्तौ ०...

४ ००. क. प्र; ^. ०4, आद्या ९ °भूपाभिधेये ^.; °भूतेऽभिधेये ता. ए. 7.

५ पूर्वेतमाम्‌ । ». १० देवद ततस्च ख्टप्यः ४.

£ ग्यंसी ए. १. पर. ; "यन्तु ^. 8. ११ ^. ४. ००० देवद त्तचरी .

१९३६ कातन्ते [का०र्‌. ६.४०.

वङ्धन्पाथात्कारकाच्छम्‌ वा मङ्गले गम्यमाने ॥ बड़ देदि। वड़- शो ददि । एवं प्रण्डत१) ददि । प्र्डतशो देदि।(२) च्रन्पशो देदि २ स्तोकशो देदि॥

संस्येकाथाभ्यां वीष्मायाम्‌ ॥ दौ द्रौ ददि दिशो देदि। ए३८३) काषापणशो देदि। कुडवश्ः। पादशः ॥

कतिगणएवन्तूनां संख्यावत्‌ ॥ कतिशः । गणग्रः । तावच्छः ॥ वारस्य संख्यायाः रुत्वम्‌ ॥ पञ्च वारान्‌ भूद्धे । पञ्चकूलः । कति- रुत्व । गणक्ृतः । तावक्कलः । शतं वारान्‌ भुङ्ख । शते (४) वा- राणां वा भुङ्के । शएतकत्वः ॥

बहोरविप्रकषे५) धा च॥ बहन्‌ वारान्‌ भुङ्के । बधा दिव- सस्य (६) । वड़्रूलः ॥

दित्रिच्भ्यैः सुच्‌(७)॥ दौ वारौ भुद्धे। दिरभद्धे। विभुद्धे । चतभु ॥ मरस्तुतटत्तेमेयर्‌ ॥ अन्तं प्रस्ठतम्‌ । अ्रननमयम्‌ । एवं यवागूमयो ॥ म्रकूेरविंकारे ऽ वयवे वाभक्ता च्छादनयोः(८)॥ अश्ममयम्‌ । भस्म मयम्‌ । सुवणंमयम्‌ ॥ भक्ाच्छछादनयोस्त॒(९) । मौद्गः खपः । कापासमाच्छादनम्‌ । मयटाऽण न वाध्यते॥

एकसरान्नित्य म्‌(१०)॥ वाञ्चयम्‌ । त्वद्ययम्‌ (११) । ग्टन्मयम्‌ ॥

१०. ५.८. ७ °संख्यावारे सुच । ?. ४. त. २४. प. ०५५ अत्यं देहि । स्तोकं न्वा ऽभच्याच्छाद० ^. ०. ४.; देदि। 7. ०१5 अश्मनो विकारः । ३ ४. 9. ०० काषापणं देदि. ९ भवा०^..; तु न भवति 17. ४ ०१. 4. १० °नित्यं मयर्‌ ?1.; नित्यमयर्‌ प.

५ बहोरपि प्रक ^. ५४० ०. ए. ११ त्वन्मयं ^. 1. & 07. ए.

का०र्‌- ई. ४०.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९२७

श्रग्डततद्धावे कुभ्बस्तिषु विकाराच्चिः ॥ आ्रण्एक्तं प्ररक्तं करोति। श्एक्तीकरोति ॥ श्रष्रक्तः प्रक्तो भवति । प्एक्तीभवति । प्रएक्रोस्यात्‌ ॥ अरूमंनखचृखेतोरदोरजोभ्यः॥ छुतसलोपेभ्य एवायं विधिः। नि- पातनस्येष्ट विषयत्वात्‌ । अनरूर रुः करो ति। अररूक रो तीत्यादि१)॥ अभिव्याप्तौ संपद्यतौ च साति्वा ॥ वषौखु लवणमृद्कं संपद्यते । उद्‌कसात्छंपदयते । उद कसात्करोति(२) । उदकसाद्धवति। उद- कसात्छात्‌(२) ॥

स्वाम्याद्‌ यत्ते(४) ॥ राजायत्तं करोति । राजसात्करोति । राजसाद्धवति। राजसाव्छात्‌ । राजसात्संपद्यते ॥

देये चाच ॥ देवायदेयं करोति । देवचा करोति । देवता भवति । देवता स्यात्‌ । देवचा संपद्यते) । एवमन्येऽपि ॥ श्रव्यक्तानृकरणएणादनेकस्वरादनितौ डाच्‌ ॥ पटत्पटत्करोति (६) । पटपटाकरोति। पटपटाभवति। पटपटा संपद्यते । पटपरास्ात्‌॥ दितीयद तीयशम्बनीजेभ्यः(७) छषिविषये(र करोतौ ॥ दितीयाक- रोति। दतीयाकरोति। शम्बाकरोति(ऽ) । बीजाकरोति(९) ॥

१ गदत्येवमादयः ॥ 7.; #. पि. ०११ ४ °अआ्आयत्ति च ॥ .; °आयति। ग.

507९ 70076 ९2701९8 ४ 7. ४५१5 देवसात्करोति ॥

२ वपासु लवणमुदकसात्संपद्यते० । ६ 0" . »- पर.; अपरत्परत्‌° 0. प.; वधासु लवणं अन॒दकं ए. मुदकं करोति। उदकषात्करो- ७ संव० (संव) 7188. न्टव्थ ध. ति। ण. ८ विषयेभ्यः 7.

३ ». *405 पक्वे उदकोकरोतीत्या- ९ ^. ००० चेच॑ .

इ - कातन्ते [का० र्‌. ६.४९.

संख्यादेर्मुणात्‌ ॥ दिगुणाकरोति । चिगुणाकरोति चेच्‌ ॥ समयाद्‌ यापनायाम्‌ ॥ समयाकरोति॥ सपतचनिष्पत्राभ्यामतिव्ययने(१) ॥ सपचाकरोति । निष्पचाकरो- ति म्टगम्‌ ॥

निष्ठलाननिष्कोषणे ॥ निष्कुलाकरोति दाडिमम्‌ ॥ प्रियसुखाभ्या मानकर ॥ प्रियाकरोति । सुखाकरोति ॥ दुःखाप््रातिकरू्ये॥ दुःखाकरोति ॥

श्रटलात्पाके ॥ भरले (२ पचति मांसम्‌ । षएलाकरोति ॥ सत्याद पये ॥ सत्याकरोति वणिग्भाण्डम्‌ (२) ॥

मद्र भद्राभ्यां वपने॥ मद्राकरोति। भद्राकरोति४)॥

समासान्तगतानां वा राजादीनामटन्तता ॥ ४१॥

समासान्तगतानां वा राजादीनामदन्तता निपात्यते५) । श्रत्रत्ययो वा ऽद न्तो वा येषामिति विग्रहः । ्रवयवावयवो (ऽ) ऽपि समासस्यावयवः । तेनोपराजम्‌ । श्रध्यात्मम्‌ । च्रवययोभा- वाद्‌ विभक्रीनामम्‌(९) ॥ दिपुरी । चिपरी । दिगोनंदादि-

१ °अतिव्यज्ञने ॥ 7. £ ००. 4.; अत्प्रत्ययो ऽन्तो वा 7. २ म्मूलेन ^. #.; ण्वांतो प.

३ विकं भ° ए. ७ अवयवो 11.; अवयवा अवय- ४ ४. ०१०ऽ तमादरिराकतिगणोऽयं। वो.

५ °अद्‌न्ता निपात्यन्ते ४. 9. ८. प. ००० अकारान्ताद्‌.

९ अव्ययीभावादित्यम्‌ ए.

का०र्‌. ६. ४२.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९२९.

त्वादौ ॥ खक्कविनी । दन्दनिन्दितिरोगेभ्य इतीन्‌(२ । एव- मन्येऽपि॥ प्रणम्य रुद्रस्य हरेर्भवान्या वाण्या गणेशस्य च पाद पद्यम्‌ । तनोति रलेश्चरचक्रवर्ती राजादि वृत्तिं पठतां हिताय ५

राजन्न्‌ च्रदन्‌ सखि ॥ ९॥ प्रागुक्तो विधिस्तत्पुरूष एव वच्यति । एते तत्पुरुषे राजादयो भवन्ति । राजादिवाददन्तता स्यादित्यर्थः। म- हाराजः। परमाहः। द्य हः । विवुध्सखः॥ तत्पुरुष इति किम्‌ । शोभनराजा मगधः । दीघादहो निदाघः । वायुसखा राजा ॥

गौरतद्धिताभिधेये ॥ २॥ तद्धिताभिधेयं वर्जयित्वा तत्युरुषे गौ राजादि्भवति । राजगवः । परमगवः ॥ अतद्धिताभिधेय इति किम्‌ । पगु: । अन्यच चिचगुः॥

उरःप्रधानार्थम्‌ ॥ २॥ प्रधानार्थं उरःशब्दो राजादिर्भवति । ऋअग्योरसम्‌ । दस्त्युरसम्‌ । अश्चानां हस्तिनां च प्रधानमित्यथैः ॥ प्रधाना- यैमिति किम्‌ । अद्योरः। अचरानां वच्च इत्यथः ॥

श्रनस्‌ च्रण्न्‌ श्रयस्‌ सरस्‌ जातिसंज्ञयोः॥४॥ नातौ संन्नायां च एते चत्वारो राजादयो भवन्ति । उपगतमनः । उपानसम्‌ । जातिः ॥ महानसम्‌ । संज्ञा ॥ अमुताश्मः। जातिः ५ रशाश्मः । सन्ना ॥ पिण्डाय- खम्‌ । जातिः ॥ लोहितायसम्‌ । संन्ना ॥ मण्डूकखरसम्‌ ! जातिः ॥ जलस- रसम्‌ । सन्ना ॥ अनयोरिति किम्र । वृषृद्न इत्यादि ॥

ग्रामकौटाभ्यां तचन्‌(२ ॥ ५ ॥ आभ्यां तचा राजादिभैवति । य्रामतचः। कौटतच्ः ॥ आभ्यामिति किम्‌ । राजतत्ता ॥

१ °त्वादीप्रत्ययः प. ३ यामकूटाभ्यां . ४. प्र.; तचण 7. २ न्रोगेभ्वदून्‌ । 0. ध. प.

१४० कातन्त्र [का० २. ६. ४९.

अतेः शन्‌ ॥ ६ ॥ अतिपूर्वः खा राजादिभवति। अतिशयो वराहः। वेगवानित्यथैः॥ अतिश्व: सेवकः । सुस्वामिभक्त इत्यथः ॥ अतियो सेवा । निरु्टेत्यथैः ॥

उपमानाद्‌प्राणिनि॥ ॐ ॥ अप्राणिविषय उपमानं यः। स रा- जादिभैवति। आकर्षः श्चैव । आकर्षश्चः॥ फलकः श्चैव । फलकश्चः॥ "अरप्राणि- नीति किम्‌ । व्याघ्रः ञ्चैव व्याघ्रश्च: ॥

ग्टगपूर्वो त्तरेभ्यञच सक्ि(१) ॥ र ॥ एभ्य उपमानाच्च सक्थि रा- जादि भवति । मुगसक्थम्‌ । पू वैसक्यम्‌ 1 उत्तर सक्थम्‌ । फलकसकथम्‌ ॥

अ्रतद्धि तार्यं दिगोर्नः॥ ९ ॥ तद्धिता व्जयित्यो त्तर पदे समा- हारे च दिगोः संबन्धिनी नौ राजादिर्भवति । दिनावं घनम्‌ । पञ्चनावं धनम्‌ ॥ अतद्धित दति किम्‌ । पञ्चनौः ॥ दिगोरिति किम्‌ । परमनौः ॥

अधो च ॥ ९० ॥ अर्धशन्दाचच परान्नौ राजादि भवति । अर्धनावम्‌ ॥ लिङ्गस्य लोका्रयत्वात्तपसकत्वमेव ॥

वा खारी ॥९९१॥ अधात्परा। अतदितायं दिगो: खारी राजा- दिर्भवति वा । अर्धखारम्‌ । अरधखारी । अद्धिधानवलान्न स्वीलम्‌ ॥ दि- खारधनम्‌ । दिखारी । अतद्धिते द्विगोः स्त्रोप्रत्ययस्य निवृत्तेनास्ति व्यावृत्तिः । पञ्चभिः खारीभिः क्रोतः। पञ्चखारः ॥

दितिग्यामच्जलिः ॥ ९२ ॥ शआ्राभ्यां परो ऽ ज्ञलिशब्दो राजादिम- वति वा । द्यज्ञलम्‌ । द्यज्ञलि । व्यञ्ञलम्‌ । च्यज्ञलि । द्रञ्ञलप्रियः(२) । द्य- ज्ञलिप्रियः । च्यज्ञलप्रियः । व्यज्ञलिप्रियः(२) ॥ उत्तरपदे ऽ तद्धिता नेच्छन्त्यन्ये ॥ अत्ता दिगोरिति किम्‌ । द्यज्ञलिः ! व्यज्ञलिः ॥

जनपद्‌द्‌ ब्रह्मन्‌ ॥ ९२ ॥ जनपद वाचकाच्छब्दात्यरो ब्रह्मन्‌ रा-

जादिर्भवति। अवन्तिषु ब्रह्मा । अवन्तिब्रह्मः ॥ वा न वर्तते परच वाग्ह- णात्‌ ॥

१ सक्यिवा।7. २ द्यज्ञलः प्रियः । द्रज्ललिः प्रियः 1 ०४८. 248.

का० २. ६. ४९.] नालि चतुष्टयम्‌ 1 ९४९

क्‌मदद्धयां वा ॥ ९४ ॥ आभ्यां ब्रह्मन्‌ राजादिर्भवति वा । कत्सि- तो ब्रह्मा । कुब्रह्म 1 कुब्रह्मा । महान्रह्मः । महाब्रह्मा ॥ आभ्यामिति किम्र्‌ । परमब्रह्मा ॥

उक्तेषु) स्त्रोत्वसंभवे नदादौ इष्टव्याः ॥ ९५॥ एते ऽत्प्रत्यया- न्ताः स्त्रियां वर्तन्ते चेत्तदा नदादी द्रष्टव्याः 1 दैप्रत्ययान्ता भवन्तीत्यथैः । यथा राजानमतिक्रान्ता । अतिराजी। इत्यादि ॥ संभव इति किम्‌ । अर्ध- नावम्‌ । अर्धारम्‌ ॥

संख्याव्ययाद् ङ्गःलिः(२)॥ ९६॥ संख्याव्ययावादी यस्येति वियदहः। संख्याचयादङ्गलिशब्दौ राजादिर्भवति । दयोरङ्गल्योः समाहारः । द्यङ्क- लम्‌ ॥ द्ध अङ्गुली प्रमाणमस्य । द्यङ्गुलं दारु ॥ तदिताभिधेये दविगुरयम्‌ । तेन तमादि विदिताः प्रमाणे दयसरदघ्रटमाचरप्रत्यया न भवन्तयक्तार्थत्वात्‌। यथा अङ्कलिः प्रमाणमस्य । अङ्गलिदयसम्‌ । अङ्कलिद्‌घ्रम्‌ । अङ्ुलिमा- चम्‌(२) ॥ अव्ययादि । निर ङ्लम्‌ ॥

अदः संवैकदे शमं ख्या तपुष्वषं दोघे दि ख (४) रातिः ॥ ९७॥ एतिभ्यः संख्याव्ययादिभ्यश्च राचिशब्दो राजादिर्भवति । अहोराचः। सर्व- राचः ॥ पृवेराचः। अपरराचः। एकदेशे वर्तमानस्य पूवैदिशव्दसेकदेश- स्वात्कर्मधारयः । अन्यत्र पर्वराचिः। अतिक्रान्ता राचिरित्य्थैः॥ संख्या- तराचः। पुण्छराचः। वचीराचः। दीर्धरात्रः ॥ संख्याव्ययादिद्च । दिरा- चम्‌ । चिराम्‌ ॥ एभ्यो ऽद्भो ऽति नलोपो न दश्यते । पृवीक्त इत्यादि ॥ संख्याताद्धा । संख्याताः । संख्याताः ॥ समाहारद्िगौ नलोपः । द्रहः 1 च्यहः॥

प्रागुक्तो विधिस्तत्पुरुष एव ॥ ९८ ॥ राजन्र्टन्‌ सखीत्यादियों

१०0. 70. ४. ति. ३ †7,111. १५०. काठम्‌ ॥ २ संस्याव्ययाभ्यामङ्गुनिः 9. ० 9 दीघादिभ्यच्). ८". ४.; ग्व्ययाभ्यां द्यङ्ुलिः ए.

१४२ कातन्त्र [का०र्‌. ६. ४९.

विधिः स तत्पुरुष एव राजादि भवतीति वेदि तव्यः। तेन वज्नत्रह्यादरौ न भवतीत्यर्थः । इन्द्रः सखा यस्य । इन्द्रसखा ॥ उपसखि । राजाहसखायः। इत्यादि ॥

पन्थ्यपृपुरः ॥ ९८ ॥ एते समासमात्रे राजादयो भवन्ति । स्थूल- सौ पन्थाशचेति स्थूलपथः ॥ विमला आपो यच । विमलापं खरः । ललारं पुरिव। ललारपुरम्‌ ॥

धुरनक्तस्य ॥ २०॥ अत्तसं बन्धिनी धुरं वजेयित्वा धुरशब्दो राजा- दिर्भवति । राजघुरा१) । महाघुरा ॥ अनयेति किम्‌ । अचतधूः। दृढघू- रत्तः॥

छत्‌ ॥ २९॥ समासमात कशब्दो राजादि भवति । अधच: । सप्तचैः ॥

नजुबह्धादिखच माएवकचर एयोः(२) ॥ २२॥ चकारः समुच्चय मापे । नजवद्भादि ञ्च छक्शब्दो२) रानादिभवति । माणवकचरणयोः । अनुचो माणवकः । वह्कचञ्चरणः ॥ अनयोरिति किम्‌ । अनृक्क साम। वद्धः सूक्तम्‌ । ओेषाद्वेति कप्रत्ययः ॥

म्रत्यन्ववेभ्यः४) सामो मनी ॥ २२ ॥ प्रति। अनु । अव । एभ्यः सामलोमनी राजादी भवतः । प्रतिषामम्‌ । प्रतिलोमम्‌ ॥ अनुसा- मम्‌ । अनुलोमम्‌ ॥ अवसामम्‌ । अवलोमम्‌ ॥ प्रतिगतं साम दत्यादि- वाक्यम्‌ ॥

श्रचक्तर्ति॥२४॥ अचचुविषये वर्तमानम्‌ अक्षि राजादि भवति। लवणमत्तौव । लवणाच्तः । गवाकः ॥ अच्ुरिति किम्‌ । ब्राह्मणाचि ॥

१ 15. ०1६. राजधघुरः; (णा. 1१८० ३ 07१. 3. राजधुर ¶ाण्ल)). १५ ०७०५९. ४ अभ्यन्वर प. २ माणवचरणयोः ए. ००१ णए. व.

का० २. ६. ४१.] नानि चतुष्टयम्‌ 1 ९४२

त्रह्मदस्तिराजपन्येभ्यो °) वच॑स्‌ ॥ २५॥ एभ्यो वचों राजादि भवति । वर्चो दीक्तिः ॥ ब्रह्मणो वचैः ब्रह्मवर्चसम्‌ हस्तिवचैसम्‌ । राजव्च॑- सखम्‌ । प्यवर्चसम्‌ ॥ एभ्य इति किम्‌ ! देववर्च॑ः ॥

अन्धस मवेभ्यस्तमस्‌ ॥ २६ ॥ एभ्यस्तमो राजादि भवति । अन्धं करोतीति । अन्धम्‌ ॥ अन्धं च तमयति । अन्धतमसम्‌ ॥ सन्ततं तमः 1 सन्त- मसम्‌ ॥ अवच्तीणं तमः । अवतमसम्‌ ॥ एभ्य दति किम्‌ । महातमः ॥

खसो ऽवसोयस्‌ ॥ २७ ॥ अस दत्यस्मात्परम्‌ अवसीयो राजादि भवति । शोभनमवसीयः। योऽ वसीयसं कल्याणमिति ॥

निसख (२ ज्रेयस्‌ ॥ २८॥ चकारः खसो ऽ नुकर्षणार्थः। निसः खस्य परं श्रेयो राजादि भवति । निःञ्ेयसम्‌ । शछःञ्ेयसम्‌ । कद््याणमित्यर्थः ॥

अन्ववत्रेभ्यो(२) रस्‌ ॥ २८९. ॥ एभ्यो रहो राजादि भवति । अनुरदसम्‌ । अवरदहसम्‌ । तप्नरदहसम्‌ ॥

अतेरुरस्‌ आधार येत्‌ ॥ २० ॥ यव्याधारः स्यात्‌ तद्‌ प्रतेः पर उरसशब्दो राजादिर्भवति । उरसि वर्तते । प्रत्युरसम्‌ । उरसीत्य्थैः ॥ आघार दति किम्‌ । प्रत्युरः ॥

च्रनृगवमायामवति ॥ २९॥ आयामो दर्ष्यम्‌ ॥ अनुगवम्‌ अत्प्- त्ययान्तं निपात्यते देय चेत्‌ । गवामनुयातं शकटम्‌ । अनुगवम्‌ ॥ आया- मवतीति किम्‌ । गवां पद्यात्‌ । अनुगु । पञ्चादयं ऽव्ययीभावः ॥

उपसगा द्‌ष्वन्‌ ॥ २२॥ प्रादेः परो ऽध्वन्‌शब्दो राजादिर्भवति। म्रगतो ऽच्वानम्‌ । प्राध्वो रथः । अत्यध्वं शकटम्‌ ॥ उपसगेयदणं सुखार्थं प्रादेरिति सिच्चत्वात्‌ ॥

१ ग्पख्ेभ्यो ^.; °पापेभ्यो 7.; न्प- २ निखष.; निरद्च ग. लभ्यो पष. ०१ ०१. ब्रह्महस्ति. ३ °तलतेभ्यो भ.

९४४ कातन्त्र [का०२. ६.४९.

उद्कपाण्डुकृष्णेभ्यो १ गमिः ॥ दे ॥ एभ्यो भूमी राजादि- भेवति । उदीची भूमिर्य । उद गभूमः। एव पाण्डुभूमः। छ्टमूमो देशः॥

संख्याया नदौगोद्‌ावर्यौ च ॥ २४ ॥ एकादयः संख्या । अस्याः परा नदी गोदावरी भूमिय राजाद्यो भवन्ति। पञ्चनदम्‌ 1 पञ्चगोदा- वरम्‌ । नदीवाचकानां समाहार अव्ययोभावो दृश्यते । द भूमो यस्य । दिभूमः प्रासाद्‌ः॥

उक्तेषु स्तरीत्वसंभवे स्तियामाद्‌ा ॥ २५॥ उक्तेषु पन्ध्यपपुर दत्या- दिष्वत्रत्ययान्ति स्वो त्वसंभवे सति स्ियामादा भवतीत्य: । स्थूलः पन्था यस्याः सा स्थूलपथा नगरी ॥ स्त्रोत्वसंभव इति किम्‌ । ललाटे पुरम्‌ ॥

समादारदन्द्चवगदषदान्तः(२)॥ २६ ॥ समाहारदन्दसमास- स्था वग न्तद्‌ान्तपान्तहान्ता राजाद यो भवन्ति । वाक्त्वचम्‌ । ग्री खजम्‌ ॥ दकारान्त। समिद्दटृशदम्‌॥ षान्त । वागद्धिषम्‌ ॥ हान्त । पौठच्छात्तोपा- नहम्‌ ॥ समाहार दन्दस्थादिति किम । र क्ततचौ ॥

दूतो ऽव्ययीभावः॥ २७ ॥ इतः परो वज्गव्रीहेः पराग्यो विधिःस राजाद्‌यो वच्यन्ते । तेऽव्ययोभावसमासे भवन्तौत्यधिक्रियते ॥

शरद्‌ विपाश्रयस॒च्तेतस्‌मनस्‌उपानरविदः संज्ञायाम्‌ २

॥ २८ ॥ एते ऽव्ययीभावसमासान्ताः संज्ञायां राजादयो भवन्ति । शरदः

समोपम्‌ उपशरदम्‌ । उपविपाशम्‌ 1 उपायसम्‌ । उपचेतसम्‌ । उपमन- सम्‌ । उपो पान हम्‌ । उपविदम्‌ ॥

दिमवन्त्‌ दिधा(४) ॥ <. ॥ एतौ राजादौ भवतः । उपहिम- वतम्‌ । उपदिघम्‌ ॥

१ °कष्टेभ्यो ^. दिविविद ॥ .; उपानह सह २ ०दन्दचवर्गदषहान्ताः ^. 71.; [विपास्‌ 7. द]. ३ °उपानदविदन्स ॥ पर.; °उपानह- ४ ?. ०. दधा.

का० २.६. ४९.] नाननि चतुष्टयम्‌ । ९४१

अनद्खाद््‌ विश्‌ चत्वार्‌ यद्‌ तद्‌ ॥ ४० ॥ अव्ययौभावसमास एते राजाद यो भवन्ति । उपानड्हम्‌ । उपवि शम्‌ । उपचतुरम्‌ । उपयदम्‌ । उपतदम्‌ ॥' ४ & जरा जर ॥ ४९॥ जराशब्टो राजादिर्भवति निर्दिष्टस्य जरा- शब्दस्य जरसादेशख । उपजरसम्‌ ॥

म्रतिसमनुभ्यो ऽचि ॥ ४२॥ एभ्यो ऽचिशब्दौ रानादिर्भवति । म्र त्यच्चम्‌ । समच्तम्‌ । अन्वच्तम्‌ ॥

उपञ्चन्‌ (१) ॥ ४२ ॥ उपादेव अन्‌ शब्दौ राजादिर्भवति । नान्य- स्मादिति । उपशुनम्‌ ॥ नियमः किम्‌ । अधि ॥

सद्रजस्‌ (२) ॥ ४४॥ सहात्परो रजस शब्दौ राजादिभैवति। सर- जसमभ्यवहर ति । साक्च्य ऽव्ययीभावः ॥

च्रनन्तः (३) ॥ ४५॥ अन्नन्तशब्दो राजादि्भवति । अध्यात्मम्‌ । उपराजम्‌ ॥ °

नपुंसकं (४) वा ॥ ४६ ॥ नपुंसखकलिङ्गमनन्तं राजादि भवति वा । उपचर्मम्‌ । उपचर्म ॥

घुडन्तः ॥ ४७ ॥ नपुंसकमिति न वर्तेते । अधिकारस्येष्टविषय- त्वात्‌ । धुडन्तशब्टो राजादि्भवति वा । उपसमिधम्‌ । उपसमित्‌ । उप- दूशदम्‌ । उपद्शत्‌ ॥

गिरि नदौ पौणमासो श्राय्रहायणी ॥ ४८ ॥ एते चत्वारो रानाद्यो भवन्ति वा । उपिरम । उपगिरि । उपनदम्‌। उपनदि । उप- पौर्णमासम्‌ । उपपौ्णमासि । उपाय्रहायणम्‌ । उपाय्रहायणि ।

१ उपाच्छन्‌ 1. 7.; उपानत्‌ खन्‌. ३ अनन्तं 1. प. गण. 7. २ °रजखम्‌ 0. ४ अनुं ०.

१४६ कातन्त्र [का० २. ६. ४९.

दूतो बद्धव्रीदिः॥ ४९ ॥ इतः परं य अदन्ता वच्यन्ते ते बछत्रीहौ समासे भवन्तीत्यर्थः ॥

सक्यचिणी स्वाङ्गे१) ॥ ५० ॥ एती स्वाङ्गे वतैमानौ राजादौ भवतः। दी सक्थ्यस्य । दीचैसक्थः। एवं विशालाः ॥ स्वाङ्ग इति किम्‌ । दीर्धसकिथः। स्थूलाचिरिलुः । अप्राणिस्थतलवादस्वाङ्गता ॥

दारूष्ङ्गुलिः ॥ ५९ ॥ दारूणि वतमानो ऽ ्गच्यन्तो बजत्रीदौ राजादिभवति । दवे रङ्कली यस्य । द्रङ्गलं दारु ॥

दिचिभ्यां मूर्धन्‌ ॥ ५२ ॥ आभ्यां मूधनशब्दो वड्त्रीदौ राजादि- भवति । दौ मूधानौ यस्य स द्विमूर्धः । एवं चिमूधैः ॥

उक्तेषु स्तीत्वसंभवे(२) नदा दि त्वादौ ॥ ५२॥ उक्तेषु सक्थ्यिणी स्वाङ्ग र्त्यादिपु य अदन्ताक्तेभ्यो नद्‌ादितवाद्‌ प्रत्ययो भवतीत्यर्थः । दौ- सक्थ । विशालात्तीत्यादि ॥

पूरणोप्रमाण्ठौ ॥ ५४ ॥ पूरणप्र्ययान्ता स्न पूरण । पूरणी माणीगशब्दी राजादी भवतः । सा चेद्र्व्रीहिस्तस्यामेव पूरण्यामन्यप- दार्थते न वर्तेते ॥ तदेतन्युख्यपूरणी यणात्‌ । कल्याणीपञ्चमा रायः ॥ मुख्यपूर णीति किम्‌ । कल्याणपञ्चमीकः पत्तः । स्तरीप्रमाणाः कुटुम्बिनः । प्रमाणशब्देनेव सिद्धे कप्रत्ययवाधनार्थो(२) ऽयम्‌ । यथा कल्याःणपञ्चमी कः पक्तः॥

अरन्तवदिभ्यौ लोमन्‌ ॥ ५५ ॥ आभ्यां लोमनशब्दो राजादिभै- वति । अन्तर्लोमः । बदिर्लोमः ॥

१ सि. ०. {0 स्वा्धे ६० पूरणी प २ स्त्रियां 8. 7. ४. (4 ३ कप्रत्ययो बाधनार्थं ४5.

का २. ६. ४२.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९४७

नच्तचान्नेद ॥ ५६॥ नतचमचिन्यादि । नचचवाचकाच्छब्दात्यरो नेतुशब्दो राजादि भवति । मुगनेचा राचिः। पुष्यनेचा ॥ नच्तचादिति किम्‌ । देवद त्तनेचकः ॥

नजसुब्युपचिभ्यञ्चत्वारः१) ॥ ५७॥ एभ्य्चत्वार शब्दौ राजा- दिर्मवति । अचतुरः । सुचतुरः । विचतुरः । उपचतुरः । चिचतुरः ॥ एभ्य दूति किम्‌ । पञ्चचल्ारः ॥

संज्ञायां नाभिः ॥ ५८ ॥ वङ्गत्रीदौ नाभी राजादिर्भवति। सं-

च्नायां गम्यमानायाम्‌ । पद्यनाभः। वज्ननाभः॥ संन्नायामिति किम्‌ । पदना- भिः।

नञ्‌ खदुग्यंः सक्थि वा ॥ ५८ ॥ एभ्यः सक्थि राजादि भव- ति वा। असक्यः। असकिथः । सुसखकथः। सुसखकियः। दुःसकथः । दुःस- किथः॥

॥ इति रने श्चरचक्रवतिविरचितराजादि वृत्तिः समाघ्ता ॥ राजादिरारूतिगणो ऽयम्‌ ॥

डानुबन्धे ऽन््यस्व रादेर्छखोपः ॥ ४२॥

डानुबन्धे मत्यये परे ऽ न््यखरादेरवयवस्य लोपो भवति । चलारिग्रतः पूरणः । चलारिशः। एवं पञ्चाशः । सरसिजम्‌ । नलजम्‌ । सप्तमी पञ्चम्यन्ते जनेडः ॥

१ मुदुद्युप० ५. ; न्युत्प° 2. ; °चत्वार्‌ भ. त.

९४८ कातन्त्र [का० २. ६. ४५.

नेर्विशतेरपि ॥ ४३ ॥ डानुबन्धे प्रत्यये परे विशतेरपि तेर्लोपो भवति । विंशतेः पूरणः । विशः ॥

इवणा वणेयोर्छोपः स्वरे प्रत्यये ये च ॥ ४४॥ दवणावर्णयोर्लोपो भवति । तद्धिते खरे? ये च म्रत्यये परतः(२)। आरतेयः। द्रौरेयः । दकि: । साकिः(२) । गाङ्गेयः । गाग्यः । तुच्यः(४)॥ पृनर्लोपयदणादव्ययानामन्त्यस्रादेर्लोपो लच्छतः(५) । सायंप्रातर्भवः । खायंम्रातिकः £ पौनःपुनिकः । श्राद्यमित्यादयः॥

नस्तु क्रचित्‌ ॥ ४५॥

नकारस्यलोपो भवति(ऽ) ्विल्च्यानु रोधात्‌) । तद्धिते खरे परे(९) । श्रौ डुलो मिः(१०) । च्राभ्नि शमिंः(११ । दे च्रदनो(१२) समाहते । इरः । च्य दः ॥(१२)

१ तदधितस्वरे ^.; 0.०".येचः; ४. ८ ग्लक्ता° ^. 7.८. पि. णा. [णि तद्धिते {० °अन्त्यस्व- ९ तदितस्वरे ५.; 1. ६. अ. प्रि. ग.

रादेलोपो. 7०» तद्धिते. २ परे ए. भ. १० अदेलोमिः (अल?) ^.9.7.; ३ ०. ए. 7. अौद््‌० 7). ४ 0. ^. ११ अमिशर्मिः ^. ए. ५ लक्षितः ए.; लतः ^. 7. ५. १२ अह्री पा. प. £ ४. ०११ पुनःपुनभेवः। १३ 7. ५०० क्रचिद्वहणादुपधालो-

७ ए. ०००5 समासे. पः । आद्धिकं-

का० २. ई. ४९.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९४९

उवणेस्त्वोत्वमापाद्यः ॥ ४६ ॥ उवण॑स्त्लोत्मापादनीयः । तद्धिते स्वरे ये च अत्यये पर- तः) ॥ श्रौ पगवः । वाभ्व्यः(२) ॥

एयेऽकदूास्तु दुष्यते ॥ 89 ॥ उवणंस्त॒ लुष्यते । एये मत्यये2 परो । न तु कद्र शब्दस्य । कामण्डलेयः । मादर्‌ वादेयः(४)॥ ्रकद्भा दति किम्‌ ॥ काद्रवेया नागाः॥ $

कायाववावावादेशावौकारोकारयोरपि ॥ ४८॥

श्रोकारौकारयोः स्यानेऽवावावादेशौ कार्यौ । तद्धिते खरे येच प्रत्यये परे । च्रौपगवः। गव्यम्‌ । नाव्यम्‌ ॥

वृद्धिरादौ सणे ॥ ४९॥ स्वराणां मध्य५)्रादौ खरस्य इद्धि्भवति । सणकारानु- बन्धे तद्धिते भरत्यये परे £) । शेवः । श्रौ पगवः । कार्पष्छम्‌ ॥ कथं वासिष्ठः७) । श्रादावित्याकारग्रक्नेषात्‌ ॥ कविदधिकारादुत्तर- पदस्यापि लच्यतः(८ । अवयवाद्ृद्धनाम्‌(९)। पूवेवार्षिकम्‌ । अप-

१परे। 7.7. .; प. गण. त्न्णच्. ६ परतः 8. 7.; ण. 1. ; 7. ४.

२ काद्रव्यः। ४.; 7. ०40, भार्गव्यः। ०. प्रत्यये. प. ००4 कौशिके पत्ये खः । ७ वाशिष्ठः ^. ८. ४.; वयशस्तु । ४. वधव्यः॥ = लतः ^. ए. ए. ; लकितः प. ; ३ ००. ^. 0. वुद्धिलै्तः +. ४ माद्रवहियः। >. ९ ००. श.

५ 00. 7. भा. ति.

१५० कातन्त्े [का०२. ई. ५०.

रदेमन्तम्‌ । वैके रे देमन्तेकदे रे वषादेमन्ती (१ ॥ सुसवीर्भभ्यो

जनपदस्य च सुपाञ्चालिकः(२)। सवपा च्चालिकः(२) | चरघपा-

ञचालिकः(२) ॥ क्चिदुभयपदस्यापि2 । सौभाग्यम्‌ । सौदहा-

दम्‌ । सक्ुप्रधानाः (४) सिन्धवः । ततरभवः साक्तन्धवः(५ । एव- = ¶व्या-(६)

मन्ये ऽप्यनुसतव्याः(९) ॥

न य्वोः पदाद्योवद्धिरागसः ॥ ५०॥

दह प्रतिषेधो विधिख गम्यते। ्रादि शब्दः समीपवचनः(७)। पदस्याद्यो्यकारवकारयोः समीपे ठद्धिनं भवति । तयोखादौ दृद्धिरागमो भवति। सणकारानुवन्धे८ तद्धिते९)। स्याने ऽन्तर- तम दूति न्यायाद्‌१०) यकारद्यैकारो वकारस्यौकारः॥ व्यसने भवः । वैयसनः(११) । ब्युद यस्या पत्यम्‌ । वैयुद यः(१२) । ख स्याप- त्यम्‌ । सौवश्चिः । व्याकरणं वेत्त्यधीते वा चैयाकरएः(१२) ॥ य्वोः समोपद्ति किम्‌ दाध्यश्िः। माष्वञ्चिः। तन्निमित्तो दद्धिरा-

१ श्ैमंतौ भ. पि. ९ ^. ०००5 प्रत्यये परे; ». प्रत्यये

२ °पाञ्ालकः 0. €. परतः

३ ४. ०११ वुद्धिः; पि. वुचिलैषिता ; १० ००... ४..; ऽन्तरतम्यात्‌। ए. ए. ०". क्विद्‌. ` ११ भवं । वैयसनं 1 ५. प.

४ शक्तु° ४. 0. ए.; सक्तः प्र° ^. १२ ब्युदासस्यापत्यम्‌। ेयुदखः। 8.;

५ शाक्तु° ४. ए. ; चक्तु° 0. च्दयस्वायं 1 ०. प. ब्युद-

६ एवमन्येऽपि । ए. स्यायम्‌ । वयुदस्वः ?.

७ सामोप्यम् प. १३ व्याकरणमधीते । वै° पि.; ०".

८ षण ० ४. #.

का० २. ६. ५०.] नानि चतुष्टयम्‌ । ९५९

` गमो न स्यात्‌) ॥ पुनडद्धियदणं व्धनाहृद्धिरिति२ ज्ञाप- नाथैम्‌ २) ॥ क्विदधिकाराद्‌४) द्वारादीनां चापदायोरपि दद्धिमरतिषेधो५ द्धिरागमञ्च(& । दारे नियुक्तो) दौवा- रिकः ॥ द्वार्‌९) । द्वारपाल(१०) । स्वर । व्यल्कस । स्वस्ति । स्वर्‌(११)। खगेमन । रूपय छत (१२। सखा दु-ग्ट दु (१३) । न्‌ । सव (१४)। एवमन्ये ऽ प्यनुख्ंव्याः ॥

॥ दति दौर्गसिंद्यां त्तौ नान्नि चतुष्टये तद्धि तपादः खमाप्नः०५)॥

१ तत्िमित्ती° प.; ग्गमोऽपि न स्यात्‌ 0.7. प.

२ वर्चनावु° ४. 2. ००१ व्ण. ए.

३ ब्युत्पत्य्ं प.

४ चिद पीत्यधिकाराद्‌ ४. प.

५ ^. ०. अपि; चापद्‌ाय्वोरपि° 7.; चापद्‌ायोरपि स्वोवुंदि° षा. प.

£ ^. ए. ००० स्यात्‌.

७ द्ारनियोगाद्‌ .;.०. ^. ए.

ए द्वीवारिकः ^. 2. ००॥ ग्ट. ए. ; बौवारपालिकः 8.

९. 079. ^. 7.

१० द्वारपालकः 7.

११ ४. ०. 70" व्यल्कस .

१२ स्फयुरुत्‌ क. ; स्फछतः 9. ; ०. 7.

१३ सवादु । 7.

१४ ख ^.; स्वनसखयाम7.; खनसु। ए.

१५ तद्धितः पाद्‌ः० 188. दर्व्ध 1; 1. प. ००. नान्न चतुष्टये; . ००. चतुष्टये ; °तद्धितप्रकरणं समाप्तं । ष.

रभरर्‌ कातन्त [का० २.९. ३.

॥ च्रयाख्यातम्‌ ॥

अथय परस्मेपदानि ॥१॥ चअ्रयानन्तराि त्यादीनि स्यामदिपर्यन्तानि पर स्तैपद संज्ञ- कानि भवन्ति । नव पराण्यात्मन इत्युक्तिबाधया पूवि नवेव (१) वचनानि सवासां विभक्तीनामिति ॥ अर्थस्य विभच्ननादिभक्तय दरति। ति तस्‌ अन्ति। सि थस्‌ थ। भि वस्‌ मस्‌ । एवं सर्व॑च। परस्मैपदप्रदेशाः गेषात्‌(२) कर्तरि परस्मैपद म्‌ [का०२. २.४७] द्रत्येवमादयः॥

नव पराण्यात्मने ॥ २॥

श्रय पराणि(२ नव नव वचनान्यात्मनेपद संज्ञकानि(४) भव- न्ति। पदानीति गम्यते॥ ते राते अन्ते। सेश्रायेष्वे। ए वदे मदे। एवं सवेच ॥ ्रत्मनेपदम्रदेणाः । आत्मनेपदानि भावकर्मणोः [का०२.२. ४०] दृत्येवमादयः॥

चीणि चीणि प्रथममध्यमोचमाः॥3॥

परसरैपद्‌ानामात्मनेपदानां च््ौखि चीणि वचनानि म्रय- ममष्यमो त्तमसंज्ञकानि भवन्ति यथासंख्यम्‌ । ति । तस । अन्ति ।

१ नव नव ए. ३ अथानन्तराणि पराणि ^. २ शेषाः ^. ४ °संन्नानि ^.

का०२.९.५.] अख्यातम्‌ । ९५

दति प्रथमः ॥ सि। यस्‌ । य । इति मध्यमः ॥ मि । वस्‌ । मस्‌ । इत्युत्तमः ॥ ते । त्राते । रन्ते । दति प्रथमः ॥ से। ्राये।ष्वे। दति मध्यमः ॥ ए । वदे । महे । इत्युत्तमः । एवं मवे ॥ संज्ञाप्र- ~> =

देशाः । नान्नि प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः । युञ्मदि मध्यमः । च्रस्म- दुत्तमः [का०द्‌.९. ५-७] दूत्येवमादयः॥

युगपद्चने परः पुरूषाराम्‌ ॥ ४ ॥

युगपदेककालाथैः। युगपद चन -एकक्रियाकालाभिघाने पुरू- षाणां मध्ये यः परः सभवति। सचत्वं चाद्ं च पचामः। सच त्वं चां चापाच्छ। सचत्वं चाहं च पच्यामः॥ वचनमतन्लम्‌ । सच त्वं च पचथयः। त्वं चाद्दं च पचावः॥ युगपद्चनद्रतिकिम्‌ । स पचति । लं पच्छसि। अदमपाक्मिति भिन्रकालोक्तौ वयमपा- च्छेति मा शत्‌(१)॥ वचनयणं युगपददिषये मा गत्‌ । ख पचति। त्वं पचसि । अदं पचा मीत्येवं प्राप्नोति॥ अरप्रत्तौ पयायेवा प्राप्त परिभाषेयम्‌ ॥

नान्नि प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः ॥५॥ नान्नि प्रयुज्यमाने ऽ प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः पुरुषो भवति । म पचति । तौ पचतः । ते पचन्ति । स पचते । तौ पचेते । ते पचन्ते। एवं पच्यते चटः । पच्येते घटौ । पच्यन्ते घटाः ॥ श्रभरयुज्यमाने ऽपि । पचति । पचतः । पचन्ति । एवं सवच ॥ प्रयुज्यमानग्रहणं

१४. ००. "०7 सच त्वं चाहं च पच्यामः।

९५४ कातन्त [का०द.९.८.

किम्‌ । घातुना युक्ते यथा स्यात्‌ । तेन देवद्‌ त्तेन दन्यसे लम्‌ । मध्यम एव युग्रद्योगात्‌ ॥

युष्मदि मध्यमः ॥ ६॥ युश्मदि प्रयुज्यमाने ऽप्रयुज्यमाने ऽपि मध्यमः पुरूषो भवति। त्वं पचसि । युवां पचथः । यूयं पचथ ॥ अप्रयुज्यमाने ऽपि । पचसि। पचथः । पचथ । एवं सवं च ॥ प्रयुज्यमानयदणं किंम्‌ । लया पच्यत श्रोदनः॥

ऋ स्मद्यु्तमः ॥ 9 ॥

श्रस्मदि प्रयुज्यमाने ऽ प्रयुज्यमाने ऽ णुत्तमः पुरूषो भवति । अदं पचामि। च्रावां पचावः। वयं पचामः॥ श्रप्रयुज्यमानेऽपि। पचामि । पचावः । पचामः । एवं (१ सर्वत्र) ॥ अवं त्वं संपद्यते। अनदमदं संपद्यते । त्वद्भवति । मद्धवतीति भवि- तव्यमेव । यृद्रदस्म्दोर्गौणत्वात्‌ । वन्मदी तु शब्द माचाश्रय- लात्‌(२॥ एदि मन्ये रयेन यास्यसि ॥ यातस्ते पितेति । खविषय एव (२, मध्यमोत्तमौ ॥

अदान्‌ दाधौ दा॥४॥ दाप्दैपौ वज॑विला दाधावित्ये तौ (४) द्‌ासंज्ञको (५ भवतः ।

१ 0०. 8. ४ दाघा दवेत ८. २ शन्द्‌ माश्रयत्वात्‌ ४. ५ °संन्नौ 8. ३ ००. 4.

का० रे. ९. ९०.1 आख्यातम्‌ । ९५१

दीयते । धीयते । ॥ अदाविति किम्‌ । दायन्ते ब्रीदयः । निदा- यन्ते भाजनानि । पकारो ऽयं गणे मतिषेधाथं एव निर्दिश्यते ॥

क्ियाभावो धातुः ॥ ९॥

यः शब्दः क्रियां भावयति प्रतिपादयति स धाद्संन्ञो भव- ति । भवति । अत्ति । जुदोति । दीव्यति । सुनोति । तुदति । रुणद्धि । तनोति । क्रीणाति । चोरयति) ॥ क्रियत इति क्रिया साध्यमुच्यते । खा च पुवापरीग्डतावयवैव ॥ कथं तदं । रस्ति । नग्यति । वेते माखादः । संयुज्यते । सखमवेति। सत्ता नित्यता । अभावो नाशः। खेतसंयोगावपि गुणौ । समवायो ऽप्यथान्तरम्‌। सत्यमिद दि साघनायत्तोदयं(र सर्व॑म्‌ अरतस्तदधोनतया सिद्ध- मपि क्रियालेनावभासते2) । क्रिचाकारकव्यव इतेरवुद्यवस्थानिन- न्धनात्‌ । तथा गतिवदनेकदे ओ विध्यवयवे(४)ऽपि । अद्रो जायत दरति जन्म चाग्डत्‌ । प्रादुभाव एवेति । च्रथवा जायते विेषेणणो- पलभ्यते । श्रतो ऽ ङुरस्य करत्‌ । तथा चोक्तम्‌ ।

यावत्‌ सिद्धमसिद्धं वा साध्यलेन प्रतीयते।

श्राञ्चितक्रमरूपवात्‌ सा क्रियेत्यभिधीयते ॥ धातुप्रदेशाः । घातोख डेतौ [का० २. २. १०] द्रत्येवमाद यः ॥

काटे ॥ १०॥ काल द्रति सक्नम्यन्तमनुङूतम्‌ । काल द्रत्यधिरतं वेदित-

१ 8. ०००, चिन्तयति । ३ °अवभाषति १188. २ साघनात्तो ^. ४ विदि अवयवे ए.

९५६९ कातन्तत [का० ३. ९. ९४.

व्यम्‌ । तेन साधने वतमाने ऽतीते भविव्यति च नस्यात्‌ । यामं गतो गमिष्यति चायं देवदत्तः रामो वनमगच्छनत्‌ । बलिरिन्द्रो भविव्यति ॥ वर्तमानादिभिः किम्‌ । धातोर्विंशेषणं द्रव्यस्य वेति मदेदेऽयमधिकारः। नित्यो व्यापो संप्रतिश्धतभविच्यतक्रियायो- गाद्‌ाकाशकल्प एको द्रव्यस्थो भिद्यते कालः ॥

संप्रति वतेमाना ॥ ११॥ संप्रतिकाले वर्तमाना विभक्रिभ॑वति। पचति । यजते ॥ स्वसं- ज्ञयैव कालो विशिष्यते ॥ संप्रतीति किम्‌ । तस्थुः । स्थास्यन्ति गिरयः ॥

स्मेनातीते ॥ १२॥

समशब्देन (१) योगे ऽ तीते काले वर्तमाना विभक्तिभंवति । ददतिस्म तरिपुरं दरः। इति स्म जनः कथययति॥ अरतीतविषया- णां बाधको ऽयम्‌ ॥

पोषा ॥ १३॥ अतीते काले परोच्ा विभक्रिभैवति। जघान कंसं किल वा- सुदेवः। कटं चक्रे देवदत्तः ॥ भरूतकरणवत्यश्च ॥ १४ ॥ तकालः करणं तदिद्यते यासामिति । पारिशेष्याद्‌ इस्त-

१ सेन ^.; सेन शब्देन ४.

का०२. ९. २६.] आख्यातम्‌ । ९५७ `

न्यद्यतनीक्रियातिपत्तय एव रूढाः । एता तकर णएवत्यस्तिखो विभक्तयो ऽ तीते काले भवन्ति । अकरोत्‌ । अरकार्घोत्‌ । च्रकरि- स्यत्‌ ॥

भविष्यति भविष्यन्त्या शीःश्वस्तन्यः ॥ १५॥

भविय्यति काले भविय्यन्त्याशोः-खस्तन्यस्तिस्ो विभक्रयो भव- न्ति। कटं करिव्यति। शक्रं वध्यात्‌ । रोदनं भोक्ता ॥

तासां स्वसंज्लाभिः काटविशेषः ॥ १६ ॥

तासां वर्तमानादीनां खसंज्ञाभिः कालस्य विषो ज्ञेयः ।

तेन वर्तमाने काले वतमाना । वतेत दति वर्तमानः । प्रारम्भो ऽपरिसमाधिः॥ मांसंन खाद्ति। इद कमारः क्रोडन्ति। तिष्ट न्ति पर्वताः। कद्‌ागतोऽचि। एष आगच्छछामि। कद्‌ागमिग्यसि । एष गच्चछामि॥

परोखेऽ तीति काले परोकेति। अक्वाणं परं परो्म्‌ । दद्दिया- णामविषय दत्यर्यः॥ कथं सुप्तो ऽदं किं विललाप। मन्तोऽद्ंविं विचचार । चित्तस्य विदेपात्‌ ॥ नादं कलिङ्गं जगाम । इति गम- नदोषभयात्रत्य चमप्यपन्हुते ॥ परो लोकविज्ञाते प्रयोक्तु शेन- योग्यलात्य रो चस्या विवच्ायां दस्तन्यपि । अयजत्‌ । इयाज । खतोऽपि चाविवक्वा। यथानृदरा कन्येति ॥

दयस्तने ऽ तीते काले द्यस्तनी । द्ोभवः कालो स्तनः । अदय द्यो वाभुच्छदोति व्यामिच्रे संनिधानाद्‌दयतनी॥

९१ कातन्त [का० २.९. ९६.

अद्यतने ऽतीते मा) ऽद्यतनी । श्रद्यभावोऽद्यतनः।चान्या- स्वादुत्यानादा न्याय्याच्च संवेशनाददः। उभयतो ऽधराचं(रवा लोकतः सिद्धम्‌ ॥ कथम्‌ अ्रमुचावात्सं सकलां रात्रिंजागरितः। रातेरप्रभावलादद्यतनमिव३) कालं मन्यते। यो मृद्धतंमपि स्तः सोऽ नद्यतन(४) जानन्न्‌ अमु चावसमित्याद ॥ अगमाम घोषान्‌ । अपाम पय दूति दस्तनस्याविवक्ैव द्योऽ गमाम घोषानिति पदार्थंद्यस्तने द्यस्तनी न वाक्याथ दति मतम्‌ ॥ क्रियातिपत्तावतीते काले क्रियातिपत्तिरिति। एधां ेदलप्स्यत। च्रोदनमपच्छत्‌ । भविय्यति क्रियातिपतने भविव्यन्तयेव ॥ भविष्यति (५) काले ५) भविव्यन्ती(५)। भविव्यत्कालस्य भविव्यदिशे- षणात्‌ । श्रद्यश्धो वा गमिय्यतीति खस्तनीमपि वाधते॥

आ शर्ते भविग्यति काल त्राः । च्रनागतस्ेष्टायेस्य लाभेना- विष्करणमाणीः। श्रा द्विष्यदिषयेव । यदस्या भविव्यदिधानं (£) तत्‌ सुखप्रतिपत््यथेम्‌ ॥

श्चोभवः कालः स्तनः । स चाय विष्यन्‌ । यदस्या भविव्यदि- घानं(£) तच्छा मान्यप्रतिपत्तय्थ॑म्‌(७) । खो गमिव्यति। मासेन गमि- स्यतीति पद संस्कारात्‌ ॥ अन्वर्थ संज्ञायाः८) प्रायो ढत्तितवात्‌ शङ- रः(९) स्यादिति । परिभाषेयम्‌ ॥

१ काले ४. & यदस्या्चवि° ४. २ उभयतोरधराच ए. ७ सामान्यभविष्यत्रतिपत्यधै ४ए.; ३ राैरभावत्वाद्‌० ए.; °प्रभात- सामान्यसुखप्रति° ए. त्वाद० ^. ८ °संच्नया ^. ४ ऽव्यतनं ए. ९ सद्धरः £.

५ 0). 7.

का० र. ९. ९७.] आख्यातम्‌ । ९५९

प्रयोगतश्च ॥ १७ ॥

अयुज्यत दूति प्रयोगः । प्रयोगाद्‌वधेः कालस्य विशेषो ज्ञेयः । ्रथात्पद्‌ान्तरसंबन्धे । यावह्ुङ्घे ततो व्रजति । भविव्यत्ता गम्यते । भविव्यन्ती विवच्चायां तु यावच्छब्दस्याप्रयोग एव ॥ अघोष्व माएवक पुरा विद्योतते विद्युत्‌ । चिप्र करु कटं पुरा गच्छसि रामम्‌ । वतंमानसा मीष्यस्व(१) तद्र देन यदणएम्‌ (२) । पुरा शब्दा- द्वविय्यदवगमे सुति तद्‌ा तस्य वर्तमानता वा(२॥ कद्‌ाकर्ददियोगे वतंमानाभविष्यन्तीखस्तन्यः । कदा गुद्धे । कदा भोच्ते। कदा भोक्ता । कदं भद्ध । कदं भो च्छते । कदं भोक्ता ॥ (४)भविव्यति परोच्तादयोऽपि। कदा वुभुजे । कदा भुक्तः । कदा भूक्तवान्‌॥ तया किमो विभक्रिडतरडतमान्तस्य प्रयोगे लिष्छायां गम्यमा- नायाम्‌(५)। भविव्यति(&) भविष्यति सामान्ये । को भवतां भित्तं ददाति दास्यति दाता वा । कतरो भवतां कतमो भवतां भिचा ददाति दास्यति दाता वा॥ श्रूतविदिता रपि दूश्यन्ते। को भवतां (= पाटलिपु्रमगच्छत्‌ । ्रगमदिति वा ॥ तया लि- प्स्यमानात्‌(९) सिद्धावपि । यो भवतां भिक्तां ददाति दास्यति दातावा सख सखगलोकं याति यास्यतियातावा। यो भवतां भि- चामद्‌ात्‌ स स्वर्गलोकमगमदिति(१०) । एवमन्ये ऽ प्यनुसतेव्याः ॥

१ वर्तमाने सा० ^. ६ ००. ष.

२ हणात्‌ ए. ७ भवतः ^.

३ ००. ^. ए. ८ ४. ०००५ भिचा ददाति. ४ एवे भग ८. ९ लिष्स्यमाना ४.

५ 0. ४. १० गदति वा४.

१६० कातन्त्र [का० र्‌. ९. २०.

पच्चम्यनुमतो ॥ १४ ॥ कदुमिच्छतो ऽनुज्ञानुमतिः। सा च वतेमानभविव्यदिष- चेव(१ । अनुमतौ वतेमानाद्धातोः पञ्चमो भवति । एवं कुरू 1 कटं कुर्‌ ष्णां हिन्दि। भज माम्‌ । कुरू द्याम्‌ ॥

समथेनाश्िषोश्च ॥ १९॥

पहर शक्यस्य वस्तुनो ऽध्यवसायः समर्थना । दृष्टा येस्ा शंस- नमाशरोः । समर्यनाररिषोख वतमानाद्धातोः पच्चमी भवति। प्वैतमय्युत्याटयानि ॥ समुद्रमपि शोषयाणि(र२) । क्िद्‌ाद । समुद्र: शोषयितुमशक्यः। स च्राद। समुद्रमपि शोषयाणतिसम- यैयति मतमस्य ॥ च्रारिषि च । जीवतु भवान्‌ । नन्दतु भवान्‌ । अपि शिरसा पर्वतं भिन्द्यात्‌ । चपि सिच्चेन्मूलसदखमिति विधौ सप्तमी । अपिशब्दो ऽ च संभावने(3) प्रयोगतञ्चेति सिद्धम्‌ ॥ नचि छाशंसनमपि प्रार्थनमेव । सत्यम्‌ । आआशोर्विभक्या बाधिता पञ्चमो यथास्यादिति वचनम्‌ ॥

विध्यादिषु सप्नमी च ॥ २०॥

विध्यादिषु वतमानाद्धातोः सक्नमो भवति पञ्चमी च(४। ^ विधिरज्ञातज्ञापनमेव। कटं कुयात्‌ । कटं करोतु भवान्‌ ॥ यच ^ अ्त्याख्याने म्रत्यवायस्तज्निमन्तएम्‌(५) । ट भुञ्जीत । दद शुद्धां

१ वतमानाभ° ^. 8 च भवति ए. २ शोषयानीति 7. ५ म्रत्यवाय° ^. ३ ४. ००० वतैते.

का००द.९.२९.] च्राख्यातम्‌ । ९६९

१

भवान्‌ ॥ यच प्रत्याख्याने कामचारस्तद्‌ामन्ल्रणम्‌ । इदासोत। दास्तां भवान्‌ ॥ सत्कार पूवको व्यापारो ऽष्येषणम्‌ । माणएवक- मध्यापयेद्‌ चध्यापयत्‌(१) भवान्‌ ॥ निरूपणा सप्र: कि नृ खलु भो व्याकरणमधोयोय(२)। उत च्छन्दो ऽधोयोय(२। किंनु खलु भो व्याकरण मध्ययै(2) । उत ऋ न्दो ऽध्यचै(२)॥ याञ्वा ्रार्थना। लभेय भित्तम्‌ । देहि मे भिक्ठाम्‌ ॥ त्रैव्यप्राप्तकालयोरपि सप्तमी पञ्चमी(४) स्यादेवेति मतम्‌ । प्रेषितस्तवं यामं गच्छेः । ग्रामं गच्छ । भाक्षस्ते कालः कटकरणे । करं र्यात्‌ कटं करोतु भवान्‌ ॥ कथं विदध्यात्‌ । निमन्त्रयेत्‌ । ्रामन्लरयेत्‌ । अधोच्छेत्‌ । सं्- च्छत्‌ । प्रार्थयेत्‌ । रत्य रूपेषु विध्यादिषु तयोविधानात्‌ । यदा त प्रत्यर्थस्य न कर्तव्यता तद्‌ा विद्धातीत्यादयः सिद्धाः ॥

क्रियासमभिहार ५ सवेकारेषु मध्यमेकव चनं पञ्च- म्याः ॥ २१॥ क्रियायाः समभिद्ारः(५) पौनःपून्यं ख्शार्यो वा । क्रिया- समभिद्ारे५ वर्तमानाद्धातोः सर्वक्रियाकालेषु मध्यजैकवचनं भवति पञ्चम्याः । लुनोदि लुनीदि। दत्येवायं लुनाति । लुनीतः । लुनन्ति । लुनासि । लुनोयः। लुनीथ । लुनामि । लुनीवः । लुनीमः । च्रलुनात्‌ । लविय्यति ॥ अरधीव्वाधीव्व । इत्येवायम-

१ 07. 4. ४ सप्तम्यपि ४. २ °अधोय। ^. ५ °समविदारे ०५८. ^. ३ °्रध्ये। ^. 11

१६२ कातन्त [का० २.९.२२.

धीते । अ्रघ्येत१) । अभ्येव्यते ॥ सवैक्रियाकालेष्िति वचनात्संख्या- विशेषो(र) न गम्यत दत्यनुप्रयोगः । प्रत्यासन्तेस्तेनेव धातुना कारकेेति सुखाथमेवेदम्‌ । अन्यया । एवमसौ त्वरावान्‌ यद्‌- न्यानपि प्रेरयन्‌ क्रियां करोतोति विवक्तया ३) सिभ्यति ॥ तथा । लुनीत लुनीत । इत्येवायं यूयं लुन (४) । अधीष्वमधोष्वमिल्ये वायं यूयमधीष्वे ॥ तथा भ्राग्रमट । मठमट । खदूरमट । स्या न्यपिधानमर । दृत्येवायमर तोत्यादयो विव्ताः(५) ॥

मायोगे ऽद्यतनी ॥ २२॥ माश्ब्देन योगे(&) धातोरद्यतनी भवति । मा कार्षीत्‌ । मा भवान्पारीत्‌ ॥ कथं मा भवतु । तस्य पापंमा करिय्यतीति निरनुवन्धय्रदणात्‌ ॥ डननुबन्धमायोगे(ऽ) न स्यादिति केचित्‌ ॥ वर्तमानभत्रिव्यदिषयाणणां वाघको ऽयम्‌ ॥

मास्मयोगे ह्यस्तनी च ॥ २३ ॥ मास्मशब्देन योगे(र) घातो स्तनी भवति । चकारादयत- नीच। मास्म करोत्‌ । मास्म कार्षोत्‌ ॥ यस्तेऽपीच्छन्ति केचित्‌ । स करोन्मा ॥ एयग्योगात्‌ केवलमायोगे न स्यात्‌ ॥

१ अध्येत । ^. ए. ५ विवच्ता ^. .; धानम अरती- २ संख्यादिर्विशेषो ए. त्वादयो विवत्ताः॥ ए.

३ विवत्ता ४. & माशब्दयोगे ^.

४ लुनीय सुनीथ ^. ७ °यहणे° ^.; °नानुबन्ध० ए.

८ ए. ०१०० वतेमानाद्‌-

का०२.९.२७.] आख्यातम्‌ 1 ९६२

वतमाना ॥ २४ ॥ ति तस्‌ श्रन्ति। सि थस्‌ थ। मि वम्‌ मस्‌ ॥ ते राते अन्ते। सेश्रायेष्वे। ए वदे मदे॥ इमानि वचनानि व्तमानासंज्ञकानि भवन्ति ॥ वर्तमानाप्रदेशाः । संप्रति वर्तमाना [का०२. ९. ९९] दृूत्येवमादयः॥

सप्तमी ॥ २५॥ यात्‌ याताम्‌ युख्‌ । यास्‌ यातम्‌ यात। याम्‌ यावयाम॥ ईत ईयाताम्‌ ईरन्‌ । ईैयास्‌ ईयाथाम्‌ ईध्वम्‌ । ईय ईवहि ईैमदि॥ दमानि वचनानि सप्नमीसंज्ञकानि भवन्ति ॥ सप्तमीम्र- देशाः । विध्यादिषु पक्तमो च [का० द्‌. २. २०] इत्येवमादयः ॥

पञ्चमी ॥ २६॥ तु ताम्‌ अन्तु । दितम्‌ त। आनि च्रावच्राम॥ ताम्‌ तरताम्‌ च्रन्ताम्‌ । खश्राथाम्‌ ध्वम्‌ । रे ्रावद्दे ्मदे॥ दमा- नि वचनानि पञ्चमीसंन्ञकानि भवन्ति ॥ पञ्च मीप्रदे णाः । पञ्चम्य- नुमतौ [का०द्‌.९. १८] इत्येवमादयः ॥

ह्यस्तनी ॥ २७ ॥ दि ताम्‌ श्रन्‌ । सितम्‌ त। श्रम्‌ वम॥तश्राताम्‌ अन्त। थास्‌ च्राथाम्‌ ध्वम्‌ । द वहि मदि ॥ इमानि वचनानि स्त- नीसंज्ञकानि भवन्ति ॥ दस्तनीप्रदेशाः । मास्मयोगे स्तनो [का० र. ९. २२] दरत्येवमादयः॥

१६४ कातन्त [का० ट्‌. ९. २९.

एवमेवाद्यतनी ॥ २४॥ एवमेवाद्यतनी भवति ॥ चअरद्यतनीप्रदेशाः । मायोगे ऽद्यतनो [का०२. १. २२] इत्येवमादयः ॥

परोषा ॥ २९॥ श्रर्‌ तुस्‌ उस्‌ । यल्‌(१ ्रयुस्‌ अ । अट्‌ वम॥ एआ्राते दरो । सेत्रायेष्वे। ए वहे मदे॥ इमानि वचनानि परोक्तासंज्ञ- कानि भवंन्ति॥ परोक्ठाप्रदेशाः। परोच्वा [का० २. ९.९३] दत्ये- वमादय+॥

श्वस्तनी ॥ 3३०॥ तातारौ तारम्‌ । तासि तास्यस्‌ तास्व । तासि ताखस्‌ तास्मस्‌ ॥ ता तारौ तारम्‌ । तासे तासाये ताध्वे । तादे ताखदे तास्महे ॥ दूमानि वचनानि अस्तनीसंज्ञकानि भवन्ति ॥ अ्रस्तनी- म्देशाः। भविष्यति भवि्यन्या भीः स्तन्य: [का० ३.१.२५] दूत्ये- वमादयः॥

साशीः॥ ३१॥ यात्‌ यास्ताम्‌(२) यासुस्‌ । यास्‌ यास्तम्‌ यास । याषम याखयास्म॥ सीष्ट रोयास्ताम्‌ सीरन्‌ । सीष्ठास्‌ सोयास्थाम्‌(२)

सीष्वम्‌ । सीय सोवदहि सोमदि॥ टूमानि वचनान्याभौ संन्ञकानि

-----________-----_~__~_~__~-

१ थस्‌ ^. ३ सीयास्तां 1198. २ याताम्‌ । ^.

का २.९. २४.] आख्यातम्‌ । ९६५

भवन्ति ॥ आआशःप्रदेशाः । आशिषि च परस [का०२. ५.२२] दत्येवमादयः॥

स्यसंहितानि त्यादीनि भविष्यन्ती ॥ ३२॥ धातोः पराणि स्येन खंडितानि^ त्या दीनि भविग्यन्तोसंज्ञ- कानि भवन्ति(२ । स्यति स्यतस्‌ स्यन्ति । स्यसि स्ययस्‌ स्वय । स्यामि स्यावस्‌ स्यामस्‌ ॥ स्यते स्येते स्यन्ते । स्यसे स्येथे स्यध्वे । स्ये स्या वद् स्यामरे(२)॥ भविष्यन्तो प्रदे णाः । भविष्यति भविष्यन्त्या शीः खस्तन्यः [का० ३. २. ९५] दत्येवमादयः॥

द्यादीनि ४) च्ियातिप्चिः ॥ ३३ ॥ धातोः पराणि स्येन संडितानि५) दद्यादीनि(४) क्रियाति- त्तिसंज्ञकानि भवन्ति । स्यत्‌ त्यताम्‌ स्यन्‌ । स्यस्‌ स्यतम्‌ स्यत । स्यम्‌ स्याव स्याम ॥ स्यत स्येताम्‌ स्वन्त । स्ययास स्येयाम्‌ स्यध्वम्‌ । स्ये स्यावदि स्या मदि ॥ क्रियातिपन्निप्रदेशाः । अङ्‌ धालादिद्ये- स्तन्यद्यतनीक्रियातिपन्तिषु [का० र. ८. ९६] दरत्येवमादयः॥ एताः पवौ चार्प्रसिद्धाः संज्ञा (£) चन्या दद ज्ञाष्यन्ते (७) ॥

षडाद्याः सावेधातुकम्‌ ॥ ३४ ॥ चषा विभक्रोनामाद्या वर्त॑मानासप्तमोपञ्चमो द्यस्तन्यः (= षा-

१ स्यरसंहितानि ^. ५ स्यसंहितानि ^. ए.

२8. ०. धातोः & ००. 8. ३ ४. ०००, बमानि वचनानि भवि- ७ ऋप्यन्ते 8. च्यन्तीसश्ञकानि भवन्ति । ख 8. ०००० चतसखो विभक्तयः

४ त्यादीनि ^.

१६६ कातन्त्र [का०२.२.२.

व॑धातुकसंज्ञा(१) भवन्ति ॥ सार्वधातुकप्रदेशाः । जुदोत्यादीनां सावधातुके [का० २.३. ८] दूत्येवमादयः॥

॥ दति दौ्मसिंद्यां छत्तावाख्याते प्रयमः पादः समाप्तः ॥

प्रत्ययः परः ॥१॥ प्रतीयते येनार्थः सप्रत्यय दति रूटिः । ययाप्रत्ययात्रयमं क्रियत द्रति प्रकूतिः। भ्रृतेः परः प्रत्ययो वेदितव्यः । टचः । श्रश्वकः । यावकः । खद्धा । श्रौ पगवः। जुगु्ते । गोपायति । कतं । कतव्य: ॥ अनियमे प्राने परिभाषेयं विध्यङ्गशेषण्डता वा ॥

गुपतिज्‌किद्यः सन्‌ ॥ २॥ गुपतिज्‌किद्ः(२) सन्‌ परो भवति खाय । जुगुष्एते माम्‌ ।

तितिचते तपस्तापसः । विविकित्सति मे मनः । विकित्सत्यातुरं वैयः। रिपुं चिकित्सति । चिकित्थानि२) केषे दणानि॥

गुपो बधेख निन्दायां चयायां च तथा तिजः।

संशये च रतोकारे कितः सन्नभिधीयते ॥ अ्रकारोञ्चारणं किम्‌ । खरादेदिंतीयस् [का०२.३.२] दतिदि- वंचना्थैम्‌ । तेनाथोान्मतीषिषति ॥

१ °संन्ञकानि ए. ३ चिकित्सानि ४. २ एभ्यः 8.

का०द्‌.२.५.] च्राख्यातम्‌ । ९६७

मानबधदानश्णन्भ्यो दीधेश्वाभ्यासस्य ॥३॥ 1 मानादिग्यः खन्‌ परो भवति सार्य । दीर्धञचैषामभग्यासस्येतो भवति। मीमां सते । बीभत्सते । दीदांसते । शो शां खते ॥ चअभ्याखवि- कारेष्वपवादो नोत्छर बाधते ॥ कथम्‌ अवदानम्‌ । निशानमि- ति यतेः श्छतेञख युटा१ सिद्धम्‌ ॥ चोरादिकेन मानः। मानयति॥ दान्‌ शान्‌ उभयम्‌ । कित्र ॥

धात्तोवेा तुमन्तादिच्छतिनेककतैकात्‌ ॥ ४॥

वा तुमन्तो यसेति वियद: । वा ठमन्ताद्धातोरि च्छतिने- ककटढंकात्‌ सन्‌ परो भवति । कदमिच्छति । चिकीर्षति । भोक्तु- मिच्छति । बुभुक्ते ॥ सना द्योतितलादिषेरभ्रयोगः । केचित्‌ सनि चानिरि [का० द. ५. ७] दति ज्ञापकात्‌ तुमविषयादि- त्याः ॥ धातोरिति किम्‌ । भाचिकीर्ष॑त्‌ ॥ तुमन्तादिति किम्‌ । भोजनमिच्छति ॥ इच्छायामिति द्ध एककटढेकादिति सखष्टा- यम्‌ ॥ इ च्छासनन्तात्सन्न भवति खात्मनि क्रियाविरोधात्‌ ॥ कथं नदोकरूलं पिपतिषति । खा मुमूषेति । यथया वाक्यं तयेदं विवचये- तिर मतम्‌ ॥

नान्न सात्मेच्छायां यिन्‌ ॥५॥ नाच आआत्मेच्छायामर्य यिन्‌ परो भवति । पुचमिच्छति । पुत्रीयति । एवं चटीयति ॥ श्रात्म न्दो ऽ चध्यात्मवचन एव

१ जुटा ^.; वयते खत युटा 8. २ विवकचेति ॥ ^. ए.

श्य कातन्त्र [का०द.२.स.

मन्दधियां सुखाः । भ्रातुः पुचमिच्छति । महान्तं पुरमिच्छ- ति । आत्मनः पुचमिच्छतोति सापेक्तत्वात्‌ । भ्वाद्पुत्रीयतीति युक्ता्थैलात्‌ ॥ इच्छया(१) नान्बरः संबन्धाद्‌ दा चेणेच्छतीत्यकम- णोनस्यात्‌ सापेक्तवात्‌ ॥ व्यवसितवास्मरणणाद्‌ मान्ताव्ययाभ्यां नस्यात्‌ । किमिच्छति । स्तरिच्चछति॥

काम्य च॥६॥ नासर ्रात्मेच्छायाम्यं काम्यः परो भवति। चकारायिंख। एतच्च त रार्थमेवानन्तरः काम्यो मा ग्छदिति(२। पचमिच्छति। पुचकाम्यति । ददंकाम्यति(२ । स्वःकाम्यति २ ॥

उपमानादाचरि ॥ ७9 ॥

(४)उपमानानाखर ्राचारे ऽभिधेये यिन्‌ परो भवति। पुच- मिवाचरति । पुत्रीयति माणवकम्‌ । माणवकादि दितीया नोक्तार्येति ॥ आआघारादपि स्याद्‌ निरपेक्तवात्‌ । कुचखामिवाच- रति। कुटोयति मरासार्‌॥

कतुरायिः सलोपश्च ॥४८॥ कतुरुपमानान्ान्न च्राचारे ऽ भिधेय श्रायिः परो भवति सलोपख यथासंभवम्‌ (५) । श्येन दवाचरति 1 श्येनायते । एवं

१ इच्छाया. ४ उपभितिरूपमाणं । उप० ए. ; २ माभूत्‌ । ^. कतुरूप ४. ३ 07. ^. प ००.

का०द.२.र८.] च्राख्यातम्‌ । ९९९.

सारखायते% 1 ्रोजायते। अप्रा यते । पयायते । पयस्यते! वा- शब्द सेष्टाथैतात्‌ ॥ अये लोपः। गर्दभ दूवाचरति। गदंभति। अरखतीति मतम्‌ ॥ कथं गल्भते । क्तीवते(२) । दो डते । एत च्रात्म- नेपदिनः । म्रत्ययान्तत्वादामिष्यत एव ॥

श्रोजसो ऽप्छरसो नित्यं पयसो तु विभाषया ।

आयिलोपञ विज्ञेयो न चासो गर्दभत्यपिर॥ तया यर्थ भृशादेस्तसोर्लोपञचेति । अग्शो श्रो भवति। ग्टशा- यति । एवम्‌ उन्मनायते । दुर्मनायते ॥ वेदत्‌ । वेद्ायते॥ शत्‌ । शच्ायते ॥ वावचनाच्चिरपि ४) । टीभवति५। अरष्टशो यो ग्टश्नो भवति ख चश दूवाचरति । सादृश्यादभेदो वस्तन द्रति मतम्‌ । तलोपेष्टिरिति ॥ तथा (९ डाक्लोदितादिभ्यश च्रे । परटपटावति। पटपटायते 1 लोदितायति। लोदितायते। यजा- दिषुपाटठद्व्यते॥ कष्टाय कर्मे क्रामति। कष्टायते। एवं पापा- यते । कल्तायते। सचायति(ऽ) । गदनायते॥ पापटत्तिभ्यो ऽन्य न भवति । कष्टाय तपे क्रामति ॥ रोमन्यं वतेयति । रोम- न्थायते गौः । दनु चलन(८ एवेद न स्यात्‌ । कीटो रोमन्यं वर्तयति ॥ बा्यमुदमति (९) । ना व्ययते) । एवसु यते (११)।

१ परायते । ए. ७ श्रचायते ए.; छच्छायते ए.

२ क्रोभते ^. ८ हनु° ^.

३ गदंभित्यपि 8. ९ वास्मुन्रमयति ^. ; वास्पसुदध- ४ श्चीरपि ^. मयति 8.

५ 0०. ^~ १० षास्ायते ^. ए. ए.

& तथाच. ११ ऊष्मायते ^. ए.

९७० कातन्त् [का०२.२. ९.

फेनायते ॥ सुखादीनि वेद यते । सुखं १) वेद यते१। सुखायते । एवं१ दुःखायते ॥ शब्दादीनि करोति । शब्दं(१) करोति१। शब्दायते। एवं वेरायते। कलहायते ॥ नमस्तपोवरि समस्त चिन्‌। नमस्करोति । नमस्यति देवान्‌ । एवं तपस्यति अ चन्‌ । वरिव- स्यति गुरून्‌ ॥ चिङ्‌ आरा खयं । त्राय चिं करोति । वचिचो- यते॥ कण्ड्वादिभ्यो यन्‌(२। क ण्ड्ञ्‌(२)। कण्डुं(४)करोति। कण्डू यति(५)। कण्डूयते ॥ मरीङ्‌ः। मरीयते। दत्यादयो ऽप्यनुसतेव्याः। एतत्सर्व वाशब्देन(£) बह्लार्थेन वा सिद्धम्‌ ॥

इन कारितं धात्वर्थे ॥ ९॥

धात्वथं(७क्रियाना्र दन्‌ परो भवति धालर्येस च कारि- तसन्ञकः । दलि कलिं ्ाति। दलयति । कलयति । एवं कतय- ति। वणैयति । लचयति ॥ द्ध स्तानि (२८, विदन्ति । विद स्तयति(९॥ वस्तं समाच्चादयति। संवस्तरयति ॥ वर्म॑णा संनद्यति । संवम- यति ॥ चूर्तेर वध्वसते। अवचूएंयति(१०॥ तत्करोति । तदाचष्टे ॥ मुण्डं करोति । मुण्डयति । एवं मिश्र- यति । स्च्छएयति (११) । लवणएयति । सूचयति (१२) । पयो ्रतय-

१ 070. ए.

८ तुस्तानि 7. स्यण्‌ ए. ९ वितुस्तयति ४. ३ कण्डूञ्‌ ए.; ०. 5. १० ६. ०००, तूज्ञेरवकुष्णाति । अव- ४ कष्डुं ए. तुलयति । ५००.४. ११ खच्यति ^. & ००. 4. ५१२ ००, 4.

७ घालर्धः ८.

का० २. २.९०.1 छराख्यातम्‌ । ९७९

ति। पयो मुद्ध दति गम्यते । टषलान्नं त्रतयति । मुङ्ख इत्यथैः ॥ सत्य माचष्टे । सत्यापयति । एवम्‌ चरथो पयति । वेदापयति ॥ भि- यमा चष्टे। मापयति । ्ावागमख ॥ तेनातिक्रामति । दस्िना- तिक्रामति । शअरतिदस्तयति ॥ कर्टकरणा्य । वीणयोपगायति । उपवीएयति% । द्व ज्ञैर व्ुष्णाति (२) । अवतूलयति(२ । सोके रूपस्दौति । उपन्नो कयति । सेनयाभियाति । अभिषेणयति ॥ कदाचिद्‌ ने । खूपं पश्यति ! निरूपयति। वड्धलमेतन्निद शनम्‌ ॥ तथा । इनङ्‌ आअङ्गनिर सने ऽपि । ₹स्तौ निरस्यति । स्तयते ॥ पादो ४) निरस्यति) । पाद यते ॥ एवं पुच्छमुर्छिपति । उत्पु- चऋयते गोः ॥ पुच्छं परि किपति । परि पृच्छयते ॥ एवं भाण्डानि समाचिनोति । संभाणष्डयते विक्‌ । चीवर संमाजेयति परिद- धाति वा । संचीवरयते भिचुः ॥ दि द्धा चमिदं गणएकारवचना- दप्युद्यम्‌ |||

धातोश्च हेतौ ॥ १०॥

देदुश्ब्देन देत्कर्ढव्यापारो ऽथीद्धम्यते । धा लथं वतेयन्त्न्ये। देतुकर्टव्यापारे वतमानाद्धातोखेन्‌ परो भवति खचकारि- तंज्ञकः । कुर्वन्तं युद्धे । कारयति ॥ पचन्तं परयुद्धे । पाचयति ॥ तया भिचां वासयति । कारीषो (& ऽ ध्या पयति ॥

१ उपवीणायति ए. ४ एवं 8. 2 0/0. ‰,+ &९९ ००६४6 10, 29८ 1270. ५ 4. ५११8 धाव्य.

३ इनि .; इनिन ^ ६ कारीभ्रो 8.

९७२्‌ कातन्् . [का०३. २.९२.

तया कथकः कसं (१) घातयति। सीतां दारयति । राजानमागम- ति(२)। तथा च कि) गतेन इतः क स४) इति लोकविवत्ता ॥ तया रात्रिंविवासयति। विपूर्वो वसिरतिक्रमे(५)॥ उज्जयन्याः प्रसितो मादिग्मत्यां खर्यमद्गमयति । तथा पु्येणए चन्द्रं योजयति ॥

चुरादेश्च ॥ ११॥

चर्‌ दृरत्येवमादिम्यश्चेन्‌ परो भवति । खार्यै। सच कारि- तसंज्ञकः । चोरयति । चिन्तयति ॥ कारितग्रदेशाः । कारित- स्यानामिद्धिकरणे [का० २. ६. ४४] दत्येवमादयः ॥

इनि लि ङ्गस्यानेकाक्षरस्यान्त्यस्व रदेर्छोपः ॥ १२॥

स्वराणां मध्ये यो ऽन्त्यस्व रादि स्तस्या वयवस्येति (६ वियदः । न चरति न चलतीति प्रधानत्वादच्तरं खर उच्यते । दनि परे लिङ्गस्यानेकाक्तरस्य यो(७) ऽ वयवो ऽ न््यखरादि स्तस्य लोपो भवति । च्रतिदस्तयति । उपवीणयति ॥ अननेकात्तर स्येति किम्‌ । वाचयति ॥ शखेताश्चाशतरगालोडितङ्रकाणामश्चतरेतकलोप- सखेति गणएकारवचनादेव । खेताख्माचष्टे । खेतयति ॥ अ्रश्तर- माचष्टे । श्रश्चयति ॥ गालोडितमा चष्टे । गालोडयति (ख ॥

१ कंशं ४. ५ °अतिक्रमे वर्तते। ए.

२ ए. „०११5 यथा वाह्यं तथेदं विवक्त- £ स्वराणां मध्ये योऽन्त्यः स आदि- येति। यैस्यावयवस्येति ए. ३ 7. ०. कि. ७. 00. ए.

४ कश्च 8. ८ ग्गलो० ^.

का० २.२. ९४.] श्राख्यातम्‌ । ९७द्‌

ङरकमाचष्टे । करयति ॥ तददिष्टेमेयःखु वङ्लम्‌ । पटिष्ठः । पटिमा । परीचान्‌ ॥ मन्तुवन्तुवणणं *) लुक्‌ चेति गणे । ई ण्मन्त- माचष्टे२) । ईशयति । खुग्बन्तमा चष्टे २) । खुचयति 2) । खम्वि- णमा चष्टे ४) । खजयति (४) ॥

र्ब्ट्‌ ऋतो रघोव्येञ्ननादेः ॥ १३ ॥ व्यच्ननादे लिङ्गस्यानेकाच्रस्य छतो लघो रशब्दादेशो भवति, दनि परे। णु प्रथयति । ग्टदु चदयति। दृढ दढयति। कश क्रशयति । भृश भ्रश्यति । परिटढ परिब्रटयति। एषामे- वानिधानम्‌ ॥

धातोयेशब्दश्चेक्रीयितं क्रियासमभिहर ॥ १४॥

क्रियायाः समभिद्दारः पौनःपुन्यं भृणशार्योवा। क्रियासम- निद्ारे वर्तमानाद्धातोव्यै्ननादेर्यशब्दः परो भवति । स च चेक्रीयतसंज्ञकः । पुनःपुनः पचति । पापच्यते । भृशं ज्वलयति । जाज्चन्ते ॥ पाकादीनां प्रधानक्रियाणणं पौनःपुन्यं प्रधानक्रियो- पकारकाणामधिश्रयणादीनां५) च भृशता फलातिरोको वा । व्यवस्यितवाधिकारादेकस्वरात्‌ । तेन पुनः पुनज गति॥ छप्रभुति- भ्यद्य । च्रार्यते । अरा खते । श्र भोजने । ्रशाश्छते। मोर्ण- नुते । सो दधच्यते । मोमूच्यते ॥ प्रभिरुचिभ्यां न स्यात्‌ । भृथ

१ न्विनां ^. ४ ^. 7. २ श्णमान्तम्‌° ^. ५ °अधिच्रयादीनां 2. ३ ००.४8. सम्बन्तमाचे । सजयति.

१७४ कातन्त्र [का० दे.२.९६.

शोभते । भृशं रोचते॥ गत्यथात्‌^१ कौटिल्य एव । भृषं पुनःपु- नवा कुटिलं क्रामति। च॑क्रम्यते॥ लुपादेर्गच्यात्‌ । भुशं पुनः पुनव गितं लुम्पति । लोलुप्यते । एवं सासद्यते । चंसूरयते । जंजप्यते । जेजभ्यते । द्‌ द्‌ द्यते । द्‌ द श्यते । निजेगिल्यते ॥ गुपधूपविच्छिपणिपनेराय(२ ॥ १५॥ गुपूप्रभुतिभ्य त्राय) परो भवति खार । गोपायति। धूपा यति। विच्छायति । पणायति । पनायते(४) । पनिसदचरित दृद परिः स्ठत्यथं द्रत्यन्ये ॥ छतेर्नी यङ्‌ (५) वक्रव्यः। तीयते । ङम्कार श्रात्मनेपदाथैः। नकारो(६) ऽ गुणार्थः ॥ कमेरि नङ्‌ कारितं च॥ कामयते । व्यवस्यितवाधिकारादायादयो ऽसार्वधातुके वा भव- न्ति। गोपायिता गोप्ना। गोपाया। गृिः । खतीयिता । अति- ता। कामयिता । कमिता॥

ते धातवः ॥ १६ ॥ । ते सनाद्यन्ता धातुसंज्ञा भवन्ति । जुगुष्पते । मीमांसते । वि- कीषंति । पृच्रीयति । पुचकाम्यति । श्येनायते । उपवोणएयति (७) । पापच्यते । गोपायति । तीयते । कामयते ॥ धादुलाद्धातु-

१ गत्यथतवात्‌ ^. ५ ऋतेर्णीयङ्‌ ए. २ °पनेरायः॥ ए. ६ णकारो ष. ३ आय. ७ ए. ५०० कारयति । चोरयति ।

४ पनायति ए.

का०.२.९९८.] . ्रख्यातम्‌ 1 ९७१

कार्यम्‌ । श्रष्रद्ध क्रियताद चनम्‌ । दतरेषां गणे ऽप्रसिद्धलात्सु- . खार्थेम्‌ ॥

चकासकासप्रत्ययान्तेभ्य“ साम्‌ परोक्षायाम्‌ ॥ १७॥ चकासकासमप्रत्ययान्तेभ्य(१) म्‌ परो भवति परोच्ा- याम्‌(२ । चकासांचकार (१) । कासां चक्रे) । लोलूयां चक्रे । विकी्ा चकार ॥ चकासग्रदणएमनेकसखरोपलच्तणम्‌ ॥ तेन दरि- दां चकार । चुलुम्पां चकार (४)॥ प्रत्ययान्तयदणएमेकस्राथंमपोति मतम्‌ । तेन सखमिवाचचार (५) । खां चकार ॥

ट्ययासश्च (६ ॥ १८ ॥

दय। च्रय। च्रास। एभ्यच्राम्‌ परो भवति परोक्लायां पर- ज्धतायाम्‌(७) । द यां चक्रे । पलायां चक्रे । आसां चक्रे ॥

नाम्यादेगुरुमतो ऽनृखः ॥ १९॥ नाम्यादेर्गुरुमतो धातो च्ेदवजितादाम्‌ परो भवति परो- चतायां परतः । ई दां चक्रे । उलां चकार । उज्छछां चकार ॥ कथ- मियेष । उवोष । (९) धाद्ुसंज्ञातो नित्यं गुमान्‌ ॥ चनु दूति किम्‌ । ्रानच्छं ॥ व्यवस्यितवाधिकारात्‌ मरोणुनाव॥

१ चकाशकाश० ४. £ दययासाञ्च ^.; दयायास ए. २0.7.; परोचायां परतः। ए. ७ परतः ए.

3 चकाशाकरे ४. ८ 0,०. 5. ; परभुतायाम्‌ । ए.

४ 0". 8. ९ नायं घातु° ह.

५ खमिवाञ्चार । ए.

९७६ कातन्ते [का०२.२. २२.

उषविदजागृभ्यो वा ॥ २०॥

उषादिभ्यञ्राम्‌ परो भवति वा परो्ायां परतः । जा- गर्तिना सदचरितो विदिरद्‌ादिः। उषांचकार। उवोष ॥ वि- दांचकार। विवेद ॥ जागैरांचकार । जजागार ॥

भी हीभुहु वां तिवच्च ॥ २१॥ एषां परोचायाम्‌ श्राम्‌ परो भवतिवा।सचतिरिव। तेन दित्वमित्वं चेति। विभयां चकार । विभाय ॥ जिद्धयां चकार । जि- दाय ॥ विभरांचकार। बभार ॥ जुदवां चकार । जुद्ाव॥

सामः कृजनुप्रयुज्यते ॥ २२॥

आमन्तस्य धातोः ठञ्‌ अनुप्रयुज्यते परो तायाम्‌ । ई हां चक्रे। चकासांचकार (२)॥ प्रदुज्यत इति स्पष्टाथेम्‌ ॥ रामो मकारस्या- नुख्वारो भवत्यन्तत्वात्‌ । तदगंपञ्चमो वास्यात्‌ ॥

अस्‌भुवो च परस्मे ॥ २३॥

आमन्तस्य धातोरम्गुवावन्‌प्रयुज्येते परोक्तायाम्‌ । परसी- पदं चातिदिश्यते । ईक्तामास । ईचतांबग्डव । चकासामास(र)। चकासांबग्डव(३)॥ अन्वाचयशिष्टोऽ यमादे णोऽ य॑स्यान्तरतम्यात्‌। तेन । ई्तामासे | ई्तांवभ्डवे कन्या दात्चेए । ई दां व्तिनग्डवे च्ा-

१ ०. ए.; परभूतायाम्‌ । ए. लुयाश्चक्रे। चि कीषीाञ्चकार । ^. २ चकाशाघ्चकार ।; ^. ५५०३ लो- ३ चकाश० ४.

का०२. २.२५] अ्रख्यातम्‌ । ९७5

्ः॥ अस्ते न स्याद्‌ विधानवलात्‌ प्रकते ख (१)। ुतञखकारश्रादे- शेन सद संबध्यते ॥ विद्‌ त्राम्‌ कुञ्‌ पञ्चम्यां वा। विद्‌ांकरोतु। विदांकरवाि । वेत्तु । वेदानि(२)॥

सिज्‌ अद्यतन्याम्‌ ॥ २४ ॥ च्रद्यतन्यां परग्डतावां धानोः सिच्‌ परो भवति । अनैषीत्‌ । अरेषीत्‌ । च्रपाचीत्‌ ॥ व्यवस्यितवाधिकारात्‌ स्पशिग्टशिरूषि (२) पिद पिभ्यो वा । अरसयार्चीत्‌(४) । अस्प्त्‌ । त्रमार्चीत्‌ । अग्ड- चत्‌ । चकार्चीत्‌ । श्रुत्‌ । अतार्यीत्‌ । अरपत्‌ । अदारीत्‌ । अदृपत्‌ ॥ पक्वे शिडन्तात्‌ (५ खण (६) पुषादिलात्‌ । दपिदू- प्योरण ॥

सण अनिटः श्डिन्तान्नाम्युपधाद्हशः(५) ॥ २५॥

(५ शिडिन्तान्नाम्बुपधादनिटो (= धातो दटंशव्जितात्‌ सण्‌(९) परो भवति । श्रद्यतन्यां परतः । अलि चत्‌ । श्रक्रुचत्‌ ॥ अनिर इति ५० किम्‌ । श्रकोषीत्‌(११)॥ कथम्‌ श्रषुचत्‌। गु ह्र निडेकपत्ते॥ श्िडन्तादिति किम्‌ । अभुक्त ॥ नाम्युपधादिति किम्‌ । च्रधा- चोत्‌ ॥ च्रदट्श द्रति किम्‌ । श्रद्राक्तोत्‌ ॥

१ प्रतेः ए. ७ सन० ^. 7. २विदरानिषट. ८ "उपधाच्च अनिटो 8. ३ रशि ^. ९ सन्‌ ए.

४ अस्प्राचीत्‌ ^. १० अनिडिति ४.

५ सिडन्तात्‌ ए. ११ अकार्षीत्‌ ^.

£ खन्‌ ए. ८. 12

९९० कातन्त [का०२.२.२८्.

धिदुसुकमिकारितान्तेभ्यश्चण(२ कतेरि ॥ २६ ॥

(१ भ्रिद्रुखुकमिकारि तान्तेभ्यख्चए(२) परो भवति । कर्त्द्य- तन्यां परतः । अशिभ्रियत्‌ । श्रदुद्धुवत्‌ । च्रसुसुवत्‌२) । अरच- कमत(४) । च्रचीकरत्‌ । च्रपोपचत्‌ ॥ कतेरीति किम्‌ । समा- अविषातां राजानौ गरदे५) देवद त्तेन ॥ श्चिघेटो वौ वक्तव्यः । अ्रभिचियत्‌। अश्वयत्‌ । च्रदधत्‌। श्रधासीत्‌॥

अण(£) असुवचिख्यातिलिपिसिचिड्ः ॥ २७॥ एभ्यो धातुभ्यो ऽ ए) भवति । कर्तयैद्यतन्यां परतः । च्रपा- स्यत(८)। श्रवो चत्‌ । ्रस्यत्‌ । अलिपत्‌ । असिचत्‌ । अत्‌ ॥ व्यव- सितवाधिकाराल्लिपादीनामात्मनेपदे वा । अलिपत । अ्रलिप्न। श्रसिचत। च्रसिक्त। चरङृत । च्रह्णास्त ॥ कतेरीति किम्‌ । अलि- प्यातां कुल्य देवदत्तेन॥ असुरित्युकारः । भ्रस्‌ भुवि च्रस्‌ दीप्तौ । च्राभ्यां(९ माग्छदिति॥

पुषादिद्युताद्युकारानुबन्धातिसतिश्स्तिभ्यच्च (१० प- रसे ॥२८॥ पुषादिद्युताद्युका रानुबन्धातिसतिंशास्तिभ्यो ५० ऽए (७) भ-

१ ग्रीद्रुखुर 7.; चिद्ुश्रु° ८. ७ अन परो ए.

२ चन 7. ८ अपास्यत्‌ ए. ए. ; अपास्य ^. ; ३ अश्युश्चुवत्‌ ४. £. € ००६८७,

४ अचकमत्‌ १185. ९ °असदीप्ताभ्यां ^. ए.

५0. ए. १० सास्तिभ्यख 8.

६ अनर.

काद. २.९८] च्राख्यातम्‌ । ९७९

वति । अद्यतन्यां ^ परस्रैपदे परतः ॥ पषादि धु ज्रभिकाङ्खा- यां यावत्‌ । अपुषत्‌ । अण्षत्‌ ॥ द्युतादि । श्रदयुतत्‌ । अधितत्‌ ॥ ल्टकारानुवन्धः। अगमत्‌ । अघसत्‌ ॥ चछ ख गतौ । आरत्‌ । अ्रसरत्‌ ॥ शासु अनुशिष्टौ । अशिषत्‌ ॥ परस्मा इति किम्‌ । व्द्योतिष्ट ॥ दुता दौनामात्मनेपद मप्यस्तोति (२) ॥ दूरनृवन्धादा वक्तव्यम्‌ । च्ररुधत्‌ । अरौ तसीत्‌ ॥ जच्रिस्लन्मुसुचृच्चुगलु चां वा वक्तव्यम्‌ जु । ्रजरत्‌। अ्रजारीत्‌ ३) चि। च्रश्वत्‌ । श्रश्चयीत्‌ ॥ स्तन्मुं सौ चो ऽयं धातुः । श्रस्तभत्‌(४)। श्रस्तम्भीत्‌ ॥ अमुचत्‌ । श्रग्रो चीत्‌ ॥ च्रस्तुचत्‌ । अनलो चत्‌ ॥ अरग्लु- चत्‌ । श्रगलो चोत्‌ । स्तेये गतावपि वर्त॑ते ॥

इजात्मने पदेः प्रथमैकवचने ॥ २९॥

पदेधातोरिच्‌ परो भवति । कंर्यद्यतन्यामात्मनेपदे म्रय- मैकवचने परतः(५ । उदपादि । समपादि॥ दरच ते पदेरिति (£ सिद्धे गुरुकरणं योगविभागार्थम्‌ । तेन दौपजनवृधपूरि ताचि- प्यायिभ्यो वा । श्रदीपि। अदीपिष्ट । रजनि । ्रजनिष्ट । अवो- धि। अबुद्ध । अपूरि । अपूरिष्ट । च्रतायि। अतायिष्ट । अरप्याचि। श्रष्यायिष्ट ॥

१ कर्तर्यव्यतन्यां ^. ४ अस्तम्भत्‌ ए. २ °अस्तोति मतं । ^. ५०. 4. ३ ए. ५००० दिवद्वक्व्यम्‌ । ६ पदिरितिए.

म कातन्ल [का०र२. २. रर.

भावकमेणोश्च ॥ ३०॥ सर्वस्माद्धातोरि च्‌ परो भवति। भावकमणो विदिते प्रत्यये१) परे) । अरद्यतन्यामात्मनेपदे प्रथमैकवे परतः(२) । च्रस्यायि भवता । श्रकारि कटो भवता ॥ व्यवल्यितवाधिकाराद्‌ नानो- स्तपः । अन्वतप्त ॥

सावेधातुके यण(२ ॥ ३१॥ सवस्माद्धातोयैए (२ परो भवति भावकर्मणोविदिति सा- वधातुके परे ।४) शय्यते भवता । यामो गम्यते भवता ॥ रुजः श च [का० ४.५. ७७] । क्रिया ॥ चकारात्‌ तपेस्तपःक्मकात्‌ कतरि भवति(५)। त्यते तपस्तापसः । तपो ऽजंयतीत्यर्थः ॥ रुचा- दिरतरार्थऽनोस्तुन स्यात्‌ । अरनुतपते तपस्तापसः ॥

खन्‌ विकरणः कतेरि ॥ ३२॥ धातोरन्‌ परो भवति। सच विकरणएसंज्ञकः। कतरि वि- दिते सावधातुके परे । भवति । भवन्‌ ॥ विकरणएप्रदे शः । श्रनि च विकरणे [का०२. ५. द] बरत्येवमाद यः ॥ दिवदेयेन्‌ ॥ ३३ ॥

दिवादेगेणाद्‌ यन्‌ विकरणसं ज्ञकः(६) परो भवति(७) कर्तरि

१००१. ए. ५ कर्तैरि च भवति. २ 07. 4. ६ 0". 4.7. 2 यन ए. ७ ए. ०००ऽ स च विकरणसंन्नकः ।

४ ए. ०१५० आश्यते भवता ।

का० रे. २. २५.] श्राख्यातम्‌ । ९८९

विदिते सार्वधातुके पर । दीव्यति । सीव्यति ॥ ^ भराशभ्बाशश्वमु- क्रमु चसियुटिलषियसिसंयसिभ्यञ्च (र) वा । भ््राश्ते । भ्राशते२ । म्ताश्यते । म्लाशते() । भ्वाम्यति । भ्रम्यति । भ्रमति । भौवादि- कोऽपि अ्रमिरस्तोति । क्राम्यति । क्रामति । चस्यति । चस्ति । चच्यति । चुटति । लब्यति । लषति (४)। यस्यति । यखति । संयस्य- ति५५) । संयसति ५ ॥

नुः स्वादेः ॥ ३४॥ स्वादेर्गणाद्‌ नु विकरणसंज्ञकः परो भवति क्तरि विदिते सार्वधातुके परे । नोति । खुन्वन्‌ । चिनोति । चिन्वन्‌(४॥ यो- गविभागाद तेव । अरच्छछोति । श्रच्तति ॥ तनूकरणे तच्नेञ्च । तच्छणोति । तच्चति ॥ तनूकरणए द्रति किम्‌ । संतति वाग्भिः शिय्यम्‌ । निर्भत्सयतीत्ययैः ॥

श्युवः श्म च ॥ ३५॥ श्वो धानोनुं विकारणसंन्नकः परो भवति त्रादेख कत॑रि विदिते सावैधात्दुके परे । प्ररणोति । भ्रटण्वन्‌ । उभयं विधेयं भौवादिकलवात्‌ ॥ धिविरछष््यो धिं छ चेति वक्तव्यम्‌ । धिनोति । कछणोति ॥

१ शरासनग्नाख० ए. ४ लस्यति । लखति । 1158. २ लसि 158. ; जसि्संजसिभ्यख ह. ५ 0. ^.; ए. ४० संयस्यति; सं- ३ ००. 8.; धास्खते । भासते । ्ला- जस्यति । संजसति। ए.

स्यते । भ्नासते 1 ए. ६ चिन्वानः। ए.

शर्‌ कातन्ल [का०२.२. २९.

स्वगदूधादेः परो नशव्टः ॥ ३६॥ रुधादे गणस्य स्रात्परो नशब्दो (१) भवति । स च विकरण- संज्ञकः(२) । कर्तरि विहिते सार्वधातुके परे । रुणद्धि । भिनत्ति ॥ मरकतिम्रत्यययो र ्थाभिधानेनेव (२ सादाय्यं छृतमित्यन्न स्यात्‌ ॥

तनादेरूः ॥ 39 ॥ तनादेगेणादु विकरणसंज्ञकः परो भवति कर्तरि विदिते सावधातुके परे । तनोति । सनोति ॥

ना च्यादेः ॥ ३४॥ ऋ्यादेगणाद्‌ ना विकरणसंज्ञकः परो भवति कर्तरि विहिते सार्वधातुके परे । क्रीणाति । प्रीणाति॥ स्तन्भुस्ठन्भुस्कन्भुस्कु न्भुस्क्भ्यो नुखेति वा वक्तव्यम्‌ । स्कन्‌ क्रैया- दिकः । शेषाः सौचा धातवः । स्तभ्नाति। स्तभ्नोति । स्म्नाति। स्हभ्नोति । खम्नाति । खभ्नोति । स्कुभ्नाति । स्कुभ्नोति । स्कुना- ति। स्ुनोति॥

सान व्यञ्ञनान्ताद्धौ ॥ ३९॥

ब्रयादे गेणाद्यज्ञनान्तादानो विकरणएसंज्ञकः(४) परो भवति हो परे। पुषाण । बधान(५॥ व्यञ्ञनान्तादिति किम्‌ । करीणोदि॥

१ नशन्दादेशो ए. ए. ४ ग्द्मानविकरण० ए. २४.०7. सवच्‌० ५ वदान 4, ३ °अथाभिधानेन शब्देनैव ^.

का०र. २. ४९.] आख्यातम्‌ । ९्य्द

आत्मनेपदानि भावकमैरोः ॥ ४०॥

धातोरात्मनेपदानि भवन्ति भावकर्मणोरथैयोः । अस्यते भवता । शय्यते भवता ॥ भावः सत्ता । च्रौत््गिंकमेकव चनमेवा- संख्यत्रात्‌ ॥ कर्मणि च। क्रियते कटो देवदत्तेन । मास ्रास्यते(१)। क्रोशौ (२ गुडधानाभिग्दयते। ओदनपाकः शय्यते। नदौ सुष्यते। कालाष्वभावदेशानां कर्मसंज्ञा सिद्धेति(२)॥

कमेवत्‌ कमकत ॥ ४१॥

क्मचासौ कर्ता चेति कर्मकतीा । कर्मकर्ता कर्मवद्भवति ।

क्रियमाणं तु यत्कमे खयमेव म्रसिष्यति ।

सुकरैः चखैरगुेः कलहः कमैकतेति तदिदुः॥ लूयते केदारः खयमेव । च्रभेदि कुश्रटलः(४) स्लयमेव । कर्मवद्धा- वाद्‌ात्मनेपदम्‌ । वत्करणं खाश्रयाथेम्‌ । तेन भावेऽपि। पच्यत श्रोदनेन खयमेव । त्यादिलान्न तव्यादिषु कभमैवद्धावः । कर्तव्यं कटेन खयमेव । ईषत्करः कटेन खयमेव ॥ कर्मकर्तेत्यभेदाद्‌ भेदे तूनस्यात्‌ । भिद्यमानः कुश्टूलः४) पाचाणि भिनन्ति। तथा । खन्योन्यमाच्निव्यतः। रात्मानं दन््यात्मेति दिविधो द चात्मा(५॥ तथा । पचत्योदनं राध्यति खयमेव । धातुभेदात्‌ ॥ गच्छति या- ममसौ स्वयमेव । गम्यत दति नस्यात्‌ । क्रियाश्रयः कर्तैव केवलं

१ मासास्वते ४. ४ कुमुलः ^. २ मासं ४. ५.००. हि ३ सिदिवेति.

९८४ कातन्ल [का० र.२. ४२.

कर्मेति भेदात्‌ । उक्रा्थतापि कर्म॑कारयेम्‌ । तेन न दितीया धा- त्धिकाराच्च(१) ॥ कर्मकर्तेति किम्‌ । साध्वसिच्ड्िनत्ति । साघु स्याल पचति॥ कथम्‌ । ब्रूते कथा खयमेव । अच्ोकरत कटमसौ स्यमेव । वचनं प्रेषणादि च कटस्यमेव । आत्मनेपद तु (२ फल- वदिवच्चयेति३) मतम्‌ ॥ कायातिदे शो ऽयम्‌ ॥

कतरि रूचादिडगनुवन्धेभ्यः ॥ ४२॥

रुचादिभ्यो डानुृबन्पेभ्यञ्च कर्तयंभिधेय च्रात्मनेपदानि भव- न्ति। रोचते । वर्धते ॥ शङ्‌ । ओेते ॥ रकिः । श्रा चष्टे ॥ रुच दृरत्यनुद्‌ात्तानुवन्धो पलक्षणम्‌ । ऊष्वैमादत्त द्रत्युदात्तः। तदि- परीतञ्चानुदात्तः। उदात्तानुदात्तयोभिश्रख(४) समाहारो लो- कोपचारात्‌ । तेन रुचग्रकारेभ्यो भवन्ति(५) ॥ त्रादि यदणा च । निविशते । परिक्रोणीते ॥ नरविंश ॥ ९॥ परिव्यवेभ्यः क्रीज्‌ ॥ २॥ विपराभ्यां जिः॥ २॥ श्राङो दान्‌ अनात्मप्रसारणे ॥ ४॥ गमिन्‌ चान्तो ॥५॥ नु- मद्धौ ॥ ६ ॥ अनुपरिभ्यां च क्रीड्‌ ॥ 9 ॥ समो ऽ कूजने ॥ र ॥ श्रपस्किर ॥ < ॥ गत्यनुकरणे ह्‌ ॥९०॥ आशिषि नाथ ॥ ९९॥ शपथे शप ॥ ९२॥ मतिज्ञानिर्णयप्रकाशनेषु स्या ॥ ९२॥ सम- वम्रतिभ्यः() ॥ ९४॥ उदो ऽनूष्वैचेष्टायाम्‌ (७)॥ ९५॥ उपान्म-

१ धालाधि° ^. ४५ ऽपि भवन्ति। ए. २तत्‌ ए. £ °प्रविभ्यः ए. ॐ °विवततेति ४. ७ ऽनु ए.

४ उदानु° ^.

का० ६.२. ४२.] चआ्रख्यातम्‌ । श्त

न्त्रेए ॥ ९६॥ पथ्याराघधनयोख ॥ ९७ ॥ वा लिष्पायाम्‌ ॥ ९८॥ अकमक ॥९९ ॥ समो गम्डदि ्रकिस्तु ^) ुवेत्यतिंद्‌-एः ॥ २० ॥ उपसगीदस्यत्युदौ (२) वा ॥२९॥ आङो यमदनौ खाङ्गकर्मकौ च ॥ २२॥ व्युद्धयां तपः ॥ २द॥ तपःकर्मकः ॥ २४ ॥ निसंयुपे- भ्योक्ा॥२५॥ स्पद्धायामाङः ॥२६॥ खचनावकेपणएसेवन- सादस्यनकथयो पयोगेषु कञ्‌ ॥ २७ ॥ अधेः शक्तौ ॥ रय ॥ वेः श्रब्दकर्मकः ॥ २९ ॥ अकर्मक ॥ २० ॥ पूजो क्केपणोपनयनज्ञा- नभृतिविगणनव्ययेषु नीङ्‌(२) ॥ २९॥ कटं स्यामूर्तक मेक ॥ २२॥ त््ुत्सादतायनेषु क्रमः ॥ इ२॥ परोपाभ्याम्‌ ॥ २४ ॥ च्राडो ज्योतिरन्नमे(४) ॥ २५ ॥ वेः पादाभ्याम्‌ ॥ २६ ॥ म्रोपाभ्यामा- रम्मे ॥ २७ ॥ अनुपसग वा ॥ ८ ॥ निन्छवे ज्ञा ॥ २८ ॥ अकमेकख ॥ ४० ॥ संप्रतिभ्या मस्मृतौ ॥ ४९ ॥ ज्ञानयनो) पच्छन्दनेषु वदः ॥ ४२॥ श्रनोरकर्मकः ॥ ४२॥ विमतौ ॥ ४४ ॥ व्यक्तं(५) सद्ोक्तौ ॥ ४५॥ तयोव ॥ ४६ ॥ श्रवाद्गिरः ॥ ४७ ॥ समः प्रतिज्ञायाम्‌ ॥४८॥ किरादि न्िखनन्ताः क्मकट्ँस्थाः ॥ ४९ ॥ दु दः ॥ ५० ॥ श्रद्यतन्यां ख रान्तख वा ॥ ५९ ॥ खुनमौ खयम्‌ ॥ ५९॥ उदः सकर्मकख्चरः(४)॥ ५२ ॥ समस्तृतीयायुक्तः ॥ ५४॥ द्‌ाणए सा चेच- त्यर्थ ॥ ५५ ॥ उद्वारे उपयम (७) ॥ ५६॥ शदिरनि ॥ ५७ ॥

१य्बु 8.; खु. ध व्युतं. २ °अस्यद्युद्ौ ^. ए. ६ सकर्मकद्यच । ए. ३ णी ^.; नीञ्‌ ए. ७ उपयमे ए.

४ ्योतिरूपगमे । ^. 8.

१८६ कातन्त [का० द. २. ४५.

आशोरद्यतन्योञ्च ग्टडः ॥ ५८ ॥ अशने भुजि ॥ ५९ ॥ समः च्छपुः ॥ ६°॥ सखराद्न्तादुपसगादयन्ञपातेपु युजिर्‌ ॥ ६९॥ देतुकटंभो- ष्मयोरिन्‌१)॥ ६र्‌॥ प्रलम््ने(२) एधिवच्योः ॥ ६द ॥ पूजानिभव- योञ्लातेः॥ ६४ ॥ मिथ्यायो गे) ऽ ग्यासे कञ्‌ ॥ ६५॥ अनियमे चागतिदिंसाशब्दायेदसः ॥ ६६ ॥

चेरी यितान्तात्‌ ॥ ४३॥

चेक्रीयितान्ताद्धातोः क्तयीात्मनेपदानि भवन्ति पापच्यते। लोलूयते ॥

स्ाय्यन्ताच् ॥ ४४॥ आयिग्रत्ययान्ताच धातोः४) कतंयात्मनेपद्‌ानि भवन्ति । इदंसायते। पयायते । पयस्यते ॥ अन्तयदणएादायिलोपे५) न स्या- दिति मतम्‌ । तेन दरिद्रति। घरति॥

इन्‌जयजादेरुभयम्‌ ॥ ४५॥ दनन्तार्‌ जनुबन्धाद्यजादे खछोभयपदं भवति कतरि ६) । का- रयति । कारयते । खुनोति । सनते । यजति । यजते । पचति । पचते ॥ खमादारानुबन्धा ये ते यजाद यः(७)॥ च्रफलवति कतंया- त्मनेपद्‌ च द श्यते । यथा । कं परिवारयन्ते कण्टकाः । शोषयते ब्रीरीनातपः(८)। तव दशनं किंन धत्ते! कमलवनो ह्वारटनं कुवते

१ °द्ण्‌ 7. ५ आयिन्ञोपे ^. र्णे. ६ कतैर्यभिधेये ४. ३ भिथ्याभियोगे ए. ७ यजादय उच्यन्ति । ए.

४ ००. ए. ८ ब्रोहिनातपः ४.

का० २. २. ४७.] आख्यातम्‌ । ९८७

ये। माणवकं चूते । मरीचीन्ितनुते °) ॥ फलवति कर्तरि पर समपदं च दश्यते । खं कटं कारयति(२) । समङ्ग (2) कण्डूयति) । खं यज्ञं यजति) खं पुचमपवद ति ४) । समय्धं जानाति ॥ अपद्‌ान्त- रयोत्येऽपि दश्यते । तनोति प्दभ्वे^५) गुणसंपदा यश दति ॥ यजेरपि विवचया भवितव्यमेवेति मतम्‌ ॥ गएकारवचनप्र- माणार्थमिदम्‌ ॥

पूवेवत्‌ सनन्तात्‌ ॥ ४६ ॥

सनः पूर्वा यो धातुस्तद्त्‌। सनन्तादपि तत्पदं भवति। रुरो-

विषते । अधिजिगांसते । पापविषते । शिश्वेनायिषते । पिपत्तति । पिपक्ते ॥ स्मृदुभी च षनन्तौी ठ रूचादौ ुरनाङ्न्रतिः। अननुन्नाञ्च(७) विज्ञेयो यया सखुस्मूषंत(= दरति ॥

शेषात्‌ कतैरि परस्मेपदम्‌ ॥ 8७ ॥ येभ्य श्रात्मनेपद मुक्तं ततो ऽन्यः शेषः। गरेषाद्धातोः कतैरि(९)

पर खैपदं भवति । भवति । अत्ति । जुदोति । दीव्यति । तदति । रुणद्धि१०।विश्रति। पुचीयति। पुत्रकाम्यति। गो पायति(११॥ पुनः

१ मरीचिन षि ४. ७ अननुन्त् ^.

२ करोति। 8. २८ सुष्मुपेत ए८.; सुमसूर्षत ४. ३ ००. ^. ९ ^. ४५१5 पदं.

४ परचमुपवदति ए. १० ००. ४.; तनोति ए.

५ ग्यूथं 8. ११ ए. 9००5 गोपायते ।

& विवच्ाया ४.

स्य कातन्त्र [का० २. २.९.

कर्तरीति किम्‌ । भिद्यते कुप्ूलः(१) स्यमेव । नायं श्रद्धः कतं ति॥ कथम्‌ अनुकरोति। पराकरो तोति (र नित्यं वक्तव्यम्‌ ॥ प्रति- क्िपति । अभिकिपति । अ्रतिक्तिपति 2 परस्मैपदमेव । तथा च प्रवदति । परिष्टव्यति । विरमति । ्रारमति। परिरमति । देव- दत्तमृपरमति। नात्मनेपद म्‌(४)। यजादे रुचादे खच गणएकूतस्या- नित्यवात्‌ ॥

॥ दूति दौ ग॑सिंद्यां टन्तपवाख्याते दितीयः पादः समाप्तः ॥

दिवैचनमनभ्यासस्येकस्वरस्याद्यस्य ॥१॥

धातोरवयवस्यानभ्या सस्यैकस्वर स्या यस्य दिवं चनं भवतीत्य- धितं ५ वेदितव्यम्‌ । पपाच । जुहोति ॥ वचनयदणं दे रूपे भवत दूति स्यानिवाशद्धानिरासाथेम्‌ । तेन जिघांसति । ्रारि- टत्‌ । चतव्कारितलो प्रतिपत्तिगौरवं (६) स्यात्‌ ॥ अनभ्यासस्येति किम्‌ । जुगुश्ठिषते । बो ष्धयिषते। ग्रतिनिभित्तं दिरुक्तिने स्वात्‌ ॥ एकस्वरस्येति बह्त्रीहिः किम्‌ । व्यञ्जनेन सद दिर्वचनारथम्‌ ।

१ कुसूलः ^. ४ 2.०. न्‌. २ ^. ०. पराकरोति" ५४. ००. इति. ३ °चिपतीति ए. & गलोपः म्रति० ए.

काद. र. ९.1 च्राख्यताम्‌ । ९८९.

तेन दिदरिद्रासति ॥ कथम्‌ इयाय । आर । एकस्यापि सखरस्या- चन्तवदुपचारात्‌(१ । तया । त्रा । अनेनिजुः । समुदायस्वापि दिर्वचनमभ्यस्तकार्यं चेति ॥ कथं छक्ं ट्तं परिषिच्चति । यामो ग्रामो रमणएणीयः। दे देऽ खाः । वीयां (२ वतंमानस्य पद्‌ स्य लोकत एव दिरूक्रिः सिद्धा(२)॥ तथा ४) । परि परि चिगर्तेभ्यो ष्टो देवः । परेवंजने द्योत्ये विभावैव ॥ तया (५)। उपर्युपरि या- मम्‌ । अधोऽधो नगरम्‌ । अ््यधि स्थापयति । उपर्यधोऽधीनां सामीप्य एव ॥ तया(५। एकैक जुदोति । श्रादेरेकस्ख विभक्तेलक्‌ ॥ तथा । डा भरिया मे गतगता नष्टनष्टा । सति संभवे पुंवद्भावो ऽपि & पीडायां गम्यमानायाम्‌ ॥ तथा । पदुषटुः । पटुपद्धो । पष्डितिपष्डितिः। पण्डितपण्डिता (७) । साद श्वे गृणएवचनस्या गृणएव- चचनस्यापि(८) । भीतभीतः । चकित चकितः ॥ तया प्रियभ्रियेणए द- दाति। सुखसखुखेन पश्यति । च्रप्राणिविषय एव । तथान्ये ऽ प्यनुस- तव्याः ॥ तयाभीच्ख्छे९)। पचति पचतितराम्‌ । पचति पचतित- माम्‌ । गच्छति गच्छतितराम्‌ । गच्छति गच्छतितमाम्‌ । तमा- दयः पश्चात्‌ ॥ तया १०) डाच्ययक्तानुकरणएस्स (११ च । पट पटा- करोति । पटपटायते ॥

१ °आ्आव्यन्तत्वञ्नावात्‌ ए. ७ पष्डितपण्डिताः ए.

२ विष्वायां ^. ८ गुणवचनस्यापि। ४.

३ षिद्ेति ^. ९ तथाभीच्ये ^.; ए. ००. तथा.

४ ०००. 8. १० ००. ४.

५ ०००. 4. ११ डाव्यक्ता° 2.;